LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sử dụng đất nông nghiệp như thế nào để đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu cùng với sức ép của sự gia tang dân số, của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hoa đang trở thành một van đề bức thiết của các nước dang phát trién. Việt Nam đến nay vẫn cơ bản là một nước nông nghiệp. Nông nghiệp, nông thôn và nông dân Việt Nam đã, đang và sẽ có một vị trí quan trọng trong nền kinh tế của đất nước.
Từ một nền kinh tế nông nghiệp tập trung mang nặng tính bao cấp chuyên sang nên kinh tế thị trường, nước ta đang phải đối mặt với hàng loạt các van đề về kinh tế xã hội cũng như môi trường. Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, Việt Nam cần phải nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, trên cơ sở đó nâng cao thu nhập cho người dân, cải thiện cảnh quan, bảo vệ môi trường và hệ sinh thái. Việt Nam tính trung bình tương đối phong phú về tài nguyên nước, đất nông nghiệp lại khá khan hiếm. Chỉ với 0,12 ha đất nông nghiệp bình quân đầu người, bằng một phan sáu mức trung bình của thế giới, mức này tương tự như ở Bi và Hà Lan, cao hơn Philippines và Ấn Độ nhưng thấp hơn so với Trung Quốc hay Indonesia.
Tổng diện tích đất nông nghiệp tăng 61% giữa năm 1990 và năm 2012. Sự mở rộng này chủ yếu diễn ra trong những năm 1990, từ đó diện tích đất canh tác duy trì tương đối ôn định. Điều này cho thấy rằng hầu hêt đất canh tác có thé khai thác đang được sử dụng trong trồng trọt, nếu muốn tăng trưởng hơn nữa thì phải được thực hiện thông qua tăng năng suất, mặc dù mức năng suất hiện nay của Việt Nam đã rất cao so với các nước châu Á. Hiện đang có áp lực chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp có giá trị sử dụng cao hơn (cả thành thị và khu công nghiệp).
Việc chuyển đôi này tạo ra một động lực mạnh mẽ dé tăng mức độ thâm canh dat trong bối cảnh chi phí lao động rẻ, dat màu mỡ ở một số khu vực và điều kiện khí hậu tương đối tốt. Đối với mỗi quốc gia, đất đai là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là thành phan quan trọng của môi trường sông, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các công trình văn hoá, kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng, là yếu tố cấu thành lãnh thé của mỗi quốc gia. Trong nông nghiệp, đất không những là đối tượng sản xuất mà còn là tư liệu sản xuất không thé thay thé được, không có đất thi không có sản xuất cũng như không có sự tồn tại của con người. Ngày nay, dưới sự phát triển một cách nhanh chóng của quá trình đô thị hóa và sự gia tăng mạnh mẽ dân số làm cho tong diện tích đất nông nghiệp đang bị suy giảm đáng kể.
Chính vì thé, đối với bất kỳ quốc gia nào trên thế giới, sử dụng đất đai một cách hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả theo kế hoạch sử dụng đất là điều vô cùng cần thiết cho sự phát triển bền vững. Trong những năm trở lại đây, dân số của thế giới gia tăng một cách chóng mặt, đó cũng chính là môt trong những nguyên nhân thúc đây nhu cầu ngày càng lớn về lương thực và thực phẩm nói riêng và nhu cầu về tất cả các sản phẩm phục vụ đời sống nói chung. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ dân số đó là sự phát triển về kinh tế và khoa học kỹ thuật. Từ đó, chúng ta có thêm một nhiệm vụ khó khan nữa là phải làm sao dé có tế vừa bảo vệ được nguồn tài nguyên thiên nhiên sẵn có, vừa có thể phát triển kinh tế một cách bền vững.
Không chỉ vậy, một trong những van dé đang được quan tâm hang đầu hiện nay của nước ta là làm thế nào dé có thể sử dụng đất nông nghiệp đạt hiệu quả tốt hơn khi mà diện tích đất không thay đổi trong khi dân số ngày một gia tăng. Điều này đòi hỏi người dân — những người trực tiếp sử dụng đất, các nhà làm quy hoạch, các cơ quan chức năng phải có những quyết định đúng đắn, phù hợp trong việc sử dụng đất mang lại hiệu quả kinh tế và bền vững. Tình hình thực tế ở nước ta cho thấy, việc quan lý và thực trạng sử dụng quỹ đất nông nghiệp còn nhiều bat cập, việc lẫn chiếm đất đai nói chung và đất nông nghiệp nói riêng đang còn khá phổ biến ở nhiều vùng trên cả nước. Vì vậy nên, vấn đề đang được Đảng và Nhà nước ta quan tâm hang đầu chính là làm thế nào dé có thé nghiên cứu, phân tích được hiện trạng sử dụng dất đai hiện nay, từ đó đề xuất được hướng sản xuất đạt hiệu quả cao và bền vững trong tương lai.
