Luận án tiến sĩ chuyển đổi tổ chức phi chính phủ tcpcp thành doanh nghiệp xã hội dnxh vì mục tiêu bền vững kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho việt nam

Luận án phân tích chuyển đổi tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội, hướng tới mục tiêu bền vững và kinh nghiệm quốc tế cho Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Ái
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đình Cung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Chuyển Đổi Tổ Chức Phi Chính Phủ Thành Doanh Nghiệp Xã Hội Vì Mục Tiêu Bền Vững: Kinh Nghiệm Quốc Tế Và Bài Học Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUYỂN ĐỔI TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ THÀNH DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VÌ MỤC TIÊU BỀN VỮNG
• 2.1. Các khái niệm, đặc điểm, vai trò của tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội
• 2.1.1. Khái niệm liên quan đến tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội
• 2.1.2. Đặc điểm của tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội
• 2.1.3. Vai trò tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội đối với nền kinh tế
• 2.1.4. Cơ chế huy động nguồn vốn hoạt động của tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội
• 2.1.4.1. Cơ chế huy động nguồn vốn của tổ chức phi chính phủ
• 2.1.4.2. Cơ chế huy động nguồn vốn hoạt động của doanh nghiệp xã hội
• 2.1.5. Đánh giá sự tương quan giữa tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội
• 2.1.6. Phân biệt tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội
• 2.1.7. Những ưu thế/ hạn chế của doanh nghiệp xã hội so với tổ chức phi chính phủ truyền thống
• 2.2. Tính bền vững và sự cần thiết chuyển đổi từ tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội vì mục tiêu bền vững
• 2.2.1. Về tính bền vững
• 2.2.2. Sự cần thiết chuyển đổi từ tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội vì mục tiêu bền vững
• 2.3. Yêu cầu và điều kiện để chuyển đổi tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội vì mục tiêu bền vững
• 2.3.1. Yêu cầu đối với việc chuyển đổi từ tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội
• 2.3.2. Điều kiện để đảm bảo chuyển đổi thành công từ tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội
• 2.4. Những tiêu chí thành công khi tổ chức phi chính chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội
• 2.5. Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội
• 2.5.1. Những nhân tố nội tại tổ chức
• 2.5.2. Những nhân tố bên ngoài tổ chức
• 3. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ CHUYỂN ĐỔI TỪ TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ THÀNH DOANH NGHIỆP XÃ HỘI
• 3.1. Xu hướng chuyển đổi từ tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội trên thế giới vì mục tiêu bền vững
• 3.2. Quá trình hình thành và phát triển từ tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội trên thế giới vì mục tiêu bền vững
• 3.3. Kinh nghiệm tại một số quốc gia
• 3.3.1. Kinh nghiệm tại Anh
• 3.3.2. Kinh nghiệm tại Trung Quốc
• 3.3.3. Kinh nghiệm tại Campuchia
• 3.4. Đánh giá chung về kinh nghiệm tại các quốc gia
• 3.4.1. Những thành công
• 3.4.2. Những hạn chế
• 3.4.3. Những nguyên nhân của thành công và hạn chế
• 3.5. Đánh giá về kinh nghiệm quốc tế trong mối liên hệ với thực tiễn ở Việt Nam
• 4. HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHUYỂN ĐỔI TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ THÀNH DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VÌ MỤC TIÊU BỀN VỮNG TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát bối cảnh và xu hướng chuyển đổi từ tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam
• 4.1.1. Giai đoạn trước Đổi mới (1986)
• 4.1.2. Giai đoạn từ năm 1986-2010
• 4.1.3. Giai đoạn từ năm 2010 đến nay
• 4.2. Cơ hội và thách thức đối với các tổ chức phi chính phủ chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam
• 4.2.1. Thách thức
• 4.3. Hàm ý chính sách chuyển đổi tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội vì mục tiêu bền vững tại Việt Nam
• 4.3.1. Yêu cầu chung đặt ra đối với Chính phủ Việt Nam cho quá trình chuyển đổi Tổ chức phi chính phủ thành Doanh nghiệp xã hội vì mục tiêu bền vững
• 4.3.2. Các chính sách cụ thể đề xuất
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Tổng quan về tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp xã hội

