Luận văn thạc sĩ: Đánh giá mô hình nông lâm kết hợp tại tỉnh Quảng Ngãi

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay đánh giá mô hình nông lâm kết hợp phổ biến tại tỉnh quảng ngãi, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Xuân Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Cao học Lâm sinh, chuyên ngành Lâm học
• Đề tài: Đánh giá mô hình nông lâm kết hợp phổ biến tại tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Một số khái niệm về NLKH
• 2.2. Tổng quan nghiên cứu về NLKH trên thế giới
• 2.2.1. Lịch sử phát triển NLKH
• 2.2.2. Nghiên cứu về cơ sở khoa học phân loại hệ thống NLKH
• 3. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu, giới hạn của luận văn
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều tra, thống kê, phân loại, xác định mô hình NLKH phổ biến tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Hiện trạng sử dụng đất
• 4.1.2. Kết quả điều tra, phân loại và xác định mô hình nông lâm kết hợp phổ biến ở Quảng Ngãi
• 4.1.3. Xác định mô hình nông lâm kết hợp phổ biến ở tỉnh Quảng Ngãi
• 4.1.4. Phân tích đặc điểm mô hình NLKH phổ biến tại tỉnh Quảng Ngãi
• 4.1.5. Nhận xét chung
• 4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến mô hình nông lâm kết hợp phổ biến ở Quảng Ngãi
• 4.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.2.2. Yếu tố kinh tế, xã hội, chính sách
• 4.3. Đánh giá hiệu quả của mô hình nông lâm kết hợp phổ biến
• 4.3.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế
• 4.3.2. Hiệu quả xã hội
• 4.3.3. Hiệu quả môi trường
• 4.3.4. Hiệu quả tổng hợp
• 4.4. Đề xuất một số giải pháp phát triển và nhân rộng mô hình NLKH bền vững
• 4.4.1. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.4.2. Giải pháp về thị trường
• 4.4.3. Giải pháp về cơ chế quản lý và chính sách
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình nông lâm kết hợp tại Quảng Ngãi

Mô hình nông lâm kết hợp (NLKH) đã trở thành một phần quan trọng trong nền nông nghiệp của tỉnh Quảng Ngãi. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, mô hình này không chỉ giúp tăng cường sản xuất mà còn bảo vệ môi trường. Việc áp dụng mô hình NLKH đã mang lại nhiều lợi ích cho người dân địa phương, từ việc cải thiện thu nhập đến bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Định nghĩa và vai trò của mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình NLKH là sự kết hợp giữa trồng cây nông nghiệp và cây lâm nghiệp trên cùng một diện tích đất. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất mà còn tạo ra các sản phẩm đa dạng, đáp ứng nhu cầu của thị trường.

1.2. Lịch sử phát triển mô hình nông lâm kết hợp tại Quảng Ngãi

Mô hình NLKH đã có mặt tại Quảng Ngãi từ lâu, nhưng chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây nhờ vào sự hỗ trợ của các chương trình phát triển nông nghiệp và lâm nghiệp.

II. Thách thức trong việc áp dụng mô hình nông lâm kết hợp

Mặc dù mô hình NLKH mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình áp dụng. Các vấn đề như thiếu thông tin, kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ và sự biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến hiệu quả của mô hình này.

2.1. Thiếu thông tin và kiến thức về mô hình nông lâm kết hợp

Nhiều nông dân vẫn chưa nắm rõ các kỹ thuật canh tác hiện đại, dẫn đến việc áp dụng mô hình không hiệu quả. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến mô hình nông lâm kết hợp

Biến đổi khí hậu đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, bao gồm sự thay đổi về lượng mưa và nhiệt độ, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng trong mô hình NLKH.

III. Phương pháp đánh giá mô hình nông lâm kết hợp tại Quảng Ngãi

Để đánh giá hiệu quả của mô hình NLKH, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu từ thực địa và phân tích các yếu tố ảnh hưởng là rất quan trọng.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu và thông tin

Sử dụng các phương pháp khảo sát, phỏng vấn và thu thập số liệu từ các hộ nông dân để có cái nhìn tổng quan về tình hình áp dụng mô hình NLKH.

3.2. Phân tích hiệu quả kinh tế của mô hình nông lâm kết hợp

Đánh giá hiệu quả kinh tế thông qua các chỉ số như lợi nhuận, chi phí sản xuất và giá trị gia tăng từ mô hình NLKH.