Nằm trong khuôn viên của vùng Bắc Trung Bộ, Nghệ An có rất nhiều điều kiện thuận lợi và tiềm năng to lớn để phát triển kinh tế - xã hội, giao lưu, phát triển kinh tế với cả trong nước và ngoài nước. Tuy nhiên, viêc dựa vào khai thác quỹ đất nông nghiệp có săn đề canh tác và phát triển vẫn đang là cách mà Nghệ An phát triển kinh tế chủ yếu. Những năm vừa qua, song song với sự phát triển của nền kinh tế, tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh, sự buông lỏng quản lý của chính quyền các cấp dẫn đến tình trạng vi phạm trong quản lý và sử dụng đất đai trên địa bàn có chiều hướng gia tăng và diễn biến phức tạp. Trên thực tế, vấn đề sử dụng đất nông nghiệp một cách hiệu quả, nghiêm cắm hành vi lan chiếm đất đai tại tỉnh Nghệ An không phải là một van đề mới và đã có rất nhiều những bài nghiên cứu về vấn đề này.
Trong những năm qua, tại hầu hết các huyện, thị, xã địa phương của tỉnh Nghệ An, tình trạng vi phạm pháp luật về đất đai diễn ra rất phức tạp gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh, trật tự xã hội. Đặc biệt tại Thành phố Vinh, hành vi lan chiếm đất nông nghiệp đang là đề tài bức xúc và nhức nhối của người dân địa phương. Nhận thấy được việc chủ động ngăn chặn, giải quyết tình trạng vi phạm pháp luật về đất đai là tình trạng cấp bách, em đã chọn “Nghiên cứu đánh giá hiện trạng lan, chiếm đất nông nghiệp tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An và đề xuất giải pháp khắc phục” làm đề tài chuyên đề tốt nghiệp của mình. Mục tiêu nghiên cứu - Làm rõ được vị trí và vai trò của đất nông nghiệp đối với việc phát triển kinh tế - xã hội của nước ta hiện nay nói chung và tỉnh Nghệ An nói riêng.
- Đánh giá được hiện trạng quan lý và sử dụng tài nguyên đất nói chung và đất nông nghiệp nói riêng trên địa bàn thành phó Vinh, tỉnh Nghệ An. - Dé xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu qua sử dung đất nông nghiệp trên địa bàn thành phó. Đối tượng nghiên cứu - Quỹ đất của TP Vinh, tỉnh Nghệ An - Các văn bản pháp lý liên quan đến quan lý, sử dụng đất đai, đặc biệt là đất nông nghiệp. - Hiện tượng lấn chiếm đất đai và nguyên nhân dẫn đến tình trạng lắn chiếm đó.
Phạm vỉ nghiên cứu - Phạm vi về nội dung: các hiện tượng lấn chiếm đất đai với các mục dich chủ yếu như: làm nhà, xây dựng cơ sở kinh doanh,. Hiện trạng lan chiếm dat đai nói chung và đất nông nghiệp nói riêng. Từ thực trạng đó để đưa ra được các giải pháp cho van đề lan chiếm đất nông nghiệp ở thành phố Vinh. - Pham vi về không gian: bài tìm hiểu có phạm vi không gian tập trung chủ yếu vào đơn vị TP Vinh, tỉnh Nghệ An.
- Phạm vi về thời gian: từ năm 2010 đến năm 2019 - Nhằm nâng cao được hiệu quả sử dung đất nông nghiệp, đề xuất các giải pháp thực hiện thay đôi giai đoạn 2020-2025 5. Phương pháp nghiên cứu a. Phương pháp thu thập số liệu - Niên giám thống kê của tỉnh Nghệ An, của thành phố Vinh - Báo cáo số liệu thống kê diện tích đất đai, quy hoạch sử dụng đất đai của Sở Tài nguyên và Môi trường giai đoạn 2010-2019, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nghệ An - Số liệu kiểm kê, dân số, kinh tế - xã hội mà một số diện tích đất nông nghiệp khác là nguồn thu thập thông tin chủ yếu. Phương pháp xử lý số liệu Sử dụng phần mềm EXCEL phân nhóm các số liệu điều tra để xử lí và tìm ra xu thế biến động dat dai.
Phuong pháp phân tích thông tin Đề có thể đánh giá được hiện trạng phát triển kinh tế, tình hình xã hội, hiện trạng sử dụng đất đai, đặc biệt là đất nông nghiệp, từ đó đánh giá tình trạng quản lý của nhà nước và địa phương, em thống kê các số liệu thu thập được về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội, các tài liệu về đo đạc, lập bản đồ và kết quả và kết quả đăng ký đất, cấp giấy chứng nhận QSD đất, tranh chấp đất đai, giải quyết khiếu nại, tÔ cáo,. Phương pháp định tính Nghiên cứu định tính là một phương pháp điều tra được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau, không chỉ trong các ngành khoa học truyền thống mà còn trong nghiên cứu thị trường và các bối cảnh khác. Nghiên cứu định tính nhằm mục đích thu thập một sự hiểu biết sâu sắc về hành vi con người và lí do ảnh hưởng đến hành vi này. Tiến hành điều tra khảo sát, thu thập thông tin thực tế từ những người dân song trên địa bàn nghiên cứu, từ đó đưa ra được những kết luận, những nhận xét khách quan nhất.
MOT SO VAN ĐÈ LÝ THUYET LIEN QUAN VE DAT NÔNG NGHIEP VA QUAN LY NHA NUOC DOI VOI DAT NONG NGHIEP 1. Khái niệm, phân loại đặc điểm và vai trò của đất nông nghiệp a. Khái niệm: “Đất đai của nước ta được chia ra làm 5 loại cơ bản là đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất ở, đất chuyên dùng và đất chưa sử dụng.