Luận án tiến sĩ về đặc điểm địa hóa đất khu vực tả ngạn sông Hồng thuộc Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích đặc điểm địa hóa đất khu vực tả ngạn sông Hồng, Hà Nội, cung cấp thông tin quan trọng cho nghiên cứu môi trường.

• Tác giả: Trần Thị Hồng Minh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Khắc Giảng
• Trường học: Trường Đại Học Mỏ - Địa Chất
• Chuyên ngành: Khoáng Vật Học Và Địa Hóa Học
• Đề tài: Đặc Điểm Địa Hóa Đất Khu Vực Tả Ngạn Sông Hồng Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Kỹ Thuật
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN - XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. CÁC ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Vị trí địa lý và dân cư khu vực nghiên cứu
• 1.1.2. Đặc điểm địa hình, địa mạo
• 1.1.3. Đặc điểm địa chất
• 1.1.4. Đặc điểm thủy văn khu vực nghiên cứu
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ, XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG VÙNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Tình hình sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản
• 1.2.2. Thương nghiệp và dịch vụ
• 1.3. KHÁI QUÁT HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Hiện trạng hoạt động sản xuất và môi trường địa bàn huyện Mê Linh
• 1.3.2. Hiện trạng hoạt động sản xuất và môi trường địa bàn huyện Đông Anh
• 1.3.3. Hiện trạng hoạt động sản xuất và môi trường địa bàn huyện Gia Lâm
• 1.3.4. Hiện trạng hoạt động sản xuất và môi trường trên địa bàn quận Long Biên
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái niệm về đất và cơ sở phân loại đất
• 2.2. Thành phần khoáng vật và thành phần hóa học của đất
• 2.3. Quá trình hình thành và biến đổi đất. Các khái niệm liên quan đến địa hóa môi trường đất
• 2.4. Tình hình nghiên cứu địa hóa đất trên thế giới và ở Việt Nam
• 2.5. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ KHỐI LƯỢNG THỰC HIỆN
• 2.5.1. Khái quát chung
• 2.5.2. Các phương pháp khảo sát thực địa
• 2.5.3. Các phương pháp nghiên cứu - phân tích trong phòng
• 2.5.4. Các phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THÀNH PHẦN VẬT CHẤT ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CÁC LOẠI ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Đất phù sa (Fluvisols) (PS)
• 3.1.2. Đất có tầng sét loang lổ (LL)
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM THÀNH PHẦN ĐỘ HẠT CỦA CÁC NHÓM ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Đặc điểm thành phần độ hạt của đất phù sa
• 3.2.2. Đặc điểm thành phần độ hạt của nhóm đất có tầng sét loang lổ
• 3.2.3. Đặc điểm thành phần độ hạt của đất xám
• 3.3. ĐẶC ĐIỂM THÀNH PHẦN KHOÁNG VẬT CỦA ĐẤT TRONG KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Đặc điểm thành phần khoáng vật của nhóm đất phù sa
• 3.3.2. Đặc điểm thành phần khoáng vật của nhóm đất có tầng sét loang lổ
• 3.3.3. Đặc điểm thành phần khoáng vật của nhóm đất xám khu vực nghiên cứu
• 3.4. ĐẶC ĐIỂM THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA NƯỚC TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.4.1. Khái quát đặc điểm môi trường nước
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA HÓA ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM VÀ QUY LUẬT PHÂN BỐ CỦA CÁC HỢP PHẦN QUAN TRỌNG TRONG CÁC NHÓM ĐẤT Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Đặc điểm phân bố của các nguyên tố trong đất khu vực nghiên cứu
• 4.1.2. Phân bố hàm lượng các chất chất hữu cơ trong đất
• 4.1.3. Dung lượng (khả năng) trao đổi Cation (CEC) của các nhóm đất
• 4.2. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA HÓA MÔI TRƯỜNG ĐẤT TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Các chỉ số địa hóa môi trường đất
• 4.2.2. Đặc điểm phân bố các kim loại nặng và các chất độc hại khác trong đất
• 4.2.3. Đặc điểm phân bố các chất dinh dưỡng trong đất khu vực nghiên cứu
• 4.3. ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.3.1. Khái quát chung
• 4.3.2. Đánh giá hiện trạng môi trường đất khu vực nghiên cứu
• 4.3.3. Nguồn gốc, cơ chế tích tụ và phát tán của các hợp phần nhạy cảm trong đất
• 4.4. MỘT SỐ ĐỀ XUẤT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm tự nhiên xã hội và môi trường khu vực nghiên cứu

Khu vực tả ngạn sông Hồng tại Hà Nội có vị trí địa lý đặc biệt, nằm ở phía Bắc của thành phố. Đặc điểm địa hình và địa mạo nơi đây chủ yếu là đồng bằng phù sa, với hệ thống sông ngòi phong phú. Đặc điểm địa chất của khu vực này rất đa dạng, bao gồm các trầm tích Đệ Tứ, tạo điều kiện cho sự hình thành các loại đất khác nhau. Đặc biệt, khu vực này có nguồn nước phong phú từ sông Hồng, ảnh hưởng lớn đến sự phát triển nông nghiệp và sinh thái. Đặc điểm kinh tế - xã hội của khu vực cũng rất phong phú, với nhiều hoạt động sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Việc nghiên cứu địa hóa đất tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tài nguyên đất mà còn hỗ trợ cho việc quy hoạch và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm địa hình và địa mạo

Địa hình khu vực tả ngạn sông Hồng chủ yếu là đồng bằng, với độ cao trung bình không lớn. Địa mạo nơi đây được hình thành từ các trầm tích phù sa, tạo nên một hệ sinh thái phong phú. Đặc điểm này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển nông nghiệp mà còn tác động đến các hoạt động kinh tế khác. Đặc biệt, sự phân bố của các loại đất như đất phù sa, đất có tầng sét loang lổ và đất xám bạc màu rất quan trọng trong việc xác định khả năng sử dụng đất cho các mục đích khác nhau. Việc nghiên cứu địa hình và địa mạo giúp xác định các khu vực có tiềm năng phát triển nông nghiệp và công nghiệp, từ đó đưa ra các giải pháp quy hoạch hợp lý.