Tổ chức phi chính phủ (TCPCP) và doanh nghiệp xã hội (DNXH) đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. TCPCP thường hoạt động với mục tiêu xã hội mà không vì lợi nhuận, trong khi DNXH kết hợp giữa mục tiêu xã hội và hoạt động kinh doanh. Sự chuyển đổi từ TCPCP sang DNXH không chỉ giúp duy trì nguồn vốn mà còn tạo ra giá trị xã hội bền vững. Theo nghiên cứu, DNXH có khả năng huy động vốn hiệu quả hơn nhờ vào mô hình kinh doanh linh hoạt. Điều này cho phép các tổ chức này không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng.

1.1. Đặc điểm và vai trò của tổ chức phi chính phủ

Các TCPCP thường hoạt động trong các lĩnh vực như giáo dục, y tế, và bảo vệ môi trường. Chúng đóng góp vào việc giải quyết các vấn đề xã hội mà chính phủ và khu vực tư nhân chưa thể tiếp cận. Sự tham gia của TCPCP vào các dự án xã hội không chỉ tạo ra việc làm mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề xã hội. Tuy nhiên, TCPCP đang phải đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc huy động nguồn vốn và duy trì hoạt động bền vững.

1.2. Doanh nghiệp xã hội và tính bền vững

Mô hình DNXH được xem là giải pháp khả thi cho các TCPCP trong việc duy trì hoạt động và phát triển bền vững. DNXH không chỉ tạo ra lợi nhuận mà còn góp phần vào sự phát triển xã hội. Các tổ chức này có thể huy động vốn từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả đầu tư tư nhân và tài trợ từ các tổ chức quốc tế. Sự kết hợp giữa mục tiêu kinh doanh và xã hội giúp DNXH có khả năng thích ứng tốt hơn với những biến động của thị trường.

II. Kinh nghiệm quốc tế trong chuyển đổi tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội

Nhiều quốc gia đã thành công trong việc chuyển đổi TCPCP thành DNXH. Kinh nghiệm từ Anh, Trung Quốc và Campuchia cho thấy rằng việc áp dụng các mô hình kinh doanh sáng tạo có thể giúp các tổ chức này duy trì hoạt động và phát triển bền vững. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Sự kết hợp giữa các hoạt động kinh doanh và mục tiêu xã hội đã tạo ra những mô hình thành công, giúp các tổ chức này không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ.

2.1. Kinh nghiệm tại Anh

Tại Anh, nhiều TCPCP đã chuyển đổi thành DNXH thông qua việc áp dụng các mô hình kinh doanh bền vững. Chính phủ Anh đã hỗ trợ các tổ chức này thông qua các chính sách ưu đãi và chương trình đào tạo. Kết quả là nhiều DNXH đã thành công trong việc huy động vốn và tạo ra giá trị xã hội. Sự hỗ trợ từ chính phủ và cộng đồng đã giúp các tổ chức này phát triển mạnh mẽ và bền vững.

2.2. Kinh nghiệm tại Trung Quốc

Trung Quốc đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của DNXH trong những năm gần đây. Các TCPCP đã chuyển đổi thành DNXH để đáp ứng nhu cầu xã hội và tạo ra nguồn vốn bền vững. Chính phủ Trung Quốc đã đưa ra nhiều chính sách hỗ trợ, bao gồm việc tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức này trong việc huy động vốn và phát triển mô hình kinh doanh. Kinh nghiệm này cho thấy rằng sự hỗ trợ từ chính phủ là yếu tố quan trọng trong quá trình chuyển đổi.

