Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình dịch HIV/AIDS 1. Tình hình dịch HIV/AIDS trên thế giới Vào cuối năm 2008, UNAIDS và WHO công bố có khoảng 33,4 triệu người nhiễm HIV/AIDS còn sống; 2,7 triệu mới nhiễm trong năm, số người tử vong do AIDS trong năm 2008 là 2 triệu người. Khu vực cận Sahara vẫn là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, chiếm 67,1% số ca nhiễm trên toàn thế giới và 70,0% số ca chết do AIDS trong năm 2008 [40].
So sánh từ năm 2001 đến 2007, số người nhiễm HIV giảm nhưng số AIDS lại tăng, số ca nhiễm HIV mới năm 2007 là 2,7 triệu (2,2 triệu - 3,2 triệu) giảm hơn 300.000 trường hợp so với năm 2001 là 3 triệu (2,6 triệu-3,5 triệu); số người chết do AIDS năm 2007 là 2 triệu (1,8 triệu - 2,3 triệu) lại tăng hơn 300.000 trường hợp so với năm 2001 là 1,7 triệu (1,5 triệu-2,3 triệu) [53]. Ở Châu Á, HIV được phát hiện đầu tiên năm 1984 tại vùng Mekong Thái Lan, 1988 ở Burma; 1990 ở Việt Nam và Lào, 1991 ở Campuchia [56], So với tổng số dân, tỷ lệ nhiễm HIV ở Châu Á có vẻ thấp nhưng con số thực tế thì rất cao. Theo ước tính của UNAIDS và WHO, năm 2007 có 4,9 triệu người (dao động từ 3,7 triệu - 6,7 triệu) sổng với HIV/AIDS ở Châu Á, trong đó nhiễm mới là 440.000) chết vì các bệnh liên quan đến AIDS. Nhìn chung, khoảng 9 triệu người Châu Á đã nhiễm HIV tính từ khi HIV xuất hiện trong khu vực cách đây 20 năm, gần 2,6 triệu nam giới, 950.000 nữ giới và 330.000 trẻ đã chết vì AIDS [49].
Tình hình dịch HIV/AIDS tại Việt Nam Sau 19 năm dịch bùng phát tại Việt Nam (1990-2009), đến ngày 31/12/2009 cả nước có 100% tỉnh thành, 97,53% quận huyện và 70,51% xã phường phát hiện người nhiễm HIV với 160.019 người nhiễm HIV đang còn sống, trong đó có 35.603 7 bệnh nhân AIDS còn sống và đã có 44.540 người chết do AIDS. Tỷ suất hiện nhiễm HIV ở Việt Nam là 187 người/100. Nghiên cứu các yếu tố dịch tễ học ở người nhiễm HIV Việt Nam giai đoạn 1993- 2009 của Tiến sĩ Nguyễn Thanh Long bằng phương pháp nghiên cứu cắt ngang phân tích trên 188.299 người nhiễm HIV/AIDS cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV trong nam giới gấp 4 lần nữ giới; hình thái lây truyền dịch HIV ở Việt Nam chủ yếu qua đường máu chiếm 55,28%; đường tình dục chiếm 15,37%; mẹ truyền sang con chiếm 1,81%. Trong vài năm trở lại đây, xu hướng lây qua đường tình dục gia tăng, điều này cảnh báo có sự thay đổi trong hình thái nhiễm.
Theo khu vực địa lý cho thấy khu vực phía Nam và ở một số tỉnh miền Trung lây qua QHTD không an toàn cao nhất. Nghiên cứu cho thấy 5 năm trở lại nhóm tuổi 20-39 chiếm trên 80,0% số người nhiễm HIV, trong đó tỷ lệ nhiễm HIV nhóm 20-29 tuổi cao nhất 52,1% [22]. Nhìn chung, dịch HIV tại Việt Nam vẫn trong giai đoạn dịch tập trung, nghĩa là tỷ lệ nhiễm HIV vẫn còn trong nhóm nguy cơ cao, tỷ lệ hiện nhiễm trên đối tượng NCMT 18,4%, mại dâm 3,2%. về cơ bản, đã kiềm chế được tốc độ gia tăng của đại dịch, tỷ lệ hiện nhiễm dưới 0,3% so với mục tiêu chiến lược quốc gia [5].