1.2. Đặc điểm thủy văn

Hệ thống thủy văn tại khu vực tả ngạn sông Hồng rất phong phú, với sông Hồng là nguồn nước chính. Nguồn nước này không chỉ cung cấp nước cho sinh hoạt mà còn cho sản xuất nông nghiệp. Đặc điểm thủy văn ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và chất lượng đất. Nước từ sông Hồng có thể mang theo các chất dinh dưỡng, giúp cải thiện độ màu mỡ của đất. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý đến nguy cơ ô nhiễm từ các hoạt động sản xuất công nghiệp và nông nghiệp. Việc nghiên cứu đặc điểm thủy văn giúp đánh giá tác động của nước đến chất lượng đất, từ đó đưa ra các biện pháp bảo vệ môi trường.

II. Đặc điểm địa hóa đất khu vực nghiên cứu

Đặc điểm địa hóa đất tại khu vực tả ngạn sông Hồng rất đa dạng, phản ánh sự phong phú của các loại đất và điều kiện môi trường. Các chỉ số địa hóa như pH, khả năng trao đổi cation (CEC) và hàm lượng các kim loại nặng là những yếu tố quan trọng trong việc đánh giá chất lượng đất. Đặc biệt, hàm lượng các chất hữu cơ và dinh dưỡng trong đất có ảnh hưởng lớn đến năng suất cây trồng. Việc phân tích các chỉ số này giúp xác định tình trạng ô nhiễm và khả năng sử dụng đất cho các mục đích nông nghiệp. Kết quả nghiên cứu cho thấy, đất tại khu vực này có khả năng cung cấp dinh dưỡng tốt cho cây trồng, tuy nhiên cũng cần chú ý đến sự hiện diện của các kim loại nặng.

2.1. Thành phần hóa học của đất

Thành phần hóa học của đất tại khu vực tả ngạn sông Hồng rất phong phú, với sự hiện diện của nhiều nguyên tố dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng. Các chỉ số như pH, độ dẫn điện và khả năng trao đổi cation (CEC) cho thấy đất có độ màu mỡ cao, phù hợp cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý đến hàm lượng các kim loại nặng như As, Cd, Pb, Zn, có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường. Việc phân tích thành phần hóa học giúp đánh giá chất lượng đất và đưa ra các biện pháp cải thiện nếu cần thiết.

2.2. Đặc điểm phân bố các kim loại nặng

Phân bố các kim loại nặng trong đất khu vực tả ngạn sông Hồng cho thấy sự hiện diện của nhiều nguyên tố độc hại. Các nghiên cứu cho thấy, hàm lượng kim loại nặng có sự biến đổi theo độ sâu và loại đất. Đặc biệt, các khu vực gần nguồn nước có hàm lượng kim loại nặng cao hơn, do sự tích tụ từ các hoạt động sản xuất. Việc đánh giá phân bố kim loại nặng không chỉ giúp nhận diện các khu vực ô nhiễm mà còn hỗ trợ cho công tác quản lý và bảo vệ môi trường đất. Các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm cần được thực hiện để đảm bảo an toàn cho sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.

III. Đánh giá hiện trạng môi trường đất khu vực nghiên cứu

Đánh giá hiện trạng môi trường đất tại khu vực tả ngạn sông Hồng cho thấy nhiều vấn đề cần được quan tâm. Các chỉ số địa hóa cho thấy, đất tại đây có sự ô nhiễm nhẹ đến trung bình do các hoạt động nông nghiệp và công nghiệp. Đặc biệt, hàm lượng kim loại nặng trong đất có xu hướng tăng lên, ảnh hưởng đến chất lượng đất và sức khỏe cây trồng. Việc đánh giá hiện trạng môi trường đất không chỉ giúp nhận diện các vấn đề ô nhiễm mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc quy hoạch và quản lý tài nguyên đất. Các biện pháp bảo vệ môi trường cần được thực hiện để đảm bảo an toàn cho sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.

3.1. Đánh giá ô nhiễm đất

Đánh giá ô nhiễm đất tại khu vực tả ngạn sông Hồng cho thấy, hàm lượng các kim loại nặng như As, Cd, Pb, Zn có xu hướng tăng lên. Các chỉ số này cho thấy sự ô nhiễm nhẹ đến trung bình, ảnh hưởng đến chất lượng đất và sức khỏe cây trồng. Việc đánh giá ô nhiễm đất cần được thực hiện định kỳ để theo dõi tình trạng môi trường và đưa ra các biện pháp khắc phục kịp thời. Các cơ quan chức năng cần có các quy định chặt chẽ để kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường đất.

3.2. Đề xuất biện pháp bảo vệ môi trường

Để bảo vệ môi trường đất tại khu vực tả ngạn sông Hồng, cần thực hiện các biện pháp như giảm thiểu sử dụng hóa chất trong nông nghiệp, tăng cường quản lý chất thải và ô nhiễm từ các hoạt động công nghiệp. Ngoài ra, cần có các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên đất bền vững. Việc thực hiện các biện pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng đất mà còn đảm bảo an toàn cho sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Đặc điểm địa hóa đất khu vực tả ngạn sông Hồng thuộc địa bàn Hà Nội" do Nghiên cứu sinh Trần Thị Hồng Minh thực hiện tại Bộ môn Khoáng Thạch và Địa hóa, Khoa Khoa học và Kỹ thuật Địa chất, Trường Đại học Mỏ - Địa chất, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Khắc Giảng và TS. Nguyễn Thị Thục Anh. Luận án thuộc chuyên ngành Khoáng vật học và Địa hóa học, mã số 9 440 205, bảo vệ học vị Tiến sĩ Kỹ thuật vào năm 2020.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đất là thành tạo tự nhiên nằm ở phần trên cùng của vỏ Trái đất, được hình thành từ quá trình phong hóa đá gốc hoặc từ các sản phẩm trầm tích bở rời. Đây là không gian diễn ra mọi hoạt động sinh sống, cư trú, phát triển nông nghiệp, công nghiệp và khai thác tài nguyên. Do vị trí tiếp xúc trực tiếp với các hoạt động nhân sinh, đất là đối tượng tiếp nhận và tích tụ các tác nhân gây ô nhiễm từ nhiều nguồn thải khác nhau.