IV. Kết quả nghiên cứu về mô hình nông lâm kết hợp tại Quảng Ngãi

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình NLKH đã mang lại nhiều lợi ích cho người dân, từ việc tăng thu nhập đến cải thiện chất lượng môi trường. Tuy nhiên, cần có những biện pháp để duy trì và phát triển bền vững mô hình này.

4.1. Lợi ích kinh tế từ mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình NLKH đã giúp tăng thu nhập cho nhiều hộ gia đình, đồng thời tạo ra việc làm cho lao động địa phương.

4.2. Tác động tích cực đến môi trường

Việc áp dụng mô hình NLKH đã góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu xói mòn đất và cải thiện chất lượng đất.

V. Giải pháp phát triển mô hình nông lâm kết hợp bền vững

Để phát triển mô hình NLKH bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân là rất quan trọng.

5.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ cho mô hình nông lâm kết hợp

Cần có các chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và thị trường cho người dân áp dụng mô hình NLKH.

5.2. Tăng cường đào tạo và chuyển giao công nghệ

Tổ chức các khóa đào tạo về kỹ thuật canh tác và quản lý mô hình NLKH cho nông dân để nâng cao hiệu quả sản xuất.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp tại Quảng Ngãi có tiềm năng phát triển lớn, nhưng cần có sự đầu tư và hỗ trợ từ các cơ quan chức năng. Việc duy trì và phát triển mô hình này sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của tỉnh.

6.1. Tương lai của mô hình nông lâm kết hợp tại Quảng Ngãi

Với sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức, mô hình NLKH có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

6.2. Khuyến nghị cho các bên liên quan

Các bên liên quan cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các giải pháp phát triển mô hình NLKH, đảm bảo tính bền vững và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quảng Ngãi là tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ với địa hình đồi núi chiếm tới ba phần tư tổng diện tích tự nhiên. Theo số liệu thống kê địa chính, tính đến cuối năm 2014, diện tích đất nông nghiệp toàn tỉnh đạt 416.766 ha, chiếm 80,88% tổng diện tích tự nhiên, trong đó diện tích đất lâm nghiệp có rừng chiếm ưu thế với 274.654 ha (tương đương 53,3%). Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ đất chưa sử dụng (giảm từ 147.596 ha năm 2008 xuống còn 45.032 ha năm 2014) sang đất phát triển lâm nghiệp đã tạo tiền đề quan trọng cho các phương thức canh tác nông lâm kết hợp hình thành và mở rộng nhanh chóng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tiễn sản xuất: phần lớn các hệ thống canh tác xen canh cây nông nghiệp dưới tán rừng trồng tại địa phương mang tính tự phát, nhằm mục đích lấy ngắn nuôi dài trong 1 đến 2 năm đầu của chu kỳ cây gỗ. Các mô hình này chưa được đánh giá một cách có hệ thống về hiệu quả kinh tế, tác động xã hội cũng như chức năng bảo vệ môi trường sinh thái.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào việc khảo sát, phân loại và xác định các mô hình nông lâm kết hợp phổ biến; phân tích các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự phát triển của mô hình; đánh giá toàn diện hiệu quả đa chiều thông qua các chỉ số tài chính, việc làm và khả năng hấp thụ carbon; từ đó đề xuất các giải pháp kỹ thuật, cơ chế chính sách nhằm nhân rộng mô hình theo hướng bền vững.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên chuỗi dữ liệu giai đoạn 2008 - 2014 tại 4 huyện đại diện cho các vùng sinh thái đặc thù của tỉnh: Trà Bồng, Tây Trà (vùng miền núi cao), Nghĩa Hành (vùng trung du) và Sơn Tịnh (vùng đồng bằng ven biển). Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc tạo sinh kế ổn định cho hơn 90% dân số nông nghiệp tại các huyện khảo sát, hỗ trợ trực tiếp công tác xóa đói giảm nghèo tại các địa bàn khó khăn như huyện Tây Trà với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 56,78%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của các lý thuyết và mô hình khoa học nông lâm kết hợp tiêu biểu:

Lý thuyết phân loại hệ thống nông lâm kết hợp của Nair (1993) và Trung tâm Nghiên cứu Nông Lâm kết hợp Quốc tế (ICRAF): Hệ thống nông lâm kết hợp được định nghĩa là phương thức quản lý tài nguyên đất liên tục, kết hợp có tính toán giữa cây thân gỗ lâu năm với cây nông nghiệp ngắn ngày hoặc chăn nuôi theo không gian và thời gian. Phân loại cấu trúc gồm 3 nhóm chính: hệ thống nông - lâm, lâm - súc và nông - lâm - súc.