III. Bài học cho Việt Nam trong chuyển đổi tổ chức phi chính phủ thành doanh nghiệp xã hội

Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong việc chuyển đổi TCPCP thành DNXH. Mặc dù có những chính sách hỗ trợ từ chính phủ, nhưng thực tế cho thấy rằng nhiều TCPCP vẫn gặp khó khăn trong việc huy động vốn và phát triển mô hình kinh doanh. Cần có những chính sách cụ thể và hỗ trợ từ chính phủ để giúp các tổ chức này vượt qua những thách thức và đạt được mục tiêu bền vững.

3.1. Cơ hội và thách thức

Việt Nam có nhiều cơ hội để phát triển DNXH, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế đang phát triển. Tuy nhiên, các TCPCP vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm việc thiếu nguồn vốn và năng lực quản lý. Cần có những giải pháp cụ thể để giúp các tổ chức này vượt qua những khó khăn và phát triển bền vững.

3.2. Đề xuất chính sách

Chính phủ Việt Nam cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể cho TCPCP trong quá trình chuyển đổi thành DNXH. Các chính sách này nên bao gồm việc tạo điều kiện thuận lợi cho việc huy động vốn, đào tạo năng lực quản lý và phát triển mô hình kinh doanh. Sự hỗ trợ từ chính phủ sẽ giúp các tổ chức này phát triển bền vững và đóng góp tích cực vào sự phát triển xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội toàn cầu sau cuộc khủng hoảng tài chính sâu sắc giai đoạn 2008–2009 và suy thoái kép 2011–2012 đã tạo ra những đứt gãy nghiêm trọng đối với dòng vốn viện trợ phi chính phủ quốc tế. Sự thu hẹp nguồn tài trợ không hoàn lại đẩy các tổ chức phi chính phủ (TCPCP/NGOs) trên toàn cầu vào tình thế báo động về khả năng sinh tồn. Dữ liệu thực nghiệm quốc tế ghi nhận 30% (tương đương 36.000 TCPCP) trong tổng số 122.000 tổ chức tại Nam Phi phải dừng hoạt động sau năm 2013 do cạn kiệt tài chính; tại New Zealand, 750 TCPCP buộc phải đóng cửa trong năm 2014 khi dòng viện trợ bị cắt giảm. Tại Việt Nam, cột mốc Ngân hàng Thế giới (WB) công nhận quốc gia đạt ngưỡng thu nhập trung bình thấp vào năm 2010 đã kích hoạt lộ trình thoái lui của các dòng vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và viện trợ không hoàn lại: Cơ quan Phát triển Quốc tế Thụy Điển ngừng viện trợ từ cuối năm 2013, Đại sứ quán Anh dừng chương trình vào năm 2016, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cắt giảm ưu đãi ODA từ ngày 01/01/2019, và Hiệp hội Phát triển Quốc tế (IDA/WB) thu hẹp mạnh quy mô hỗ trợ để tái phân bổ cho các quốc gia nghèo hơn tại Châu Phi và các vùng xung đột.

Trong bối cảnh đó, công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế Quốc tế (Mã số: 9 31 01 06) của tác giả Nguyễn Thị Như Ái (2019) tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Đình Cung và PGS.TS. Nguyễn Thị Kim Anh, mang tính tiên phong khi tiếp cận toàn diện mô hình chuyển đổi từ TCPCP sang Doanh nghiệp xã hội (DNXH/Social Enterprise) nhằm kiến tạo nền tảng vốn tự chủ, hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững.

Khoảng trống nghiên cứu xác định (Research Gap): Các công trình học thuật trước đây (Bromideh, 2011; Hailey, 2014; Burkett, 2016) phần lớn phân tích tách biệt giữa tính bền vững tài chính của TCPCP hoặc đo lường tác động xã hội của DNXH khởi nghiệp độc lập. Thiếu vắng một khung lý thuyết và thực chứng tích hợp về quá trình chuyển đổi cấu trúc (structural transformation) từ một tổ chức phụ thuộc viện trợ sang thực thể "lai" (hybrid organization) vận hành theo cơ chế thị trường tại các nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển.