Tại các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, Anh, New Zealand, Trung Quốc, công tác điều tra và thành lập bản đồ địa hóa đất ở nhiều tỷ lệ đã được triển khai rộng rãi, trở thành căn cứ pháp lý và khoa học phục vụ công tác quy hoạch, quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên đất.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu liên quan đến đất trước đây còn mang tính đơn lẻ, phân tán giữa các ngành:

• Ngành Địa chất: Tập trung khảo sát mẫu kim lượng để phát hiện dị thường địa hóa phục vụ tìm kiếm, thăm dò khoáng sản.
• Ngành Nông nghiệp: Nghiên cứu nông hóa - thổ nhưỡng, tập trung vào hàm lượng các oxit phổ biến để phục vụ phân loại đất và định hướng cây trồng.
• Ngành Môi trường: Khảo sát hàm lượng tổng số các kim loại nặng để đánh giá mức độ ô nhiễm bề mặt.

Khoảng trống nghiên cứu lớn được tác giả chỉ ra là hầu hết các nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận "phần nổi" (hàm lượng tổng số của các nguyên tố) mà chưa làm rõ một cách hệ thống "hành vi địa hóa" của các nguyên tố trong môi trường đất, bao gồm: dạng tồn tại, khả năng di chuyển, cơ chế hấp phụ - giải hấp phụ và quy luật tích tụ của các hợp phần trong tương quan với thành phần độ hạt, thành phần khoáng vật và các thông số hóa lý môi trường. Tại Hà Nội cũng như trên phạm vi cả nước, chưa có công trình nghiên cứu địa hóa đất thực thụ để cung cấp cơ sở khoa học đồng bộ cho việc quy hoạch sử dụng đất bền vững.

Khu vực tả ngạn sông Hồng thuộc địa bàn Hà Nội là phên dậu phía Bắc của Thủ đô, khu vực có tốc độ đô thị hóa và phát triển công nghiệp nhanh chóng, đồng thời là vành đai cung ứng lương thực, thực phẩm, rau sạch, hoa và cây cảnh trọng điểm cho khu vực nội thành (với các vùng chuyên canh tại Đại Thịnh, Mê Linh; Vân Nội, Tiên Dương, Đông Anh; Đông Dư, Giang Biên, Gia Lâm). Việc nghiên cứu địa hóa đất tại đây là yêu cầu thực tiễn cấp bách nhằm bảo vệ môi trường đất và đảm bảo an toàn cho chuỗi cung ứng nông sản.

Mục tiêu nghiên cứu

Làm sáng tỏ các đặc điểm địa hóa đất của khu vực tả ngạn sông Hồng thuộc địa bàn Hà Nội nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc đánh giá hiện trạng môi trường đất, phục vụ cho công tác quy hoạch sử dụng tài nguyên đất hợp lý, phát triển bền vững kinh tế - xã hội trên địa bàn.

Nhiệm vụ nghiên cứu

1. Làm sáng tỏ thành phần vật chất của đất trồng và nước ở khu vực nghiên cứu, bao gồm thành phần độ hạt, thành phần khoáng vật, thành phần hoá học của các nhóm đất chính trên địa bàn các huyện Mê Linh, huyện Đông Anh, huyện Gia Lâm và quận Long Biên, Hà Nội.
2. Bước đầu đánh giá hiện trạng môi trường đất trồng vùng nghiên cứu, cung cấp cơ sở khoa học cho việc định hướng, quy hoạch, sử dụng bền vững tài nguyên đất của Hà Nội nói chung đặc biệt là tài nguyên đất của khu vực nghiên cứu nói riêng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Đất trồng (lớp đất canh tác có độ sâu từ 1 m trở lên tính từ bề mặt) tại khu vực tả ngạn sông Hồng, tập trung vào thành phần độ hạt, thành phần khoáng vật, thành phần hóa học và các thông số hóa lý môi trường của các nhóm đất chính.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ diện tích đất tả ngạn sông Hồng thuộc địa bàn 4 đơn vị hành chính: huyện Mê Linh, phần lớn huyện Đông Anh (phía Nam sông Cà Lồ), huyện Gia Lâm và quận Long Biên, thành phố Hà Nội, với tổng diện tích 504,61 km². Ranh giới hành chính tiếp giáp:
  • Phía Bắc giáp huyện Sóc Sơn.
  • Phía Tây giáp tỉnh Vĩnh Phúc.
  • Phía Đông giáp tỉnh Hưng Yên.
  • Phía Nam giáp quận Hoàng Mai (qua sông Hồng).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu được tác giả tổng thuật

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu nền tảng thuộc các phân ngành địa chất, thổ nhưỡng và địa hóa môi trường:

• Địa chất, địa tầng và trầm tích Đệ Tứ: Tác giả kế thừa tài liệu Bản đồ Địa chất tờ Hà Nội tỷ lệ 1:200.000 và 1:50.000 của Nguyễn Văn Hoành và các cộng sự (1995, 2000); các công trình nghiên cứu tiến hóa trầm tích Kainozoi, Đệ Tứ đồng bằng sông Hồng của Trần Nghi (2012, 2015), Nguyễn Khắc Giảng, Đỗ Văn Bình; các tài liệu địa chất thủy văn của Ngô Quang Toàn và nhóm tác giả (2000).
• Thổ nhưỡng và phân loại đất: Luận án điểm lại các hệ thống phân loại đất quốc tế chính bao gồm Hệ thống phân loại Soil Taxonomy của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA, 1975, 1999) và Hệ thống phân loại đất của FAO - UNESCO (1999, 2014 - 2015); cùng các tài liệu điều tra nông hóa - thổ nhưỡng của Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa.
• Địa hóa học và môi trường đất: Các công trình nghiên cứu lý thuyết kinh điển về hàm lượng nguyên tố trong vỏ Trái đất và thạch quyển của Wedepohl (1995); nghiên cứu thành phần khoáng vật, nguyên tố vết và kim loại nặng trong đất của Alina Kabata-Pendias (2011); nghiên cứu vai trò sinh hóa của các nguyên tố trong thực vật của Jaishankar và cộng sự (2014); các công trình nghiên cứu địa hóa môi trường và chu trình địa hóa tại Việt Nam của Nguyễn Văn Phổ, Đặng Trung Thuận, Mai Trọng Nhuận.
• Tài liệu thực nghiệm cơ sở: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở "Nghiên cứu đặc điểm địa hóa - khoáng vật trong đất và nước huyện Mê Linh và đề xuất các biện pháp giảm thiểu" do chính NCS Trần Thị Hồng Minh làm chủ nhiệm.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây tại Hà Nội chủ yếu khảo sát hiện trạng đơn lẻ hoặc theo ranh giới hành chính hẹp, thiếu tính liên kết địa hóa theo lưu vực và nguồn gốc trầm tích. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống dữ liệu thực nghiệm toàn diện về:

• Sự phân hóa thành phần khoáng vật và độ hạt giữa các nhóm đất có nguồn gốc trầm tích khác nhau (Hệ tầng Vĩnh Phúc và Hệ tầng Thái Bình).
• Mối tương quan định lượng giữa các chỉ số môi trường đất (pH, Eh, Ec, CEC) với sự dịch chuyển và tích tụ của các kim loại nặng (As, Cd, Cr, Cu, Pb, Zn, Ni, Hg, Mn).
• Bản đồ hóa các dị thường địa hóa và ứng dụng mô hình định lượng đánh giá rủi ro sinh thái và rủi ro gây ung thư phục vụ công tác quy hoạch phát triển vùng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Quan niệm về đất và các pha cấu tạo: Luận án tiếp cận đất theo quan điểm Thổ chất học (Pedology) và Địa hóa học, coi đất là một thể tự nhiên độc lập, là một mắt xích trong chu trình địa hóa, cấu thành từ 3 pha: pha rắn (khoáng vật nguyên sinh, thứ sinh, chất hữu cơ, chất keo), pha lỏng (dung dịch đất) và pha khí (khí trong lỗ rỗng như O2, CO2, NH3).
• Năm yếu tố hình thành đất: Quá trình thành tạo đất được phân tích qua 5 yếu tố phát sinh: Đá mẹ/Vật liệu nguồn (PM), Khí hậu (C), Sinh vật/Chất hữu cơ (O), Địa hình (R) và Thời gian (T).
• Mặt cắt phẫu diện đất: Sử dụng mô hình phân tầng phẫu diện chuẩn (O - A - E - B - C - R) theo tiêu chuẩn USDA để đánh giá mức độ tiến hóa, phong hóa và rửa lũa của nền đất.
• Khung phân loại đất: Luận án lựa chọn Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 9487:2012 của Bộ Khoa học và Công nghệ để phân chia đất vùng nghiên cứu thành 3 nhóm đất chính:
  1. Nhóm đất phù sa (Fluvisols - PS), bao gồm cả diện tích đất cát ven bãi bồi.
  2. Nhóm đất có tầng sét loang lổ (LL).
  3. Nhóm đất xám (XA).
• Lý thuyết địa hóa ngoại sinh: Cơ chế phân bố, di chuyển và tích tụ của các kim loại nặng được phân tích dựa trên thế năng oxy hóa - khử (Eh) và độ axit - bazơ (pH) qua các hệ cân bằng pha (như As-O-H, As-S-O-H, Cd-C-S-O-H, Cr-O-H, Cu-C-S-O-H, Pb-S-C-O-H, Zn-O-H-S-C).

Khối lượng thực hiện và phương pháp phân tích

Luận án dựa trên nguồn số liệu thực nghiệm thực địa và phòng thí nghiệm với khối lượng thực hiện cụ thể:

STT	Phương pháp / Chỉ tiêu phân tích	Kỹ thuật / Thiết bị thực hiện	Khối lượng mẫu
1	Đo các chỉ số địa hóa môi trường đất (pH, Eh, Ec)	Thiết bị đo hiện trường và tại PTN ĐH Tài nguyên và Môi trường Hà Nội	324 mẫu
2	Phân tích thành phần độ hạt	Phương pháp rây và ống hút tỷ trọng	146 mẫu
3	Phân tích thành phần khoáng vật	Nhiễu xạ Rơnghen (XRD)	48 mẫu
4	Phân tích biến đổi nhiệt khoáng vật	Nhiệt vi sai (DTA)	46 mẫu
5	Phân tích hình thái và cấu trúc vi mô khoáng vật sét	Hiển vi điện tử quét (SEM)	42 mẫu
6	Phân tích 10 oxit chính (SiO2, TiO2, Al2O3, FeO, MnO, MgO, CaO, Na2O, K2O, P2O5)	Phương pháp hóa ướt / Phổ quang học	42 mẫu
7	Phân tích thành phần nguyên tố vết trong đất	Phổ huỳnh quang tia X (XRF)	40 mẫu
8	Phân tích nguyên tố vết và kim loại nặng (As, Ba, Be, Cd, Co, Cr, Cu, Mo, Ni, Pb, Sb, Se, Sn, Ti, Zn, Ag, Hg, Mn...)	Khối phổ plasma cảm ứng (ICP-MS) trên mẫu đất, nước và rau	168 mẫu
9	Phân tích dung lượng trao đổi Cation (CEC) và carbon hữu cơ	Phương pháp hóa lý tiêu chuẩn	30 mẫu

Phương pháp xử lý số liệu

• Xử lý thống kê mô tả, tính giá trị trung bình, độ biến thiên, ma trận hệ số tương quan cặp Pearson giữa các nguyên tố trong đất, nước mặt và nước ngầm.
• Đối chiếu kết quả phân tích với Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về giới hạn kim loại nặng trong đất QCVN 03-MT:2015/BTNMT.
• Áp dụng các chỉ số địa hóa môi trường và mô hình đánh giá rủi ro tiềm tàng đối với hệ sinh thái và rủi ro gây ung thư đối với sức khỏe con người (đối với Cr, As, Cd).