Lý thuyết đánh giá hiệu quả tổng hợp hệ thống canh tác (Ect - Effective Indicator of Farming System) do Walfredo Raquel Rola (1994) phát triển: Phương pháp này tích hợp các chỉ báo định lượng và định tính về kinh tế, xã hội và môi trường về một chỉ số đồng nhất từ 0 đến 1, trong đó giá trị Ect càng tiến gần 1 thể hiện mô hình đạt tính bền vững và hiệu quả tối ưu nhất.

Lý thuyết phân tích chi phí - lợi ích (Cost-Benefit Analysis - CBA) trong đầu tư nông lâm nghiệp của Alan Rogers và Peter Taylor (1999): Xem xét bản chất của mô hình canh tác như một dự án đầu tư sinh học có dòng tiền biến đổi theo chu kỳ luân kỳ từ 5 đến 7 năm.

Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu bao gồm: Hệ canh tác Lâm - Nông (Forestry-Agriculture System), Đất dốc canh tác bền vững (SALT), Tỷ suất nội hoàn vốn (IRR), Giá trị hiện tại ròng (NPV) và Sinh khối hấp thụ carbon rừng trồng quy đổi theo hệ số chuẩn của Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2008 - 2014 và nguồn dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa năm 2015.

Quy trình chọn mẫu và thu thập số liệu:

• Phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (Purposive Stratified Sampling) kết hợp bộ công cụ đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA). Phương pháp này được lựa chọn vì cho phép bao quát các tiểu vùng sinh thái khác nhau từ ven biển đến núi cao, đồng thời tiếp cận trực tiếp các hộ gia đình có kinh nghiệm canh tác thực tế.
• Cỡ mẫu điều tra: Khảo sát chuyên sâu tại 4 huyện trọng điểm; phỏng vấn 4 cán bộ chuyên trách cấp tỉnh, 4 cán bộ nông nghiệp cấp huyện; lựa chọn 8 mô hình hiện trường điển hình (2 mô hình đại diện trên mỗi huyện) và thực hiện phỏng vấn bảng hỏi cấu trúc với 32 chủ hộ nông dân trực tiếp quản lý mô hình (8 hộ/huyện).
• Điều tra sinh trắc học thực địa: Thiết lập các ô tiêu chuẩn diện tích 300 m2 tại các mô hình đại diện nhằm đo đếm mật độ, tỷ lệ sống, đường kính thân, chiều cao vút ngọn của cây lâm nghiệp chính (Keo lai, Keo tai tượng) và thống kê năng suất cây trồng xen (Sắn cao sản, Dứa).

Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu:

• Phân tích kinh tế: Ứng dụng phần mềm SPSS và Microsoft Excel để chiết khấu dòng tiền theo công thức NPV, xác định tỷ số lợi ích - chi phí (BCR) và tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR).
• Lượng hóa môi trường: Áp dụng phương trình sinh khối của Võ Đại Hải (2008) với tỷ lệ sinh khối khô/tươi của Keo lai là 46,6% và Keo tai tượng là 58%; tính toán lượng hấp thụ CO2 thông qua hệ số chuyển đổi carbon 0,5 theo hướng dẫn của IPCC (2003) và nhân với tỷ lệ phân tử lượng 44/12.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra và phân tích thực địa tại tỉnh Quảng Ngãi đã làm rõ các đặc trưng cơ bản của các hệ canh tác nông lâm kết hợp:

Thứ nhất, hệ canh tác Lâm - Nông kết hợp chiếm vị trí chủ đạo tuyệt đối với tổng diện tích đạt trên 2.000 ha trên địa bàn toàn tỉnh. Trong đó, hai mô hình xuất hiện phổ biến nhất và có xu hướng mở rộng mạnh mẽ là Keo lai xen Sắn cao sản và Keo tai tượng xen Sắn cao sản, với quy mô diện tích canh tác trung bình dao động từ 1,5 đến 3,5 ha/hộ.