Luận án thiết lập hệ thống 03 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và các giả thuyết định hướng tương ứng:

• RQ1: Tại sao việc chuyển đổi từ TCPCP sang DNXH tạo ra cơ chế nguồn vốn bền vững để đảm bảo thực thi sứ mệnh xã hội dài hạn? Giả thuyết $H_1$: Đa dạng hóa nguồn thu thông qua hoạt động thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ giúp giải quyết triệt để sự mất cân đối tài chính do cắt giảm viện trợ mà không làm trượt lệch sứ mệnh (mission drift).
• RQ2: Những điều kiện tiền đề, năng lực cốt lõi và nhân tố nội tại/ngoại cảnh nào chi phối sự thành bại của quá trình chuyển đổi tổ chức? Giả thuyết $H_2$: Quá trình chuyển đổi đòi hỏi sự chuyển dịch đồng thời về tư duy quản trị, năng lực thương mại, cấu trúc pháp lý và cơ chế kiểm soát sứ mệnh kép.
• RQ3: Kinh nghiệm quản lý vĩ mô từ các quốc gia đi đầu (Vương quốc Anh, Trung Quốc, Campuchia) mang lại những hàm ý chính sách cụ thể nào cho việc hoàn thiện hệ sinh thái DNXH tại Việt Nam đến năm 2030? Giả thuyết $H_3$: Khung thể chế tích hợp gồm hỗ trợ vốn mồi, ưu đãi thuế, hợp đồng dịch vụ công và vườn ươm chuyên trách là điều kiện đủ để thúc đẩy chuyển đổi thành công.

Phạm vi và quy mô: Nghiên cứu khảo sát định lượng trên mẫu khảo sát diện rộng gồm 248 TCPCP hợp lệ tại Việt Nam (từ 286 phiếu phát ra trên tổng thể $N \approx 1000$ tổ chức), kết hợp 15 cuộc phỏng vấn sâu chuyên gia vĩ mô và phân tích đa trường hợp điển hình tại 04 quốc gia (Anh, Trung Quốc, Campuchia, Việt Nam). Khung thời gian phân tích tập trung vào giai đoạn biến động 2010–2018 và định hình lộ trình khuyến nghị đến năm 2030, gắn kết trực tiếp với 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn học thuật quốc tế và trong nước về sự giao thoa giữa khu vực phi lợi nhuận và thị trường thương mại được luận án tổng hợp theo 03 dòng nghiên cứu (research streams) chủ đạo:

                            TIẾN TRÌNH TIẾP CẬN Y VĂN HỌC THUẬT
- INTRAC (2006): Thay đổi ODA         - Trexler (2008): Hoài nghi SROI    - Viravaidya & Hayssen (2001)
- Bromideh (2011): Thách thức Iran    - Hội đồng Anh & CIEM (2011-2016)   - Lyne (2012): Thực tiễn Campuchia
- Hailey (2014): Đa dạng hóa nguồn thu- Burkett (2016): Giá trị kép       - Rhoden (2014): Năng lực tổ chức

1. Nhóm nghiên cứu về TCPCP và khủng hoảng tính bền vững nguồn vốn

Báo cáo của INTRAC (2006) tại 07 quốc gia Châu Âu chỉ ra sự chuyển dịch căn bản của các cơ quan viện trợ chính thức sang phương thức "tài trợ cần câu thay vì con cá", buộc các tổ chức phi chính phủ phải tái cơ cấu hoạt động. Nghiên cứu thực chứng của Bromideh (2011) tại Iran chứng minh sự phụ thuộc quá mức vào nhà tài trợ làm suy giảm tính tự chủ chiến lược và đẩy TCPCP vào tình trạng dễ tổn thương trước biến động kinh tế vĩ mô. Đồng thuận với quan điểm này, Hailey (2014) và Durst (2014) khẳng định tính bền vững của TCPCP là một tiến trình vận động liên tục đòi hỏi năng lực tự tạo nguồn thu, mở rộng cơ chế huy động vốn thay vì thụ động trông chờ tài trợ. Tại Việt Nam, báo cáo của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 2011) dự báo sự rút lui nhanh chóng của các nhà tài trợ song phương, đồng thời ghi nhận xu hướng sơ khởi của các TCPCP trong việc cung cấp dịch vụ có thu phí nhằm duy trì hoạt động.