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN - XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU

Chương 1 tổng hợp các điều kiện tự nhiên, địa tầng, địa chất thủy văn và hiện trạng kinh tế - xã hội vùng nghiên cứu:

• Vị trí và địa hình: Diện tích 504,61 km² thuộc vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng với độ cao 3 - 10 m, nghiêng dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Phía Bắc có địa hình lượn sóng gồm các dải đất nhô cao xen kẽ chân ruộng trũng.
• Dân số (năm 2017): Tổng dân số là 1.091.860 người, mật độ trung bình toàn vùng là 2.164 người/km² (tác giả ghi nhận mật độ dao động từ 1.592 người/km² tại Mê Linh đến 4.880 người/km² tại Long Biên). Dân số cụ thể: Đông Anh 381.500 người; Gia Lâm 276.000 người; Mê Linh 142.460 người; Long Biên 291.900 người. Tỷ lệ tăng tự nhiên dao động từ 12,29% đến 15,77%.
• Đặc điểm địa tầng Đệ Tứ:
  • Hệ tầng Hà Nội (a,apQ12-3hn): Tuổi Pleistocen trung - thượng (~700.000 năm), gồm cuội, sỏi, cát thô, là tầng chứa nước ngầm quan trọng nhất.
  • Hệ tầng Vĩnh Phúc (a,lbQ13vp): Tuổi Pleistocen thượng (~100.000 năm), lộ ra tại Mê Linh và Đông Anh, đặc trưng bởi lớp sét, sét cát bị laterit hóa loang lổ (vàng - đỏ - nâu), phân thành 4 lớp thạch học.
  • Hệ tầng Hải Hưng (Q21-2hh): Tuổi Holocen hạ - trung (~10.000 năm), thành tạo trong đợt biển tiến cực đại Flandrian (~6.000 năm), gồm sét xám xanh, bột sét đầm lầy - biển, phân bố ở độ sâu 1,5 - 20 m.
  • Hệ tầng Thái Bình (Q22-3tb): Tuổi Holocen thượng, trầm tích sông hiện đại sau biển lùi, gồm 3 kiểu nguồn gốc: bãi bồi trong đê, bãi bồi ngoài đê và trầm tích hồ đầm lầy.
• Thủy văn và địa chất thủy văn:
  • Nước mặt: Sông Hồng (lưu lượng trung bình 2.640 m³/s, mùa kiệt 700 m³/s, mùa lũ tới 30.000 m³/s); sông Đuống (dài 68 km, tiêu thụ 20 - 30% lượng lũ sông Hồng, lượng phù sa mùa mưa 2,8 kg/m³); sông Cà Lồ (dài 89 km); sông Cầu Bây, kênh Bắc Hưng Hải, đầm Vân Trì.
  • Nước ngầm: Gồm tầng chứa nước Holocen ($qh$, hệ số thấm $k = 0,0036 - 0,065\text{ m/ngày}$, trung bình $0,023\text{ m/ngày}$, dễ ô nhiễm); tầng chứa nước Pleistocen ($qp$, giàu nước); tầng cách nước hệ tầng Vĩnh Phúc ($Q_1^{3}vp$). Mực nước ngầm tĩnh cách mặt đất 2 - 6 m, tạo môi trường oxy hóa cho toàn bộ phẫu diện đất tầng mặt.
• Hoạt động kinh tế và nguồn thải:
  • Nông nghiệp (2017): Diện tích cây lương thực có hạt đạt 31.018 ha (Đông Anh 13.321 ha, Mê Linh 9.702 ha, Gia Lâm 5.499 ha, Long Biên 2.496 ha); sản lượng đạt 154.504 tấn. Chăn nuôi có 190 trang trại; đàn lợn 196.749 con, đàn bò 19.495 con, đàn trâu 3.049 con.
  • Công nghiệp: KCN Quang Minh 1 & 2 (Mê Linh, 847 ha, trạm xử lý nước thải 3.000 m³/ngày); KCN Thăng Long và Ngũ Huyện Khê (Đông Anh, 295 ha, trạm xử lý 5.000 m³/ngày); 5 cụm công nghiệp tại Gia Lâm (Ninh Hiệp, Happro, Phú Thị, Bát Tràng, Kiêu Kỵ); KCN Sài Đồng B (97,11 ha, công suất xử lý 3.800 m³/ngày) và KCN Đài Tư (40 ha, công suất xử lý 2.000 m³/ngày) tại Long Biên.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 thiết lập cơ sở khoa học và phương pháp luận cho toàn bộ luận án:

• Phân tích các khái niệm về đất theo các chuyên ngành khoa học khác nhau. Xác lập mô hình 5 yếu tố thành tạo đất (PM, C, O, R, T) và chu trình địa hóa của Nguyễn Văn Phổ.
• Mô tả cấu trúc phẫu diện đất gồm các tầng O (tầng hữu cơ), A (tầng khoáng tích lũy mùn), E (tầng rửa lũa mất sét, sắt, nhôm), B (tầng tích tụ sét, oxit sắt, nhôm), C (tầng đá mẹ phong hóa dở dang) và R (đá gốc).
• Luận giải việc áp dụng hệ thống phân loại TCVN 9487:2012 phù hợp với mục tiêu đánh giá đất trồng tầng nông (<1 m).
• Tổng thuật cơ sở lý thuyết về thành phần hóa học của vỏ Trái đất theo Wedepohl (1995) và Kabata-Pendias (2011), làm rõ sự phân hóa hàm lượng các nguyên tố chính (Si, Al, Fe, K, Ca, Na, Mg, Ti) và nhóm nguyên tố vết (hàm lượng <0,1%).

