chương 1 của cuốn Bank Management and Financial Services, giáo sư Peter S.Rose và Sylvia C.Hudgins (2008) đã đưa ra nhận định rằng: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính, cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất – đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán – và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”. Định nghĩa trên của Rose và Hudgins đã đưa ra góc nhìn tương đối rộng về ngân hàng thương mại. Đây là nơi cung cấp cho khách hàng đa dạng các dịch vụ tài chính nhất dựa trên ba hình thức cơ bản nhất là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán. Theo khoản 3, điều 4, Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được ban hành ngày 16 tháng 06 năm 2010 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2011 có đưa ra: “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận.” Định nghĩa trên của ngân hàng nhà nước cho thấy NHTM là một tổ chức tín dụng hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận.
Tuy nhiên, hạn chế của NHTM ở Việt Nam chính các nghiệp vụ kinh doanh của nó bị giới hạn theo quy định của NHNN, không thể thực hiện một số nghiệp vụ như kinh doanh chứng khoán, cho thuê tài chính. Như vậy, có thể hiểu NHTM là tổ chức tín dụng được thành lập theo quy định của pháp luật, kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, với hoạt động thường xuyên là nhận tiền gửi dưới nhiều hình thức khác nhau và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng, cung cấp dịch vụ thanh toán cho các chủ thể kinh tế, nhằm mục tiêu lợi nhuận. 7 b) Đặc điểm của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là một doanh nghiệp và là một đơn vị kinh tế. Điều đó đồng nghĩa với việc NHTM hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh, có cơ cấu tổ chức và pử trong mối quan hệ kinh tế hay đơn vị khác như một doanh nghiệp.
Hoạt động chính của Ngân hàng thương mại là hoạt động kinh doanh, và sản phẩm kinh doanh khá đặc thù là “tiền tệ” và các dịch vụ ngân hàng. Như các đơn vị kinh tế khác, mục tiêu hoạt động của NHTM là mục tiêu lợi nhuận, đây là mục tiêu tiên quyết cho sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. Tuy nhiên việc tìm kiếm lợi nhuận cũng phải chấp hành các quy định của pháp luật. Hoạt động của Ngân hàng thương mại góp phần cung ứng một khối lượng vốn tín dụng rất lớn cho nền kinh tế, những thay đổi dù chỉ là nhỏ nhất của NHTM sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội.
Vì kinh doanh một lĩnh vực “nhạy cảm” nên nó sẽ đi kèm với rủi ro cao (như rủi ro lãi suất, rủi ro thanh khoản, rủi ro hoạt động,.) và đòi hỏi nhà vận hành cần khéo léo và thận trọng trong mỗi quyết định của mình. Tóm lại, Ngân hàng thương mại là loại hình định chế tài chính trung gian hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ và dịch vụ ngân hàng. Đây là loại định chế tài chính trung gian quan trọng vào loại bậc nhất trong nền kinh tế thị trường, góp phần tạo lập và cung ứng vốn cho nền kinh tế, tạo điều kiện và thúc đẩy nền kinh tế -xã hội phát triển. c) Chức năng của ngân hàng thương mại: Ngân hàng thương mại có các chức năng chủ yếu sau: - Chức năng trung gian tín dụng Thông qua chức năng này, NHTM đóng vai trò là “cầu nối” giữa người thừa vốn và người thiếu vốn.
Ngân hàng sẽ huy động nguồn vốn nhàn rỗi của người gửi tiền và trả lại cho họ một khoản “lợi nhuận” dưới hình thức tiền lãi. Hơn nữa, khi gửi tiền tại ngân hàng, khách hàng được đảm bảo tiền của họ đang ở trạng thái an toàn và sinh lời. Ngược lại, đối với người thiếu vốn, họ có thể dễ dàng tiếp cận nguồn vốn dư thừa tạm thời đã được tập trung này thông qua “trung gian tín dụng” là ngân hàng. Điều đó giúp 8 họ tiết kiệt được chi phí, thời gian tìm kiếm, và đáp ứng kịp thời nhu cầu vốn để kinh doanh và tiêu dùng của họ.
Với chức năng này, NHTM vừa là người đi vay, vừa là người cho vay, không chỉ tạo lợi ích cho người gửi tiền và người đi vay, mà còn sinh lời cho bản thân ngân hàng thông qua lợi nhuận từ chênh lệch lãi suất cho vay và lãi suất tiền gửi; đồng thời góp phần tăng quy mô tín dụng cho nền kinh tế. Đối với nền kinh tế, chức năng này giúp điều hoà vốn từ nơi tạm thời dư thừa đến nơi tạm thời hiếu hụt góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. - Chức năng trung gian thanh toán Với chức năng này, NHTM thay mặt khách hàng quản lý dòng tiền qua hinh thức nhận tiền vào tài khoản hay trích tiền trên tài khoản trả cho người thụ hưởng. Việc thanh toán qua ngân hàng mang lại nhiều lợi ích cho khách hàng như: Thanh toán nhanh chóng 24/7; Đảm bảo an toàn trong thanh toán; Hạn chế các rủi ro khi thanh toán bằng tiền mặt; Tiết kiệm thời gian và chi phí thanh toán;….
