CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận khoa học và pháp lý của đề tài 1. Cơ sở lý luận khoa học của đề tài • Khái niệm về môi trường Theo khoản 1 điều 3 Luật Bảo Vệ Môi Trường Việt Nam năm 2014 môi trường được định nghĩa như sau: “Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sựu tồn tại và phát triển của con người và sinh vật”. • Khái niệm về ô nhiễm môi trường Theo khoản 8, điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 của Việt Nam: “Ô nhiễm môi trường là biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật”.
Trên thế giới ô nhiễm môi trường được hiểu là việc chuyển các chất thải hoặc năng lượng và môi trường đến mức có khả năng gây hại cho sức khỏe con người, đến sự phát triển của sinh vật hoặc làm suy giảm chất lượng môi trường. Các tác nhân gây ô nhiễm bao gồm các chất thải ở dạng khí (khí thải), lỏng (nước thải), rắn (chất thải rắn) chứa hóa chất hoặc các tác nhân vật lý, sinh học và các dạng năng lượng như nhiệt độ, bức xạ. Tuy nhiên môi trưởng chỉ được coi là bị ô nhiễm nếu trong đó hàm lượng, nồng độ hoặc cường độ các tác nhân trên đạt mức có khả năng tác động xấu đến con người, sinh vật, vật liệu. • Khái niệm về nước thải Nước thải là chất lỏng được thải ra sau quá trình sử dụng của con người và đã bị thay đổi tính chất ban đầu của chúng .( Hoàng Hưng - Năm 2005) Khái niệm về ô nhiễm nước Hiến chương Châu Âu về nước đã định nghĩa: “Ô nhiễm nước là sự biến đổi nói chung do con người đối với chất lượng nước, làm nhiễm bẩn nước và gây nguy hiểm cho con người, công nghiệp, nông nghiệp, nuôi cá, nghỉ ngơi, giải trí, cho các vật nuôi và các loài hoang dã” (I.
- Ô nhiễm nước có nguồn gốc tự nhiên: do mưa, tuyết tan, gió bão, lũ lụt đưa vào môi trường nước chất thải bẩn, các sinh vật vi sinh vật gây hại kể cả xác chết của chúng. 5 - Ô nhiễm nước có nguồn gốc nhân tạo: Quá trình thải các chất độc hại chủ yếu dưới dạng lỏng như các chất thải sinh hoạt, công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vào môi trường nước. Theo bản chất các tác nhân gây ô nhiễm người ta có thể phân ra các loại ô nhiễm nước: ô nhiễm vô cơ, hữu cơ, ô nhiễm hóa chất, ô nhiễm sinh học, ô nhiễm bởi các tác nhân vật lý (Wenten, IG - Năm 2002). • Khái niệm quản lý môi trường “Quản lý môi trường là tổng hợp các biện pháp, luật pháp, chính sách, kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ chất lượng môi trường sống và phát triển bền vững kinh tế, xã hội quốc gia”.
Các mục tiêu chủ yếu của công tác quản lý nhà nước về môi trường bao gồm: - Khắc phục và phòng chống suy thoái, ô nhiễm môi trường phát sinh trong hoạt động sống của con người. - Phát triển bền vững kinh tế và xã hội quốc giá theo chín nguyên tắc của một xã hội bền vững do Hội nghị Rio 92 đề xuất. Các khía cạnh của phát triển bền vững bao gồm: Phát triển bền vững kinh tế, bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên, không tạo ra ô nhiễm và suy thoái chất lượng môi trường sống, nâng cao sự văn minh và công bằng xã hội. Xây dựng các công cụ có hiệu lực quản lý môi trường quốc gia và các vùng lãnh thổ.
Các công cụ trên phải thích hợp cho từng nghành, từng địa phương và cộng đồng dân cư. • Khái niệm về nước mặt: Nước mặt là một dạng tài nguyên nước. “Nước mặt là nước tồn tại trên mặt đất liền và hải đảo”. Nước mặt là nước trong sông, hồ hoặc nước ngọt trong vùng đất ngập nước.
Nước mặt được bổ sung một cách tự nhiên bởi nước mưa và chúng mất đi khi chảy vào đại dương, bốc hơi và thấm xuống đất. (Luật Tài nguyên nước năm2012) Tài nguyên nước mặt: là phần nước phân bố trên mặt đất, nước trong các đại dương, sông suối, sao hồ, đầm lầy. Đặc điểm của tài nguyên nước mặt là chịu ảnh hưởng lớn từ điều kiện khí hậu và các tác động khác do hoạt động kinh tế của con người, nước mặt dễ bị ô nhiễm và thành phần hoá lý của nước thường bị thay đổi, khả năng hồi phục trữ lượng của nước nhanh nhất ở vùng thường có mưa. (Luật Tài nguyên nước năm 2012) 6 • Đánh giá tài nguyên nước: dựa trên 3 đặc trưng; lượng (quanlity), chất lượng (quanlity) và động thái (dynamic) - Lượng là đặc trưng biểu thị mức độ phong phú của tài nguyên nước trên một lãnh thổ.