Nguyên tố chính	Hàm lượng trong Vỏ Trái đất (ppm)	Hàm lượng trung bình trong đất (ppm)	Hệ số di chuyển do hoạt động nhân sinh
Si	288.000	310.000	<1
Al	79.600	47.000	<1
Fe	43.200	18.000	16
K	21.400	15.000	<1
Ca	38.500	9.200	2
Na	23.600	5.900	2
Mg	22.000	4.400	<1
Ti	4.010	2.400	1

• Trình bày chi tiết quy trình lấy mẫu ngoài thực địa, phương pháp chuẩn bị mẫu và quy trình vận hành các thiết bị phân tích hiện đại (XRD, SEM, DTA, XRF, ICP-MS).

CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THÀNH PHẦN VẬT CHẤT ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm về phân bố, độ hạt, khoáng vật đất và hóa học môi trường nước:

• Phân bố các nhóm đất:
  • Đất phù sa (Fluvisols - PS): Phân bố chủ yếu dọc sông Hồng, sông Đuống, sông Cà Lồ, phát triển trên trầm tích hệ tầng Thái Bình.
  • Đất có tầng sét loang lổ (LL): Phát triển trên bề mặt trầm tích Pleistocen hệ tầng Vĩnh Phúc ở các khu vực vàn cao (Đông Anh, Mê Linh).
  • Đất xám (XA): Phân bố trên các thềm trầm tích cổ hệ tầng Vĩnh Phúc.
• Đặc điểm thành phần độ hạt (146 mẫu): Xác định tỷ lệ cấp hạt cát, bột và sét trong 3 nhóm đất chính. Đất phù sa ven sông có tỷ lệ cát và bột chiếm ưu thế; nhóm đất có tầng sét loang lổ có tỷ lệ sét mịn tăng cao ở các tầng dưới; đất xám bạc màu có sự rửa lũa sét ở tầng mặt và tích tụ ở tầng B.
• Đặc điểm thành phần khoáng vật (48 mẫu XRD, 42 mẫu SEM, 46 mẫu DTA):
  • Khoáng vật phổ biến chung: Thạch anh (Quartz), Illit (Hydromica), Kaolinit.
  • Đặc trưng nhóm đất phù sa: Giàu khoáng vật nặng và oxit sắt gồm Hematit, Magnetit, Rutil.
  • Đặc trưng nhóm đất có tầng sét loang lổ: Xuất hiện Vermiculit, Talc, Jarosit.
  • Đặc trưng nhóm đất xám: Có mặt Gibsit, Calcit, Dolomit.
• Đặc điểm thành phần hóa học môi trường nước (96 mẫu): Khảo sát biến thiên hàm lượng kim loại nặng trong nước mặt và nước ngầm. Phân tích ma trận tương quan chỉ ra mối quan hệ cộng sinh chặt chẽ giữa các cặp kim loại nặng trong nước mặt như Ni - As và Cu - Zn.

CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA HÓA ĐẤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU

Chương 4 là chương trọng tâm của luận án, công bố các quy luật địa hóa và đánh giá môi trường:

• Quy luật phân bố oxit chính: Hàm lượng $\text{SiO}_2$ chiếm tỷ lệ vượt trội trong tất cả các nhóm đất, thể hiện đặc tính đất giàu silic. Nhóm đất phù sa có hàm lượng oxit Fe và các oxit kiềm, kiềm thổ ($\text{K}_2\text{O}, \text{Na}_2\text{O}, \text{CaO}, \text{MgO}$) cao hơn rõ rệt so với đất xám và đất có tầng sét loang lổ.
• Chất hữu cơ, Carbon hữu cơ và Dung lượng trao đổi Cation (CEC): Đất trồng toàn vùng nhìn chung nghèo chất hữu cơ và nghèo dinh dưỡng. Dung lượng CEC (phân tích trên 30 mẫu) có sự khác biệt giữa các nhóm đất, phụ thuộc chặt chẽ vào hàm lượng khoáng vật sét và lượng chất hữu cơ.
• Chỉ số địa hóa môi trường:
  • Độ pH: Đa số các mẫu đất thuộc loại đất hơi chua đến chua nhẹ.
  • Thế oxy hóa - khử (Eh): Thể hiện môi trường oxy hóa từ yếu đến trung bình trên toàn bộ chiều sâu phẫu diện canh tác.
  • Độ dẫn điện (Ec): Phản ánh tổng lượng ion hòa tan trong dung dịch đất.
• Đặc điểm phân bố kim loại nặng và các dị thường:
  • Các nguyên tố vết và kim loại nặng (As, Cd, Cr, Cu, Pb, Zn, Ni, Hg, Mn) có biên độ biến thiên hàm lượng lớn.
  • Phía Đông Nam vùng nghiên cứu (thuộc huyện Gia Lâm và quận Long Biên) xuất hiện các dị thường tập trung hàm lượng cao của $\text{Pb}, \text{Zn}, \text{Cd}, \text{Cr}, \text{Cu}, \text{As}$.
  • Đánh giá theo QCVN 03-MT:2015/BTNMT: Đã xuất hiện tình trạng ô nhiễm kim loại nặng trong đất phù sa. Đặc biệt, hàm lượng As và Cu trong một số mẫu đất vượt quy chuẩn cho phép hàng chục lần.
• Dạng tồn tại và đánh giá rủi ro:
  • Luận giải cơ chế tồn tại của As, Cd, Cr, Cu, Pb, Zn trong các hệ cân bằng Eh - pH ngoại sinh.
  • Thành lập sơ đồ phân bố diện tích các chỉ số gây tác động tiêu cực tới hệ sinh thái.
  • Đánh giá định lượng rủi ro gây ung thư tổng thể và rủi ro gây ung thư của từng nguyên tố Cr, As, Cd ở lớp đất mặt, cung cấp cơ sở khoa học cho việc khoanh vùng kiểm soát ô nhiễm.
• Đề xuất giải pháp: Đưa ra các biện pháp quản lý, giảm thiểu ô nhiễm đất nông nghiệp, điều chỉnh cơ cấu cây trồng và kiểm soát nguồn xả thải công nghiệp, làng nghề tại tả ngạn sông Hồng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học