Tình hình dịch HIV/AIDS tỉnh Long An [33] Vào tháng 8/1993, Long An phát hiện trường họp nhiễm HIV đầu tiên tại TP Tân An. Đến cuối năm 2009 toàn tỉnh phát hiện 2.905 trường hợp nhiễm HIV, trong đó có 1.763 chuyển AIDS (còn sống 947 trường họp) và 816 trường họp tử vong. Hiện có 14/14 huyện, thành phố (100%) với 180/190 xã phường (94.7%) của tỉnh đã phát hiện người nhiễm HIV, dịch tập trung cao ở các vùng giáp ranh TP Hồ Chí Minh, biên giới Campuchia và dọc quốc lộ 1A từ TP Hồ Chí Minh qua Long An đi về các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long là huyện Đức Hòa, cần Giuộc, Bến Lức, Thủ Thừa, TP Tân An và huyện Mộc Hóa (giáp biên giới Campuchia) (Phụ lục 12) 8 (Nguồn: Trung tâm PC HIV/AIDS tỉnh Long An-Báo cáo tình hình HIV7AIDS-2009) Hình 1. Số trường hợp nhiễm HIV/AIDS phát hiện ờ tỉnh Long An (1999-2009) Qua kết quả xét nghiệm giám sát phát hiện, dịch HIV/AIDS tăng cao trong giai đoạn 2000-2003, sau đó giảm và phát triển chậm lại.
về hành vi lây nhiễm, có 74,3% lây do tiêm chích, 23,3% lây do QHTD 0,8% lây do mẹ nhiễm HIV truyền sang con. số người nhiễm HIV tập trung cao trong nhóm đối tượng trẻ dưới 30 tuổi chiếm 85,5%. về giới tính tỷ lệ bệnh nhân nam là 82,0%, nữ 18,0%, từ năm 2002 dịch tăng lên trong nhóm phụ nữ chủ yếu là phụ nữ mang thai dẫn đến số trẻ sinh từ mẹ nhiễm HIV có nguy cơ tăng theo. Tình hình trẻ em nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS 1.
Tình hình trẻ em nhiễm và ảnh hưởng HIV/AIDS trên thế giới Các vãn kiện quốc tế định nghĩa “trẻ em bị ảnh hưởng HIV/AIDS là trẻ nhiễm HIV; trẻ bị ảnh hưởng HIV/AIDS do bị mất cha hoặc mẹ hoặc gia đình các em bị ảnh hưởng hậu quả nghiêm trọng (trẻ mồ côi và trẻ sống trong những gia đình có người nhiễm HIV/AIDS) và những trẻ em có nguy cơ nhiễm HIV cao” [3]. Mỗi ngày trôi qua, có gần 1.800 trẻ dưới 15 tuổi bị nhiễm HIV, hầu hết do mẹ nhiễm HIV truyền sang; 1.400 trẻ chết do các bệnh liên quan đến AIDS và có hơn 6.000 thanh thiếu niên trong độ tuổi 15-24 bị nhiễm mới [52]. Năm 2008, theo UNAIDS ước tính có đến 2,1 triệu trẻ dưới 15 tuổi (1,2 triệu-2,9 triệu) đang sống chung với HIV/AIDS, trong đó số trẻ chết vì AIDS là 9 280.000 trẻ em nhiễm HIV mới (240. Riêng tại Châu Phi tình hình HIV/AIDS nghiêm trọng và ở khu vực này hậu quả HIV/AIDS để lại 14 triệu trẻ mồ côi [40].
Phân bô trẻ < 15 tuôi nhiêm HIV/AIDS ở các khu vực trên thê giới Sống chung Nhiễm Chết do AIDS Khu vực HIV HIV mói Đông và Nam Châu Phi 1.000 Tây và Trung Phi 650.000 Châu Mỹ La tinh và Caribbean 48.300 Đông Á và Thái Bình Dương 39.100 Trung Đông và Bắc Châu Phi 22.600 Quốc gia có thu nhập cao 17. Theo UNAIDS, ước tính số trẻ mồ côi do AIDS ở vùng cận Sahara Châu Phi năm 2010 sẽ tăng 24,3 triệu và đến năm 2020 sẽ tăng lên 40 triệu [46]. Năm 2003 tỷ lệ trẻ mồ côi do AIDS ở vùng này chiếm 13,8% trên tổng số trẻ, gấp đôi Châu Á (7,3%) và Châu Mỹ La tinh, vùng Caribbean (6,2%). Ở 43 nước trong vùng này có 11 nước tỷ lệ trẻ mồ côi lên đến 15,0% [54].
Một nghiên cứu gần đây ước tính tỷ lệ trẻ dưới 15 tuổi mồ côi do AIDS ở Uganda chiếm 20,0%, Malawi 16,0%. Con số này sẽ tăng 44,2 triệu vào năm 2010 và tiếp tục gia tăng đến năm 2030 [41]. UNAIDS ước tính số trẻ dưới 15 tuổi mồ côi mẹ hoặc cha lẫn mẹ do hậu quả của đại dịch AIDS và trẻ còn sống đến 15 tuổi như sau [39]: Myanmar 35. Tình hình trẻ em nhiễm và ảnh hưởng HIV/AIDS tại Việt Nam Theo Bộ Lao động-Thưong binh và Xã hội: “Trẻ bị ảnh hưởng HIV/AIDS là trẻ dưới 16 tuổi bao gồm: Trẻ nhiễm HIV, trẻ mồ côi do AIDS, trẻ sổng với bố mẹ hoặc người nuôi dưỡng bị nhiễm HIV; trẻ có nguy cơ nhiễm HIV: Trẻ mồ côi, trẻ lang thang cơ nhỡ, trẻ sử dụng ma túy, trẻ tham gia mại dâm hoặc bị bóc lột tình dục, trẻ là con của người mại dâm và người sử dụng ma túy, trẻ sống trong các trung tâm bảo trợ xã hội, trẻ bị buôn bán vì mục đích thương mại”[9].