Thứ hai, mô hình nông lâm kết hợp đem lại hiệu quả tài chính và khả năng thu hồi vốn nhanh trong 1 đến 2 năm đầu chu kỳ. Việc tận dụng đất trống giữa hai hàng cây lâm nghiệp khi chưa khép tán để trồng sắn cao sản giúp nông hộ thu được năng suất củ tươi bình quân từ 18 đến 22 tấn/ha/năm. Nguồn thu này bù đắp ngay khoảng 60% đến 70% tổng chi phí đầu tư ban đầu của rừng trồng, đưa chỉ số sinh lời BCR của toàn chu kỳ kinh doanh 5-7 năm đạt mức 1,45 đến 1,82 và chỉ số IRR duy trì ở mức cao từ 21,5% đến 28,4%.

Thứ ba, hiệu quả xã hội và môi trường được ghi nhận ở mức rất tích cực. Mô hình giải quyết việc làm tại chỗ cho 80% đến 92,4% lao động nông nghiệp trong thời gian nông nhàn, đặc biệt tại huyện Tây Trà nơi đồng bào dân tộc Cor chiếm 84,6% dân số. Về mặt sinh thái, mô hình rừng keo từ năm thứ 3 trở đi tạo độ che phủ trên 75%, giúp giảm thiểu xói mòn rửa trôi đất dốc khoảng 45% so với canh tác nương rẫy truyền thống và tích lũy lượng hấp thụ khí nhà kính đạt từ 16,8 đến 24,5 tấn CO2/ha/năm ở tuổi khai thác.

                              SO SÁNH CÁC CHỈ SỐ KINH TẾ CHỦ YẾU

Thảo luận kết quả

Hiệu quả kinh tế vượt trội của mô hình Keo xen Sắn bắt nguồn từ mối quan hệ tương hỗ sinh thái và phân chia không gian dinh dưỡng tối ưu. Trong 2 năm đầu, cây sắn hấp thụ dinh dưỡng tầng đất mặt và che phủ hạn chế cỏ dại cạnh tranh với cây lâm nghiệp. Đồng thời, quá trình làm đất, bón phân và làm cỏ cho sắn tạo điều kiện cho bộ rễ cây keo phát triển nhanh hơn, nâng cao tỷ lệ sống của rừng trồng lên trên 90%.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu tại các vùng sinh thái khác, kết quả tại Quảng Ngãi cho thấy sự tương đồng cao với nghiên cứu của Hoàng Văn Thắng và cộng sự tại Bắc Giang (Keo lai xen Sắn đạt lợi nhuận ròng 82 triệu đồng/ha) và nghiên cứu của Nguyễn Thị Chung tại Thanh Hóa (Keo xen Sắn đạt lợi nhuận bình quân 63 triệu đồng/ha). Tuy nhiên, tại Quảng Ngãi, chu kỳ kinh doanh cây keo thường ngắn hơn (khoảng 5 đến 6 năm do nguy cơ mưa bão ven biển), đòi hỏi việc xen canh cây nông nghiệp phải diễn ra quyết liệt ngay từ năm đầu tiên.

Các dữ liệu kinh tế - kỹ thuật trong nghiên cứu có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ phân bổ chi phí - doanh thu theo thời gian và bảng ma trận đánh giá hiệu quả tổng hợp Ect. Qua tính toán ma trận với 8 chỉ tiêu đánh giá, chỉ số Ect của mô hình Keo lai xen Sắn tại huyện Nghĩa Hành và Trà Bồng đạt giá trị 0,82 đến 0,87, cao hơn đáng kể so với mức 0,54 của phương thức canh tác thuần nông hoặc thuần lâm trên đất dốc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững các mô hình nông lâm kết hợp tại tỉnh Quảng Ngãi, các giải pháp đồng bộ cần được triển khai:

Thứ nhất, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật canh tác dốc: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Trung tâm Khuyến nông tỉnh ban hành tài liệu hướng dẫn kỹ thuật trồng xen chuẩn, quy định mật độ Keo lai từ 1.660 đến 2.000 cây/ha (khoảng cách 3m x 2m hoặc 2,5m x 2m), bố trí 2 hàng sắn cao sản cách gốc cây keo tối thiểu 0,8m theo đường đồng mức. Giải pháp này đặt mục tiêu giảm 20% hiện tượng xói mòn đất và nâng cao 15% năng suất gỗ thương phẩm trong giai đoạn 2016 - 2018.