Đối với ngân hàng, chức năng này cũng đã thu hút một nguồn vốn lớn từ tiền gửi không kì hạn thông qua hình thức thanh toán chất lượng cao. Ngoài ra, chức năng này cũng giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giảm khối lượng tiền mặt đáng kể dẫn đến tiết kiệm chi phí lưu thông tiền mặt. - Chức năng tạo tiền Với mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận, ngân hàng vô hình chung thực hiện chức năng tạo tiền cho nền kinh tế thông qua hoạt động tín dụng và thanh toán. Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng nguồn vốn huy động được để đi vay.
Sau đó, số tiền đó lại được đưa vào nền kinh tế thông qua hoạt động mua hàng hóa, trong khi những người có số dư tài khoản tiếp lại tiêu dùng thông qua các hình thức thanh toán qua thẻ,… - Chức năng thủ quỹ cho xã hội Với chức năng này, NHTM đứng ra huy động vốn của khách hàng dưới dạng nhận tiền gửi, bảo quản tiền và đáp ứng nhu cầu chi tiêu của khách hàng khi được yêu cầu. Khi đóng vài trò thủ quĩ, NHTM đã mang đến nhiều lợi ích cho các chủ thể khác nhau trong nền kinh tế. Thông qua thực hiện chức năng này, các tài sản bằng tiền của khách hàng sẽ được quản lý một cách an toàn, đồng thời sẽ sinh lời một cách hợp lí dựa trên 9 những hoạt động của ngân hàng như cho vay hay đầu tư. Đối với ngân hàng, chức năng này đã giúp ngân hàng có được nguồn vốn để thực hiện chức năng tín dụng và là cơ sở để ngân hàng thực hiện chức năng trung gian thanh toán của mình.
Mở rộng ra với nền kinh tế, chức năng thủ quỹ của NHTM góp phần khuyến khích tích lũy tiền mặt, giảm lượng thanh toán bằng tiền mặt khó kiểm soát, tập trung nguồn vốn dư thừa tạm thời cho mục đích phát triển kinh tế lâu dài. Các chức năng của Ngân hàng thương mại có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Trong đó chức năng trung gian tín dụng là chức năng cơ bản nhất, tạo cơ sở cho việc thực hiện các chức năng sau. Đồng thời, khi ngân hàng thực hiện tốt chức năng thủ quỹ cho xã hội và trung gian thanh toán lại góp phần làm tăng nguồn vốn tín dụng, mởrộng quy mô hoạt động ngân hàng.
Các nghiệp vụ kinh doanh cơ bản của ngân hàng thƣơng mại: Ngân hàng thương mại là một đơn vị chuyên về kinh doanh tiền tệ và được coi là một loại hình kinh doanh đặc thù. Các hoạt động kinh doanh của NHTM đều hướng tới một mục tiêu chính là tối đa hóa lợi nhuận và thực hiện các chức năng quan trọng của mình là chức năng trung gian tín dụng, chức năng trung gian thanh toán và chức năng tạo tiền. Và các hoạt động kinh doanh của ngân hàng được phân vào ba nhóm nghiệp vụ chính sau: Nghiệp vụ tài sản Nợ hay còn gọi là hoạt động huy động vốn, tạo nguồn vốn kinh doanh cho Ngân hàng thương mại. Hai hình thức huy động chính của ngân hàng là từ tiền gửi thanh toán không kì hạn và tiền gửi tiết kiệm của khách hàng.
Bên cạnh đó, ngân hàng còn có một tỷ lệ nhỏ là nguồn vốn tự có, nhằm tránh các rủi ro có thể gặp phải trong kinh doanh và là chỉ tiêu để NHNN quản lý các NHTM. Ngoài ra, các NHTM còn được hưởng quyền vay từ NHTW, các tổ chức tín dụng và có thể vay từ thị trường tài chính trong, ngoài nước trong trường hợp thiếu hụt dự trữ hay không đủ tiền mặt. Nghiệp vụ tài sản Có hay còn gọi là hoạt động sử dụng vốn, nhằm sử dụng dụng nguồn tiền từ hoạt động huy động và vốn tự có để tạo ra nguồn lợi nhuận cho ngân hàng. Nghiệp vụ có được thể hiện ở các hoạt động: Hoạt động ngân quỹ; Hoạt động cho vay; Hoạt động đầu tư; Các tài sản có khác.
Hoạt động cho vay được xem là hoạt 10 động sinh lời chủ yếu của ngân hàng thương mại và chiếm tỷ trọng lớn trong Nghiệp vụ tài sản Có. Hoạt động này cũng đi kèm với rủi ro cao vì vậy cần được quản lý chặt chẽ, đặc biệt với những món tiền lớn. Nghiệp vụ trung gian là các nghiệp vụ mà NHTM thay mặt khách hàng thực hiện việc thanh toán hay các uỷ thác khác để thu lệ phí và khuyến khích các khách hàng có quan hệ với ngân hàng. Nghiệp vụ trung gian hiện đang phát triển mạnh và tạo ra nguồn thu rất lớn cho các ngân hàng thương mại.
Các nghiệp vụ trung gian bao gồm: Dịch vụ chuyển tiền – thanh toán hộ; Dịch vụ thu hộ; Dịch vụ ủy thác; Dịch vụ bảo lãnh; Dịch vụ tư vấn tài chính,. Tổng quan về đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng thƣơng mại: 1. Khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng thƣơng mại: Trong cuốn The Measurement of Productive Efficiency trang 254 của M.Farrell (1957) đã chỉ ra: “Hiệu quả là một phạm trù được sử dụng phổ biến nhằm đánh giá khả năng của một đơn vị trong việc tối đa hóa doanh thu đầu ra trong điều kiện chi phí đầu vào cho trước cố định.