1. Xác định một cách chi tiết, có hệ thống về thành phần vật chất (thành phần độ hạt, tổ hợp khoáng vật) và các đặc điểm địa hóa của 3 nhóm đất chính (đất phù sa, đất có tầng sét loang lổ, đất xám) tại khu vực tả ngạn sông Hồng thuộc Hà Nội.
2. Làm sáng tỏ mối quan hệ tương quan giữa thành phần khoáng vật, thành phần độ hạt với các chỉ số lý hóa môi trường (pH, Eh, Ec, CEC) và quy luật phân bố của các oxit chính, nguyên tố vết trong phẫu diện đất.
3. Xác lập đặc điểm phân bố không gian và dạng tồn tại của các kim loại nặng (As, Cd, Cr, Cu, Pb, Zn, Hg, Ni, Mn) trong điều kiện ngoại sinh; xác định các diện dị thường kim loại nặng có nguy cơ gây ô nhiễm cao tại khu vực phía Đông Nam vùng nghiên cứu.
4. Bước đầu ứng dụng các phương pháp mô hình hóa hiện đại để tính toán, đánh giá định lượng rủi ro tiềm tàng đối với hệ sinh thái và rủi ro gây ung thư của các nguyên tố Cr, As, Cd đối với sức khỏe con người từ lớp đất bề mặt.

Ý nghĩa thực tiễn và kiến nghị

• Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy giúp các cơ quan quản lý (ngành Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) lập quy hoạch sử dụng đất hợp lý, định hướng phát triển an toàn cho vành đai nông nghiệp, vùng chuyên canh rau màu tại tả ngạn sông Hồng.
• Cảnh báo cụ thể tình trạng ô nhiễm As và Cu cục bộ vượt ngưỡng cho phép trong đất phù sa, làm căn cứ ban hành các quy chế kiểm soát nước thải từ khu công nghiệp, làng nghề và điều chỉnh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi nghiên cứu tập trung vào tầng đất canh tác nông nghiệp (độ sâu từ 1 m trở lên), luận án chưa tiến hành phân tích sâu các tầng trầm tích ở độ sâu lớn hơn để đánh giá toàn diện chu trình địa hóa ngầm. Khu vực nghiên cứu giới hạn trong ranh giới hành chính 4 quận/huyện của Hà Nội, chưa mở rộng ra toàn bộ lưu vực đồng bằng sông Hồng.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tác giả kiến nghị tiếp tục theo dõi, quan trắc động thái di chuyển của kim loại nặng từ đất vào cây trồng (đặc biệt là các loại rau ăn lá) tại các vùng dị thường địa hóa, đồng thời mở rộng mô hình đánh giá rủi ro sức khỏe trên quy mô toàn thành phố.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho các đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Khoáng vật học, Địa hóa học, Khoa học Đất, Địa chất môi trường, Quản lý tài nguyên và Môi trường tại các trường đại học và viện nghiên cứu.
• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Nội, UBND các huyện Mê Linh, Đông Anh, Gia Lâm và quận Long Biên trong công tác lập quy hoạch sử dụng đất, thanh tra môi trường và xây dựng nông thôn mới bền vững.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ba nhóm đất chính trong khu vực nghiên cứu có nguồn gốc địa chất từ đâu?

Nhóm đất phù sa (Fluvisols) có nguồn gốc chủ yếu từ các trầm tích hiện đại tuổi Holocen thuộc Hệ tầng Thái Bình ($Q_2^{2-3}tb$). Nhóm đất có tầng sét loang lổ (LL) và nhóm đất xám (XA) có nguồn gốc từ các trầm tích tuổi Pleistocen thượng thuộc Hệ tầng Vĩnh Phúc ($a,lbQ_1^3vp$).

2. Sự khác biệt về thành phần khoáng vật giữa các nhóm đất được xác định như thế nào?

Ngoài các khoáng vật chung là Thạch anh, Illit và Kaolinit:

• Đất phù sa giàu Hematit, Magnetit, Rutil.
• Đất có tầng sét loang lổ có sự xuất hiện của Vermiculit, Talc, Jarosit.
• Đất xám có sự xuất hiện của Gibsit, Calcit, Dolomit.

3. Môi trường hóa lý (pH, Eh) của đất trồng khu vực nghiên cứu có đặc điểm gì?

Phần lớn đất trồng thuộc loại đất hơi chua đến chua nhẹ; thế oxy hóa - khử (Eh) thể hiện môi trường oxy hóa từ yếu đến trung bình do mực nước ngầm tĩnh nằm sâu cách mặt đất từ 2 đến 6 m (dưới đáy phẫu diện canh tác). Đất có hàm lượng silic ($\text{SiO}_2$) rất cao và nhìn chung nghèo chất dinh dưỡng.

4. Kết quả đánh giá ô nhiễm kim loại nặng trong đất ghi nhận điều gì nổi bật?

Khu vực phía Đông Nam vùng nghiên cứu (Gia Lâm, Long Biên) xuất hiện các diện tích dị thường hàm lượng cao của $\text{Pb}, \text{Zn}, \text{Cd}, \text{Cr}, \text{Cu}, \text{As}$. Khi so sánh với QCVN 03-MT:2015/BTNMT, đất phù sa đã ghi nhận hiện tượng ô nhiễm kim loại nặng, trong đó một số mẫu có hàm lượng As và Cu vượt ngưỡng cho phép hàng chục lần.