Thứ hai, tái cấu trúc chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ: Ủy ban nhân dân các huyện Trà Bồng, Tây Trà, Sơn Tịnh, Nghĩa Hành chủ trì thiết lập chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm giữa các hộ nông dân với Nhà máy Chế biến Tinh bột sắn Quảng Ngãi và các doanh nghiệp chế biến dăm gỗ xuất khẩu tại Khu kinh tế Dung Quất. Phấn đấu nâng tỷ lệ sản lượng tiêu thụ qua hợp đồng chính ngạch từ dưới 25% lên trên 70% vào năm 2020, hạn chế tình trạng tư thương ép giá.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế tín dụng và giao đất lâm nghiệp: Ngân hàng Chính sách Xã hội cùng Sở Tài nguyên và Môi trường đẩy nhanh tiến độ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các huyện miền núi. Đồng thời, giải ngân gói vay ưu đãi chu kỳ 5 năm với lãi suất ưu đãi dưới 6%/năm cho ít nhất 2.000 hộ gia đình tham gia chuyển đổi sang mô hình nông lâm kết hợp bền vững trong giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ tư, nghiên cứu thử nghiệm đa dạng hóa tập đoàn cây trồng xen: Viện Nghiên cứu Lâm sinh và Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với chính quyền địa phương triển khai các mô hình khảo nghiệm trồng xen cây dược liệu có giá trị kinh tế cao (như Ba kích, Sa nhân tím, Cốt khí) dưới tán rừng Keo tai tượng và Quế tại Trà Bồng và Tây Trà, nhằm tăng giá trị thu nhập ròng trên 1 ha đất lâm nghiệp thêm 30 - 40 triệu đồng/năm từ sau năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn có giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Cán bộ quản lý quy hoạch nông lâm nghiệp và khuyến nông: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và phương pháp đánh giá Ect để xây dựng quy hoạch phân vùng sinh thái, thiết lập các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế nông thôn tại các địa bàn đồi núi có điều kiện tương đồng.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Nông nghiệp và Quản lý tài nguyên: Tham khảo khung phương pháp luận kết hợp giữa phân tích tài chính động CBA và mô hình định lượng sinh khối, hấp thụ carbon theo tiêu chuẩn quốc tế IPCC trong nghiên cứu hệ sinh thái nhân tạo.

Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan tài trợ phát triển (ICRAF, FAO, các dự án thích ứng biến đổi khí hậu): Khai thác dữ liệu thực tế tại miền Trung Việt Nam để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế nông nghiệp bền vững, xóa đói giảm nghèo gắn liền với bảo tồn tài nguyên đất và rừng.

Chủ trang trại, chủ rừng và các hộ gia đình sản xuất nông lâm nghiệp: Nắm bắt các thông số kỹ thuật về mật độ trồng, chi phí suất đầu tư, phương án dòng tiền lấy ngắn nuôi dài và kỹ thuật phòng ngừa xói mòn đất dốc để tối ưu hóa lợi nhuận kinh tế hộ.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình nông lâm kết hợp nào chiếm ưu thế lớn nhất tại tỉnh Quảng Ngãi? Mô hình Keo lai hoặc Keo tai tượng trồng xen Sắn cao sản là mô hình phổ biến nhất với quy mô trên 2.000 ha phân bố tại hầu hết các huyện, diện tích canh tác trung bình từ 1,5 đến 3,5 ha/hộ.

Việc trồng xen cây sắn trong 1-2 năm đầu có ảnh hưởng tiêu cực đến sinh trưởng của cây keo không? Nếu đảm bảo khoảng cách trồng sắn cách gốc keo tối thiểu 0,8m theo đường đồng mức, cây sắn không cạnh tranh dinh dưỡng mà còn hỗ trợ giữ ẩm đất, giảm công làm cỏ và nâng cao tỷ lệ sống của cây keo lên trên 90%.

Chỉ số hiệu quả tổng hợp Ect được tính toán dựa trên những khía cạnh nào? Chỉ số Ect được xây dựng dựa trên phương pháp của Walfredo Raquel Rola (1994), tích hợp đa tiêu chí gồm 3 trụ cột: hiệu quả kinh tế (NPV, BCR, IRR), hiệu quả xã hội (giải quyết việc làm, khả năng nhân rộng) và hiệu quả môi trường (che phủ, hấp thụ carbon).

Khả năng hấp thụ khí nhà kính CO2 của mô hình Keo xen cây nông nghiệp được ước tính ra sao? Dựa trên sinh khối khô quy đổi (tỷ lệ khô/tươi 46,6% ở Keo lai và 58% ở Keo tai tượng) và hệ số carbon 0,5 của IPCC, rừng trồng keo xen canh tại Quảng Ngãi có khả năng tích lũy hấp thụ bình quân 16,8 đến 24,5 tấn CO2/ha/năm ở tuổi khai thác.

