Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Khái niệm chất thải rắn nông thôn Cần bổ sung một số khái niệm gắn với đề tài, như: - Rác: Là thuật ngữ dùng để chỉ chất thải rắn hình dạng tương đối cố định, bị vứt bỏ từ hoạt động của con người. Rác sinh hoạt hay chất thải rắn sinh hoạt là một bộ phận của chất thải rắn, được hiểu là các chất thải rắn phát sinh từ các hoạt động sinh hoạt hàng ngày của con người [15].
- Chất thải là chất thải là toàn bộ các loại vật chất do con người loại bỏ trong các hoạt động kinh tế - xã hội, bao gồm các hoạt động sản xuất, hoạt động sống và duy trì sự tồn tại của cộng đồng. Các hoạt động phát sinh chất thải như: sản xuất nông nghiệp, xây dựng, công nghiệp, thương mại, du lịch, giao thông, sinh hoạt tại các khu dân cư, trường học, nhà hàng, khách sạn… - Chất thải rắn là các loại vật chất ở thể rắn như các vật liệu, đồ vật bị thải ra từ một quá trình cụ thể của hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt…của con người [9]. Phần lớn chất thải ở thể rắn và có ở khắp nơi xung quang chúng ta như giấy vụn, mảnh chai, gạch, cát, sỏi…loại chất thải này do các hoạt động sinh hoạt, công trường, nhà máy, khu dân cư thải ra là rất lớn. Chất thải rắm bao gồm cả chất hữu cơ như: thức ăn thừa, giấy,…và chất vô cơ như thủy tinh, lon thiếc, gạch…[9].
Quản lý chất thải: Quản lý chất thải là hoạt động phân loại, thu gom, vận chuyển, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy, thải loại chất thải [14]. - Quy hoạch quản lý chất thải rắn: Là công tác điều tra, khảo sát, dự báo nguồn thải và tổng lượng phát thải các chất thải rắn; xác định vị trí, quy 5 mô các điểm thu gom, trung chuyển, tuyến vận chuyển và các cơ sở xử lý chất thải rắn; xác định phương thức thu gom, xử lý chất thải rắn; xây dựng kế hoạch và nguồn lực nhằm xử lý triệt để chất thải rắn. - Thu gom CTR: là hoạt động tập hợp, phân loại, đóng gói và lưu giữ tạm thời CTR tại nhiều điểm thu gom hoặc cơ sở được cơ quan có thẩm quyền nhà nước chấp thuận (Nghị định 59/2007/NĐ;CP ngày 09/4/2007 về quản lý CTR) - Nông thôn: Nông thôn là vùng khác với thành thị, ở đó cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường, sản xuất hàng hóa thấp hơn [4]. Phát triển nông thôn: là một phạm trù rộng được nhận thức với rất nhiều quan điểm khác nhau.
Theo Ngân hàng Thế giới (1975) đã đưa ra định nghĩa: “ Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển” [4]. Mô hình nông thôn mới: Xây dựng mô hình nông thôn mới là một chính sách về một mô hình phát triển cả về nông nghiệp và nông thôn, mô hình nông thôn mới là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu những thành tựu KHKT hiện đại mà vẫn giữ đựơc nét đặc trưng, tinh hoa văn hóa của người Việt Nam. Nhìn chung: mô hình làng nông thôn mới theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, hợp tác hóa, dân chủ hóa và văn minh hóa.
Mô hình nông thôn mới được quy định bởi các tính chất: đáp ứng yêu cầu phát triển (đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường), đạt hiệu quả cao nhất trên tấ cả các mặt (kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội), tiến bộ 6 hơn so với mô hình cũ, chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên cả nước [4]. Có thể quan niệm: “Mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thôn được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ (truyền thống, đã có) ở tính tiên tiến về mọi mặt” Qui hoạch nông thôn mới là việc bố trí, sắp xếp các khu chức năng, sản xuất, dịch vụ, hạng tầng kinh tế - xã hội - môi trường trên địa bàn, theo tiêu chuẩn nông thôn mới, gắn với đặc thù, tiềm năng, lợi thế của từng địa phương; được mọi người dân của xã trong mỗi làng, mỗi gia đình ý thức đầy đủ, sâu sắc và quyết tâm thực hiện [4]. Các nguồn phát sinh chất thải rắn Những nguồn phát sinh chất thải rắn đó là: - Hộ gia đình: CTR phát sinh từ nguồn này bao gồm các loại như thực phẩm thừa, thùng carton, hộp nhựa, vỏ chai, lọ thủy tinh,…và các chất độc hại được sử dụng trong gia đình như pin, ắc quy, dược phẩm bị thải bỏ [8]. - Cơ sở thương mại, dịch vụ như chợ, siêu thị, khách sạn, nhà hàng, quán ăn,…các dạng chất thải phát sinh thường là thực phẩm thừa, vỏ chai, lọ, giấy, dầu mỡ, lốp xe, kim loại… - Cơ quan: Chất thải rắn phát sinh thường là giấy, thức ăn thừa, túi nilon, hợp nhựa…[9].