- Chất bao gồm các đặc trưng về hàm lượng các hoà tan hoặc không hoà tan trong nước (có lợi hoặc có hại theo tiêu chuẩn của đối tượng sử dụng) - Động thái của nước được đánh giá bởi sự thay đổi của các đặc trưng dòng chảy theo thời gian, sự trao đổi nước giữa các khu vực chứa nước, sự chuyển động của nước dưới đất, các quá trình trao đổi các chất hoàn tan, truyền mặn,… 1. Cơ sở pháp lý của đề tài Một số văn bản pháp lý có liên quan đến môi trường và chất lượng nước: - Luật Bảo vệ môi trường năm 2014; - Luật Tài nguyên nước năm 2012; - Luật Đất đai năm 2013; - Luật Xây dựng năm 2014; - Nghị định số 19/2015/NĐ-CP ngày 14 tháng 02 năm 2015 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường - Nghị định số 18/2015/NĐ-CP ngày 14 tháng 02 năm 2015 của Chính phủ quy định về quy hoạch bảo vệ môi trường, đánh giá môi trường chiến lược, đánh giá tác động môi trường và kế hoạch bảo vệ môi trường - Thông tư số 26/2015/TT-BTNMT ngày 28 tháng 5 năm 2015 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định đề án bảo vệ môi trường chi tiết, đề án bảo vệ môi trường đơn giản - Thông tư số 27/2015/TT-BTNMT ngày 29 tháng 5 năm 2015 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về đánh giá môi trường chiến lược, đánh giá tác động môi trường và kế hoạch bảo vệ môi trường - Nghị định số 25/2013/NĐ-CP ngày 29/03/2013 của Chính phủ về việc thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải; - Nghị định số 179/2013/NĐ-CP ngày 14/11/2013 của Chính Phủ về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ Môi trường 7 - Các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường của Bộ Tài nguyên và Môi trường, gồm: + QCVN 08:2015/BTNMT - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt; + QCVN 09:2015/BTNMT - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước ngầm; + QCVN/14:2008/BTNMT - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải sinh hoạt; 1.Tổng quan về nước mặt 1. Tổng quan về nước mặt Việt Nam Nước ta có địa hình đồi núi chiếm ¾ diện tích lãnh thổ, tập trung phần lớn ở vùng Đông Bắc, Tây Bắc và miền Trung, phần lớn diện tích còn lại là châu thổ và đồng bằng phù sa, chủ yếu là ở ĐBSH và ĐBCL. Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, mặc dù lượng mưa trung bình nhiều năm trên toàn lãnh thổ vào khoảng 1.940 mm/năm nhưng do ảnh hưởng của địa hình đồi núi, lượng mưa phân bố không đều trên cả nước và biến đổi mạnh theo thời gian đã và đang tác động lớn đến trữ lượng và phân bố tài nguyên nước ở Việt Nam.
• Miền Bắc (Vùng Tây Bắc, Đông Bắc, Đồng bằng Sông Hồng) Địa hình miền Bắc được chia làm hai khu vực núi với hướng khác nhau. Phía Bắc sông Hồng: núi có dạng cánh cung và nghiêng theo hướng Tây Bắc – Đông Nam. Vùng đồi núi phía Nam sông Hồng: hướng núi dạng dải nhưng kéo dài không liên tục tạo thành một vòng cung nối tiếp nhau, lưng quay ra biển đảo và bao quanh dải cao nguyên bazan ở phía Tây. Miền Bắc có khí hậu nhiệt đới gió mùa với bốn mùa xuân, hạ, thu đông rõ rệt.
Mùa xuân bắt đầu từ tháng 2 đến gần hết tháng 4; vào mùa hè (tháng 4 đến tháng 9) thì nhiệt độ ngày khá cao và có mưa nhiều. Tháng nóng nhất thường là tháng 6; từ tháng 5 đến tháng 8 có mưa nhiều nhất trong năm. Mùa thu (tháng 9 và 10), mùa đông (tháng 11 đến tháng 2 năm sau) với khí hậu lạnh và hanh khô. Do tác động của yếu tố địa hình nên các lưu vực sông ở miền Bắc có bề mặt thấp dần, có hình na quạt; chảy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam, được thể hiện thông qua hướng chảy của các dòng sông lớn.
Bên cạnh đó, chế độ thuỷ văn các sông còn chịu sự chi phối của của yếu tố khí hậu với mùa mưa đến sớm làm cho lượng nước trong mùa mưa khá dồi dào, thời gian lũ kéo dài do khả năng thoát lũ chậm (do các sông có hình nan quạt, chảy tập trung vào một số dòng chính dẫn đến nước sống bị dồn ứ làm nước 8 lũ lên nhanh, xuống chậm). Các lưu vực sông miền Bắc còn có một số đặc điểm khác so với các lưu vực sông khác trên cả nước, đó là các sông ở miền Bắc thường có hệ thống đê điều ở hai bên tả hữu, do vậy nước ông trong cả mùa lũ và mùa kiệt thường chảy tập trung trong một vùng nhất định. (Dư Ngọc Thành - Năm 2012) • Miền Trung (Vùng Bắc Trung Bộ, Duyên hải miền Trung) Địa hình miền Trung có xu hướng thấp dần từ Tây sang Đông. Miền Trung có mật độ sông suối dày đặc, phân cắt thành nhiều lưu vực sông nhỉ như: Cả, Vu Gia – Thu Bồn, Ba, ngoài ra còn có nhiều lưu vực sông Gianh, Thạch Hăn, Hương, Trà Khúc và Kôn.
Sông ở miền Trung thường có lòng sông hẹp độ dốc lớn, diện tích lưu vực nhỏ. Dòng chảy của các sông thường tập trung nhanh, lưu lượng lớn nên vào mùa mưa lũ thường gây nhập lụt ở vùng hạ lưu (các khu vực đồng bằng thấp phía Đông) làm thiệt hại đến đời sống của người dân khu vực và ảnh hưởng đến sự phát triển KT-XH của các địa phương. (Dư Ngọc Thành - Năm 2012) • Tây Nguyên Địa hình của lưu vực khá phức tạp với những cao nguyên xen kẽ núi cao và núi trung bình và hướng dốc chính thấp dần theo hướng Đông Bắc và Tây Nam ở phía Bắc và hướng Đông Nam – Tây Bắc ở phía Nam.