Rào cản lớn nhất đối với việc mở rộng mô hình tại các huyện miền núi như Tây Trà và Trà Bồng là gì? Khó khăn lớn nhất nằm ở mạng lưới giao thông vận chuyển hạn chế, địa hình chia cắt mạnh, thị trường tiêu thụ nông sản phụ thuộc vào tư thương và nguồn vốn đầu tư ban đầu của các hộ nghèo (chiếm tới 56,78% tại Tây Trà) còn rất hạn hẹp.

Kết luận

• Luận văn đã xác định và đánh giá toàn diện hệ canh tác Lâm - Nông kết hợp với hai mô hình trọng điểm là Keo lai xen Sắn và Keo tai tượng xen Sắn trên quy mô hơn 2.000 ha tại Quảng Ngãi.
• Chứng minh tính ưu việt của phương thức canh tác lấy ngắn nuôi dài, giúp nông hộ thu hồi 60% - 70% vốn đầu tư ngay trong 2 năm đầu và đạt chỉ số tài chính BCR từ 1,45 đến 1,82.
• Lượng hóa thành công đóng góp môi trường với độ che phủ đạt trên 75% và khả năng hấp thụ khí nhà kính đạt tới 24,5 tấn CO2/ha/năm.
• Đóng góp bộ dữ liệu thực chứng và phương pháp đánh giá Ect chuẩn xác làm căn cứ khoa học cho quy hoạch nông lâm nghiệp bền vững tại vùng duyên hải miền Trung.
• Lộ trình tiếp theo trong giai đoạn 2016 - 2020 cần tập trung vào việc hoàn thiện chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm và thử nghiệm các loài dược liệu dưới tán rừng.

Các nhà quản lý, nhà khoa học và người dân quan tâm có thể khai thác các luận cứ chuyên sâu trong công trình này để ứng dụng vào thực tiễn quy hoạch và sản xuất nông lâm nghiệp sinh thái.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm về NLKH Theo P. Nông lâm kết hợp là một hệ thống quản lý đất với mục đích gia tăng sức sản xuất tổng thể của đất đai, phối hợp sản xuất các loại hoa màu (kể cả cây trồng lâu năm), cây rừng và/hay với gia súc cùng lúc hay kế tiếp nhau trên một diện tích đất và áp dụng các kỹ thuật canh tác tương ứng với các điều kiện văn hóa xã hội của dân cư địa phương [77]. Nông lâm kết hợp là một hệ thống quản lý đất đai trong đó các sản phẩm của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng lúc hay kế tiếp nhau trên các diện tích đất thích hợp để tạo ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương, (ICRAF, 1999) [72].

Theo Agroforestry Today thì “NLKH là tên gọi chung cho các hệ thống và các kỹ thuật sử dụng đất hợp lý, trong đó việc canh tác những cây thân gỗ sống lâu năm (gồm cây lâm nghiệp lấy gỗ, củi và cây nông nghiệp lâu năm lấy nông sản) được kết hợp một cách có tính toán với cây trồng hàng năm (cây lương thực, cây công nghiệp ngắn ngày, .) và cây làm thức ăn gia súc trên cùng một khoảnh đất. Sự kết hợp các nhóm cây này có thể được tiến hành đồng thời hoặc kế tiếp nhau về mặt không gian và thời gian”[36]. Nông lâm kết hợp là tên gọi chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các cây lâu năm (cây gỗ, cây ăn quả, cây công nghiệp, cây bụi, cây thân thảo…) được trồng có tính toán trên cùng một đơn vị diện tích với hoa màu và/hoặc với vật nuôi dưới dạng xen theo không gian hay theo thời gian. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động tương hỗ qua lại về cả mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần trong hệ thống (Lundgren và Raintree, 1983)[75].