- Xây dựng, di dời: gạch, ngói, bê tông, gỗ, sắt thép, vữa, bụi… - Dịch vụ công cộng: các loại rác đường, cành cây, lá, các loại rác từ công viên, khu giải trí… - Nhà máy xử lý chất thải: Tro, bùn cặn… [9]. - Công nghiệp: Chất thải từ các quá trình công nghiệp như thức ăn thừa, tro, bã, kim loại, chất thải xây dựng, chất thải nguy hại. 7 - Nông nghiệp: các loại chất thải nông nghiệp, chất thải nguy hại (vỏ bao thuốc bảo vệ thực vật)[8]. Phân loại chất thải rắn * Phân loại theo nguồn phát sinh: Chất thải sinh hoạt: Phát sinh hàng ngày ở các khu đô thị, làng mạc, khu dân cư, các trung tâm dịch vụ công viên… Chất thải công nghiệp: Phát sinh từ trong quá trình sản xuất công nghiệp, thủ công nghiệp (gồm nhiều thành phần phức tạp, đa dạng trong đó chủ yếu là các dạng rắn, dạng lỏng, dạng khí) [9].
Chất thải xây dựng: Là các phế thải như đất đá, gạch ngói, bê tông vỡ, vôi vữa, đồ gỗ, nhựa, kim loại do các hoạt động xây dựng tạo ra. Chất thải nông nghiệp: Sinh ra do các hoạt động nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản trước và sau thu hoạch. * Phân loại theo mức độ nguy hại: Chất thải nguy hại: Là chất thải dễ gây phản ứng, dễ cháy nổ, ăn mòn, nhiễm khuẩn độc hại, chứa chất phóng xạ, kim loại nặng, các chất này tiềm ẩn nhiều khả năng gây sự cố rủi ro, nhiễm độc, đe dọa sức khỏe và sự phát triển của động thực vật, đồng thời là nguồn lan truyền gây ô nhiễm môi trường, đất, nước, không khí [9]. Chất thải không nguy hại: Là chất thải không chứa các chất và các hợp chất có tính chất nguy hại.
Thường là chất thải phát sinh trong sinh hoạt gia đình, đô thị. * Phân loại theo thành phần: Chất thải vô cơ: Là các loại chất thải như tro, bụi, xỉ, vật liệu xây dựng như gạch, vữa, thủy tinh, gốm, sứ, một số loại phân bón, đồ dùng thải bỏ của gia đình. Chất hữu cơ là các loại cất thải như thực phẩm thừa, chất thải từ lò giết mổ, chăn nuôi, cho đến các dung môi, nhựa, dầu mỡ và các loại thuốc bảo vệ thực vật [9]. 8 * Phân loại theo trạng thái chất thải: Chất thải trạng thái rắn: Bao gồm chất thải sinh hoạt, chất thải từ các cơ sở chế tạo máy, xây dựng Chất thải dạng lỏng: Phân từ bùn cống rãnh, bể phốt, nước thải từ nhà máy lọc dầu, rượu bia, nước từ nhà máy sản xuất giấy, dệt nhuộm và vệ sinh công nghiệp.
Chất thải dạng khí: Bao gồm các khí thải các động cơ đốt trong các máy động lực, giao thông, ô tô, máy kéo, tàu hỏa, máy nhiệt điện, sản xuất vật liệu [9]. * Chất thải rắn thông thường Chất thải rắn thông thường từ tất cả các nguồn được phân loại theo các nhóm chính sau: + Nhóm các chất có thể thu hồi để tái sử dụng, tái chế: phế liệu thải ra từ quá trình sản xuất; các phương tiện giao thông, các sản phẩm phục vụ sản xuất và tiêu dùng đã hết hạn sử dụng; bao bì bằng giấy, kim loại, thủy tinh và các chất dẻo khác…[9]. + Nhóm các chất thải cần được xử lý, chôn lấp: các chất hữu cơ (thực phẩm thừa, lá cây…); các sản phẩm tiêu dùng chứa hóa chất độc hại (pin, ắc quy,…); các loại chất thải rắn khác không thể tái sử dụng. - Chất thải rắn xây dựng như bùn hữu cơ, đất đá, các vật liệu xây dựng thải ra trong quá trình tháo dỡ công trình…phải được phân loại: + Đất, bùn hữu cơ từ hoạt động đào đất, nạo vét lớp đất mặt có thể sử dụng để bồi đắp cho đất trồng cây [9].
+ Đất đá, chất thải rắn từ vật liệu xây dựng có thể tái chế hoặc tái sử dụng làm vật liệu san lấp cho các công trình xây dựng; + Các CTR ở dạng kính vỡ, sắt thép, gỗ, bao bì giấy, chất dẻo có thể tái chế, tái sử dụng. 9 * Chất thải nguy hại: Phân loại theo danh mục quy định của nhà nước. Các hoạt động quản lý chất chất thải rắn Trước khi CTR được xử lý thì cần thiết phải qua công tác phân loại. Hoạt động phân loại CTR có thể được tiến hành tại hộ gia đình, các điểm trung chuyển và các bãi xử lý tập trung.
- Phân loại chất thải rắn tại hộ gia đình: Phân loại CTR tại hộ gia đình là bước đầu tiên giúp cho công tác xử lý tiếp theo được thuận lợi hơn. Ngay tại các gia đình, chung cư CTR được phân loại theo đặc điểm lý, hóa hay theo kích thước của chúng [9]. - Phân loại tại trạm trung chuyển: Tại trạm trung chuyển công tác phân loại rác được tiến hành, tại đây người ta phân loại rác bằng các phương pháp như ly tâm, thổi khí, từ tính và các thiết bị kèm theo. - Phân loại tại bãi rác: Người nhặt rác đào bới các đống rác để thu nhặt nhiều loại rác có thể sử dụng được cho nhiều mục đích khác nhau.
Công việc này thực hiện chủ yếu bằng tay và không an toàn về mặt vệ sinh [9].