Theo số liệu thống kê của Cục Phòng, chống HIV/AIDS, trong gần 20 năm đại dịch xuất hiện ở Việt Nam (1990-2009), cả nước đã phát hiện 6.093 trẻ dưới 18 tuổi nhiễm HIV, chuyển AIDS 2.124 trẻ, tử vong 930 trẻ; phân tích mỗi giai đoạn 5 năm cho thấy số trẻ nhiễm HIV ngày càng tăng, giai đoạn 1990-2000 tổng số trẻ nhiễm có 551 trường hợp, giai đoạn 2000-2004 có 2054 trường hợp tăng 3,7 lần (tăng 1.503) so với giai đoạn 1990-2000, giai đoạn 2005-2009 có 3.488 trường hợp tăng gấp 1,7 lần (tăng 1.434) so với giai đoạn 2000- 2004. Tỷ lệ trẻ nhiễm cao trong nhóm dưới 6 tuổi 56,3% và kế đến nhóm 15-17 tuổi chiếm 29,2% [5], Nghiên cứu của UNICEF năm 2003 cho thấy tính đến năm 2001, số trẻ bị ảnh hưởng HIV/AIDS ở nước ta là 283.303 trẻ nhiễm HIV, 263.394 trẻ sống với cha mẹ nhiễm HIV và 2.000 trẻ mồ côi do HIV/AIDS [3]. Thực trạng về trẻ nhiễm và ảnh hưởng HIV/AIDS tỉnh Long An 1. Tình hình trẻ nhiễm HIV/AIDS [33] Qua xét nghiệm giám sát phát hiện từ năm 1993-2009 toàn tỉnh đã phát hiện 118 trẻ dưới 18 tuổi nhiễm HIV, 48 chuyển AIDS, tử vong 27.
sổ trẻ này chủ yếu tập trung ở khu dân cư trung tâm thuộc các huyện Đức Hòa, Bến Lức, cần Giuộc, Thủ Thừa và TP Tân An. số trẻ dưới 18 tuổi nhiễm HIV cao nhất từ 2001 đến 2004 (năm 2001: 15, năm 2002: 35, năm 2003: 12, năm 2004: 16), từ năm 2005 đến 2009 mỗi năm phát hiện xấp xỉ 10 trường hợp. số trẻ là nam chiếm 71,2% bị nhiễm HIV chủ yếu do hành vi sử dụng chung bơm kim tiêm (BKT). Trong giai đoạn từ 2005-2009, mặc dù dịch HIV ở Long An có xu hướng chậm lại, trung bình 200 trường hợp mỗi năm nhưng dịch lại chuyển dần qua nhóm quần thể bình thường, đại diện là nhóm phụ nữ mang thai nên số trẻ nhiễm HIV 11 cũng tăng theo.
Đến cuối năm 2009 cả tỉnh đã phát hiện 24 trẻ bị nhiễm HIV từ mẹ, số liệu này chưa phản ánh đầy đủ vì những thai phụ sinh ở các cơ sở y tế TP Hồ Chí Minh thì khó quản lý được tình trạng HIV của mẹ và trẻ, ngoài ra ở Long An chỉ có 6 cơ sở y tế /14 huyện, thành phố có phòng tư vấn xét nghiệm HIV nên những phụ nữ sinh ở cơ sở y tế không có xét nghiệm HIV cũng khó có thể quản lý. Tình hình trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS Số liệu thống kê chưa đầy đủ của Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS tỉnh cho thấy, đến cuối năm 2009 số trẻ dưới 18 tuổi bị ảnh hưởng HIV/AIDS (có cha, mẹ hoặc cả 2 nhiễm HIV) đang quản lý tại 14/14 huyện, thành phố gần 500 trẻ. Cao nhất vẫn là những vùng trọng điểm về HIV/AIDS và tệ nạn xã hội là huyện Ben Lức 140 trẻ, huyện Đức Hòa 110 trẻ, huyện cần Giuộc 80 trẻ và TP Tân An 60 trẻ [33]. Số trẻ này có thể còn cao hơn vì ở tỉnh chưa thiết lập hệ thống thu thập đầy đủ thông tin về số trẻ sống trong gia đình có người thân bị nhiễm HIV.