5. Cơ sở dữ liệu thực nghiệm của luận án bao gồm những khối lượng phân tích nào?

Tác giả đã thực hiện 324 mẫu đo chỉ số hóa lý (pH, Eh, Ec), 146 mẫu độ hạt, 48 mẫu XRD, 46 mẫu DTA, 42 mẫu SEM, 42 mẫu phân tích 10 oxit chính, 40 mẫu XRF, 168 mẫu ICP-MS (phân tích đa nguyên tố trên đất, nước, rau) và 30 mẫu phân tích CEC, carbon hữu cơ.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Kỹ thuật của tác giả Trần Thị Hồng Minh là công trình nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống về địa hóa học và khoáng vật học đất tại khu vực tả ngạn sông Hồng thuộc thành phố Hà Nội. Dựa trên khối lượng thực nghiệm lớn với các phương pháp phân tích hiện đại, luận án đã làm sáng tỏ bản chất thành phần vật chất, quy luật phân bố nguyên tố, hành vi địa hóa của các kim loại nặng và đánh giá định lượng rủi ro môi trường đất. Các kết quả đạt được vừa bổ sung cơ sở dữ liệu lý luận địa hóa ngoại sinh, vừa cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch, quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên đất của Thủ đô Hà Nội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN - XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1. CÁC ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1. Vị trí địa lý và dân cư khu vực nghiên cứu Khu vực nghiên cứu của luận án nằm ở phía Bắc (tả ngạn) sông Hồng, thuộc địa bàn các huyện Mê Linh, Đông Anh, huyện Gia Lâm và quận Long Biên, Hà Nội có diện tích 504,61 km2. Khu vực nghiên cứu được xác định như hình 1.

- Phía Bắc giáp huyện Sóc Sơn - Phía Tây giáp tỉnh Vĩnh Phúc - Phía Đông giáp tỉnh Hưng Yên - Phía Nam giáp quận Hoàng Mai, Hà Nội Hình 1. Sơ đồ vị trí địa lý khu vực nghiên cứu  Dân số: Theo số liệu của Niên giám thống kê năm 2017, [26] cho thấy, tổng dân số của khu vực nghiên cứu là 1.860 người, trung bình mật độ dân số trong khu vực luan an 8 nghiên cứu là 294.000 người/km2 trong đó dân số của huyện Đông Anh là 381.500 người, huyện Gia Lâm là 276.000 người, huyện Mê Linh gồm 142.460 người và quận Long Biên là 291. Dân cư phân bố không đều, tốc độ đô thị hóa phát triển tương đối nhanh, mật độ dân số tập trung tại khu vực nghiên cứu dao động từ 1.592 người/km2 đến 4.880 người/km2 trong đó mật độ dân số tại quận Long Biên khá cao là 4.880 người/km2, thấp nhất là huyện Mê Linh là 1.592 người/km2. Tỷ lệ tăng tự nhiên năm 2017 dao động từ 12,29% đến 15,77%, trong đó tỷ lệ tăng tự nhiên của khu vực nghiên cứu lần lượt: huyện Đông Anh là 12,55%, huyện Gia Lâm là 12,29%, huyện Mê Linh là 15,77% và quận Long Biên là 13,16%.

Đặc điểm địa hình, địa mạo Khu vực nghiên cứu nằm ở rìa phía Bắc của châu thổ sông Hồng với diện tích chủ yếu là đồng bằng châu thổ có độ cao từ 3 -10m. Bề mặt địa hình nhìn chung tương đối bằng phẳng và có xu hướng nghiêng dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Phía Bắc của vùng nghiên cứu, nơi các trầm tích của hệ tầng Vĩnh Phúc lộ ra trên mặt đất, địa hình có xu hướng lượn sóng với những dải đất nhô cao, tạo nên những ruộng cao xen kẽ các chân ruộng trũng có phủ các lớp mỏng các trầm tích hiện đại tuổi Holocen của hệ tầng Thái Bình. Đặc điểm địa chất Khu vực nghiên cứu phân bố ở phần rìa phía Bắc của vùng Đông Bắc châu thổ sông Hồng, không có mặt các thành tạo magma.

Đất đá trong vùng nghiên cứu chủ yếu là các thành tạo trầm tích hiện đại. Địa tầng Theo các kết quả nghiên cứu địa chất đã công bố [21],[31],[34],[35], trong vùng nghiên cứu có mặt các trầm tích Đệ tứ của hệ tầng Hà Nội, Vĩnh Phúc, Hải Hưng và hệ tầng Thái Bình. Sự phân bố các phân vị trầm tích được thể hiện hình 1. CÁC TRẦM TÍCH PLEISTOCEN Hệ tầng Hà Nội (a,apQ12-3hn) Hệ tầng Hà Nội nguồn gốc sông, sông - lũ, tuổi Pleitocen trung - thượng, phần dưới.

luan an 9 Hệ tầng Hà Nội hình thành trong khoảng thời gian từ 700.000 năm trước đây. Trầm tích không chỉ gặp ở hầu hết các lỗ khoan mà còn lộ ra trên mặt ở rìa đồng bằng thuộc xã Minh Phú, Minh Trí và đến Vệ Linh…. Sơ đồ Địa chất vùng nghiên cứu (theo tài liệu Bản đồ Địa chất tờ Hà Nội tỷ lệ 1:200.000 của Nguyễn Văn Hoành và nnk, [21],[30],[33] Đặc điểm nổi bật về mặt thành phần thạch học của hệ tầng này là khối lượng hạt vụn thô gồm cuội, sỏi, sạn, cát chiếm tỷ trọng lớn, do vậy khả năng chứa nước khá phong phú, đây chính là tầng chứa nước quan trọng nhất không những trên địa bàn thành phố mà trong cả khu vực đồng bằng Bắc Bộ.