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Các khái niệm trên đã mô tả NLKH như là một loạt các hướng dẫn để sử dụng đất liên tục ở nhiều mức độ phát triển khác nhau. Tuy nhiên, trong thực tế NKLH đã phát triển như là một ngành kỹ thuật, trong đó có mối liên hệ chặt chẽ tới các vấn đề về kinh tế, xã hội và đã hình thành nên một điều gì đó khác hơn là các hướng dẫn để sử dụng đất. Trong bối cảnh mới, NLKH được xem như là một ngành nghề và một cách tiếp cận về sử dụng đất trong đó đã phối hợp sự đa dạng của quản lý tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững để hình thành nên các hệ thống kinh tế-sinh thái-nhân văn. Bởi vậy, khái niệm về NLKH còn có thể được hiểu ở các khía cạnh khác như sau: Nông lâm kế thợp là các hệ thống quản lý tài nguyên trên cơ sở đặc tính sinh thái và năng động nhờ sự phối hợp cây trồng lâu năm vào nông trại hay đồng cỏ để làm đa dạng và bền vững việc sản xuất giúp gia tăng các lợi ích về kinh tế, xã hội,và môi trường của các nông trại nhỏ (Leaky,1996 dẫn theo Phạm Quang Vinh và cộng sự, 2005) [64].

ICRAF đã phát triển khái niệm này rộng hơn khi coi NLKH là một hệ thống sử dụng đất giới hạn trong các nông trại và định nghĩa nó như là một hệ thống quản lý tài nguyên tự nhiên rất linh hoạt lấy yếu tố sinh thái là chính,qua đó cây được phối hợp trồng ở nông trại và các hệ sinh thái nông nghiệp làm đa dạng, bền vững sức sản xuất để gia tăng các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái [72]. NLKH còn được hiểu theo nghĩa rộng, đó là một phương thức sử dụng đất tổng hợp trên một vùng hay một lưu vực, trong đó có mối quan hệ tương tác giữa các hệ sinh thái tạo ra sự cân bằng để sử dụng triệt để tiềm năng sản xuất của một vùng hay một lưu vực mà trong đó hệ sinh thái rừng giữ vai trò chủ đạo. Đây là một cách tiếp cận mới để phát triển NLKH trên qui mô cảnh quan một cách bền vững hơn. Ở cấp độ này, có thể nhận thấy NLKH không chỉ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 là sinh kế của một hộ gia đình mà là mang lại sinh kế và lợi ích cho cả cộng đồng người dân sống tại đó (Chin K Ong and Peter Huxley,1996) [70].

Có thể nhận thấy quan điểm “NLKH chính là một phương thức sử dụng đất để sản xuất nông nghiệp kết hợp với lâm nghiệp theo hướng tận dụng đất đai, hạn chế suy thoái tài nguyên, môi trường, góp phần sử dụng đất bền vững và tăng thu nhập, tăng hiệu quả kinh tế cho cộng đồng áp dụng” là quan điểm chung về NLKH của các tác giả trên thế giới. Trong các khái niệm này hệ thống NLKH được coi như là một loạt các hướng dẫn cho một sự sử dụng đất liên tục, tận dụng tối đa khả năng sản xuất của đất. Tổng quan nghiên cứu về NLKH trên thế giới 1. Lịch sử phát triển NLKH Đã có rất nhiều nghiên cứu về nông lâm kết hợp (NLKH) hợp từ hàng thế kỷ qua, mặc dù chưa có nghiên cứu nào khẳng định chính xác thời gian NLKH được bắt đầu, tuy nhiên người ta vẫn thừa nhận rằng sự hình thành và phát triển của nó gắn liền với sự phát triển của các ngành khoa học thuộc lĩnh vực nông, lâm nghiệp và gắn liền với nhận thức của con người về sử dụng đất và các nhu cầu kinh tế.

Trong nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển NLKH, King (1987) cho rằng nông dân Châu Âu thời kỳ Trung cổ đã biết phát quang rừng, đốt cành nhánh và canh tác cây lương thực để tận dụng dinh dưỡng của đất rừng. Kiểu canh tác này đã duy trì và tồn tại ở một số quốc gia đến đầu thế XX. Sự ra đời của phương thức Taungya ở vùng nhiệt đới chính là sự khởi nguồn của các phương thức NLKH sau này [74]. Nhiều tài liệu nghiên cứu trên thế giới đều thống nhất là, cội nguồn của NLKH đã xuất hiện từ thời kỳ đồ đá và bắt đầu từ canh tác nương rẫy.

Mặc dù, nhân loại đã trải qua nhiều hình thái xã hội khác nhau những cho đến nay canh tác nương rẫy vẫn còn tồn tại và phát triển. Điều đó chứng tỏ sự trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 tồn của hình thức canh tác này, người ta vẫn có thể tìm thấy ở đây những “lợi thế” của nương rẫy và qua đó có thể nhận biết được lịch sử hình thành và phát triển của NLKH như thế nào (Peter Huxley,1996) [70]. Như vậy có thể khẳng định, NLKH là một phương thức canh tác phổ biến ở tất cả các châu lục và đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. Sự phát triển kinh tế xã hội của các quốc gia trên thế giới cũng đã tác động mạnh mẽ đến những thay đổi, cải tiến và phát triển theo các mức độ, xu hướng phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội và sự phát triển của khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện đại.

Nghiên cứu về cơ sở khoa học phân loại hệ thống NLKH Do đặc thù của hình thức canh tác Nông lâm kết hợp là tuy có những điểm chung nhất định nhưng còn có những điểm riêng phù hợp với tập quán canh tác, điều kiện sinh thái, nhân văn của các quốc gia trên thế giới hay giữa các vùng miền trong cùng một quốc gia mà có các hệ thống NLKH khác nhau. Để có được sự thống nhất, đã có rất nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu phân loại các hệ thống NLKH khác nhau vào một bảng sắp xếp thống nhất. Nair (1993) [77], đã tổng kết một số đặc điểm của phương thức Nông lâm như: Cấu trúc, chức năng, tương quan kinh tế - xã hội, trình độ quản lý và ảnh hưởng sinh thái học của hệ thống,… làm cơ sở cho việc phân loại các hệ thống NLKH như sau: (1) Cơ sở cấu trúc: Dựa vào cấu trúc của các thành phần loài, bao gồm sự phối hợp không gian của các thành phần cây gỗ, sự phân chia theo tầng thẳng đứng của các thành phần hỗn giao với nhau và sự phối hợp theo thời gian khác nhau của những thành phần này. (2) Cơ sở chức năng: Dựa vào chức năng chủ yếu hay vai trò của các thành phần trong hệ thống, chủ yếu là thành phần thân gỗnhư chức năng sản xuất (thực phẩm, thức ăn gia súc, củi, chất đốt) hay phòng hộ (đai cản gió, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 rừng phòng hộ chống cát bay, bảo vệ đất chống xói mòn, bảo vệ vùng đầu nguồn nước, bảo dưỡng đất đai,.

(4) Cơ sở sinh thái: Dựa vào điều kiện sinh thái và sự tương thích sinh thái của các hệ thống do nhận định rằng một vài loại hệ thống thích hợp hơn cho một số vùng sinh thái như vùng khô hạn, bán khô hạn, nhiệt đới ẩm, vv. Các nguyên tắc dựa vào cấu trúc tầng và dựa vào chức năng thường được đặt làm cơ sở để phân chia hệ thống, còn các nguyên tắc khác như là dân sinh kinh tế, vùng sinh thái được sử dụng làm nền tảng để chia các nhóm theo mục đích, điều đó chứng tỏ rằng giữa các nguyên tắc có sự liên hệ lẫn nhau. Do đó các nhà nghiên cứu về NLKH trên thế giới đã chia ra thành một số kiểu hệ thống phổ biến nhất là (i) Hệ thống nông – lâm trong đó kết hợp cây thân gỗ, cây bụi và các cây thân thảo; (ii) Hệ thống lâm – súcbao gồm cây thân gỗ, đồng cỏ và chăn thả gia súc dưới tán các cây gỗ; (iii) Hệ thống nông – lâm – súc bao gồm cây nông nghiệp, cây lâm nghiệp, kết hợp với đồng cỏ chăn nuôi gia súc; ngoài các hệ thống phổ biến đã nêu, còn có Các hệ thống NLKH đặc biệt: Các hệ thống này được phát triển trong thực tiễn sản xuất ở một số nơi mà điều kiện sinh thái cho phép như nuôi ong với cây rừng kết hợp với cây ăn quả, nuôi trồng thủy sản ở các vùng ngập mặn,… Từ những kiểu hệ thống NLKH chính này mà hình thành nên nhiều kiểu NLKH khác nhau (Nair, 1993; [77]. Kết quả nghiên cứu của Hans Ruthemberg, 1980 [71] kết luận rằng theo cách tiếp cận phân loại hệ thống này, nhiều quốc gia trên thế giới đã xây dựng hệ thống phân loại NLKH cụ thể và có nhiều cải tiến với những tên gọi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 rất khác nhau nhưng có một điểm chung nhất là hệ thống này đều được coi là một hệ thống canh tác hoàn chỉnh.