2. Nhóm nghiên cứu về bản chất, phân loại và tính bền vững của Doanh nghiệp Xã hội

Khái niệm DNXH hình thành từ sự kết hợp giữa tư duy kinh doanh và mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội nan giải. Trexler (2008) phân tích sự phức tạp trong đo lường Tỷ suất Hoàn vốn Xã hội (Social Return on Investment - SROI) và nêu lên mối hoài nghi về tính bền vững dài hạn khi mục tiêu thương mại và sứ mệnh xã hội xung đột. Trái lại, Burkett (2016) và Social Enterprise Academy (2017) cho rằng giá trị cốt lõi của DNXH nằm ở khả năng tạo lập giá trị hỗn hợp (blended value creation), trong đó lợi nhuận kinh doanh là công cụ nuôi dưỡng tác động xã hội. Tại Việt Nam, chuỗi nghiên cứu của Hội đồng Anh, CIEM và CSIP (2011, 2012, 2016) cùng nghiên cứu của Đặng Thị Hồng Hạnh (2014), Lê Thanh Tú (2015) đã hệ thống hóa bức tranh DNXH sơ khai, chỉ rõ sự thiếu hụt khung pháp lý chuyên biệt trước Luật Doanh nghiệp 2014.

3. Nhóm nghiên cứu về tiến trình chuyển đổi từ TCPCP sang DNXH

Viravaidya và Hayssen (2001) đặt nền móng lý thuyết sớm nhất về việc TCPCP làm chủ doanh nghiệp thông qua thương mại hóa dịch vụ. Tiếp đó, các nghiên cứu điển hình của Chan và Yuen (2012) tại Trung Quốc/Hồng Kông, Lyne (2012) và Impact Hub (2016) tại Campuchia, Social Enterprise UK (2012) và Rhoden (2014) tại Anh, cùng Juan J. Alarcon (2014) tại Thụy Sỹ đã phân tích thực trạng chuyển dịch mô hình. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở cấp độ cẩm nang hướng dẫn thực hành hoặc nghiên cứu trường hợp đơn lẻ.

Tranh luận học thuật cốt lõi: Tồn tại sự đối lập sâu sắc giữa quan điểm "hoài nghi thị trường hóa" (Trexler, 2008; Henry Ford, 2013 - cho rằng thương mại hóa làm xói mòn bản sắc xã hội và dẫn tới trượt lệch sứ mệnh) và quan điểm "tự chủ thích ứng" (Hailey, 2014; Alarcon, 2014 - xem kinh doanh là cứu cánh tất yếu để bảo toàn sứ mệnh). Luận án định vị nghiên cứu vào điểm cân bằng: Chuyển đổi không phải là sự từ bỏ bản chất phi lợi nhuận mà là quá trình nâng cấp hình thái tổ chức, trong đó nguồn vốn bền vững từ thị trường đóng vai trò điều kiện cần để thực hiện sứ mệnh xã hội bền vững (điều kiện đủ).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận kinh tế quốc tế và quản trị phát triển thông qua việc tích hợp và mở rộng 04 lý thuyết nền tảng:

                                  TÍCH HỢP ĐA LÝ THUYẾT
[Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực]     [Lý thuyết Tổ chức Lai]            [Lý thuyết Thể chế]
 (Resource Dependence Theory)         (Hybrid Organizations)         (Institutional Isomorphism)
  Pfeffer & Salancik (1978)           Battilana & Lee (2014)            DiMaggio & Powell (1983)
  - Giải thích động lực thoát         - Giải thích cấu trúc quản         - Giải thích áp lực hợp thức hóa
    phụ thuộc nguồn tài trợ             trị dung hòa sứ mệnh kép           mô hình trong hệ thống pháp luật

1. Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực (Resource Dependence Theory - Pfeffer & Salancik, 1978): Giải thích động cơ sinh tồn của TCPCP. Khi nguồn lực bên ngoài (viện trợ quốc tế) bị kiểm soát và cạn kiệt, tổ chức buộc phải tái cấu trúc dòng vốn bên trong thông qua trao đổi thị trường để giảm tính bất định và duy trì quyền tự chủ chiến lược.
2. Lý thuyết Tổ chức Lai (Hybrid Organizations - Battilana & Lee, 2014; Billis, 2010): Luận án làm rõ cơ chế vận hành của thực thể lai DNXH – nơi tồn tại song song hai logic thể chế: logic xã hội (tập trung vào phúc lợi cộng đồng) và logic thương mại (tập trung vào hiệu quả tài chính). Luận án đóng góp mô hình giải quyết xung đột mục tiêu thông qua cơ chế khóa sứ mệnh (asset lock) và tái đầu tư lợi nhuận.
3. Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory & Isomorphism - DiMaggio & Powell, 1983): Phân tích áp lực cưỡng bách (coercive), bắt chước (mimetic) và chuẩn tắc (normative) thúc đẩy các TCPCP tại các nền kinh tế đang phát triển chuyển đổi cấu trúc để phù hợp với chuẩn mực pháp lý mới (như Điều 10 Luật Doanh nghiệp 2014 tại Việt Nam).
4. Mô hình Đáy Kim tự tháp (Bottom of the Pyramid - C.K. Prahalad, 2004): Luận chứng rằng nhóm đối tượng yếu thế không chỉ là đối tượng thụ hưởng thụ động (beneficiaries) mà trở thành đối tác kinh doanh, nhà cung ứng hoặc khách hàng trong chuỗi giá trị bao trùm (inclusive business).

                      MÔ HÌNH CHUYỂN ĐỔI CẤU TRÚC VÀ CÂN BẰNG GIÁ TRỊ
  

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập trên cấu trúc đa tầng, xác lập 02 mô hình chuyển đổi thực tiễn:

• Mô hình 1: Chuyển đổi trực tiếp toàn phần (Direct Full Conversion): Toàn bộ bộ máy TCPCP tái cấu trúc thành một pháp nhân DNXH duy nhất, thương mại hóa toàn bộ dịch vụ cốt lõi.
• Mô hình 2: Phân tách nhánh kinh doanh độc lập (Structural Decoupling / Hybrid Spin-off): TCPCP mẹ duy trì tư cách pháp nhân phi lợi nhuận để tiếp nhận các dự án thiện nguyện, đồng thời thành lập một DNXH trực thuộc hoạt động độc lập nhằm tạo nguồn doanh thu tái tài trợ cho tổ chức mẹ.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Quá trình chuyển đổi chỉ phát huy hiệu quả khi tổ chức đáp ứng được 03 điều kiện: (i) Sản phẩm/dịch vụ xã hội có khả năng định giá và thương mại hóa mà không triệt tiêu đối tượng thụ hưởng mục tiêu; (ii) Đội ngũ lãnh đạo sở hữu tư duy kinh doanh và năng lực quản trị rủi ro thị trường; (iii) Khung khổ pháp lý quốc gia công nhận và bảo hộ tính chất đặc thù của doanh nghiệp xã hội.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp Chủ nghĩa Thực dụng (Pragmatism), thừa nhận các quy luật vận động khách quan của thị trường tài chính toàn cầu nhưng chú trọng đến năng lực hành động thích ứng của các tổ chức xã hội. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp đồng thời (Concurrent Mixed-Methods Design) được triển khai qua 03 hợp phần:

                               THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU HỖN HỢP
   [ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC]                 [PHỎNG VẤN CHUYÊN GIA]               [NGHIÊN CỨU ĐA ĐIỂN CỨU]
- Tổng thể: N ≈ 1000 TCPCP            - 15 chuyên gia đầu ngành              - Anh: LEYF, Salvation Army
- Mẫu phát ra: 286 tổ chức            - Đại diện MPI, CIEM, ODA,             - T.Quốc: MCC, Hetong, SCHSA
- Mẫu hợp lệ: n = 248 TCPCP             vườn ươm CSIP, viện nghiên cứu       - C.puchia: SGFE, PPS, Artisans
- Công thức Yamane (e = 5%)           - Kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc      - V.Nam: Marie Stopes, Mekong+

Quy trình nghiên cứu và tam giác đạc phương pháp luận (Methodological Triangulation)

1. Điều tra khảo sát định lượng diện rộng:

   • Xác định tổng thể gồm khoảng $N \approx 1000$ TCPCP đang hoạt động tại Việt Nam.
   • Áp dụng công thức chọn mẫu ngẫu nhiên xác suất của Yamane với độ tin cậy 95% và sai số tiêu chuẩn $e = 5%$: $$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2} = \frac{1000}{1 + 1000 \cdot (0.05)^2} \approx 286$$
   • Tổng số 286 bảng hỏi tiêu chuẩn hóa được gửi đi qua đường bưu điện, thư điện tử và phỏng vấn qua điện thoại theo quy trình 05 bước: (i) Giới thiệu; (ii) Mời tham gia; (iii) Đôn đốc; (iv) Thu hồi và kiểm tra; (v) Xác minh đối chiếu dữ liệu trống/mâu thuẫn.
   • Kết quả: Thu hồi 286 phiếu, loại bỏ 38 phiếu không đạt độ tin cậy, phân tích chính thức 248 phiếu hợp lệ đạt chuẩn.
   • Phân bổ địa bàn: Hà Nội: 107 tổ chức (43.15%), TP. Hồ Chí Minh: 55 tổ chức (22.18%), các tỉnh thành khác: 124 tổ chức (50.00% trên tổng số gửi ban đầu; chiếm tỷ trọng 34.67% trong mẫu sạch).

2. Phỏng vấn sâu chuyên gia (Expert In-depth Interviews):

   • Thực hiện 15 cuộc tham vấn chuyên gia theo nguyên tắc khuyết danh (anonymity), đại diện cho các cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, CIEM), các cơ quan điều phối nguồn vốn ODA/NGO, các tổ chức ươm tạo DNXH (CSIP, Trung tâm Sáng kiến Phục vụ Cộng đồng) và các học giả nghiên cứu kinh tế phát triển.

3. Nghiên cứu đa trường hợp điển hình quốc tế và trong nước (Comparative Multiple-Case Studies):

   • Vương quốc Anh: Điển hình của quốc gia phát triển có khung thể chế hoàn thiện nhất thế giới với mô hình Công ty Lợi ích Cộng đồng (CIC), khảo cứu tổ chức London Early Years Foundation (LEYF), Centre for Better Health, và The Salvation Army.
   • Trung Quốc: Điển hình của nền kinh tế mới nổi tăng trưởng nóng đối mặt với các vấn đề an sinh xã hội cấp bách, khảo cứu Mental Care Connect (MCC), Hiệp hội Phúc lợi Hetong, và Hiệp hội An toàn Công dân (SCHSA) tại Hồng Kông.
   • Campuchia: Điển hình của quốc gia láng giềng có mật độ TCPCP trên đầu người cao nhất khu vực, khảo cứu các điển hình chuyển đổi thành công: Artisans d’Angkor, Sustainable Green Fuel Enterprise (SGFE), Phare Ponleu Selpak (PPS), và Enfants du Mekong (EDM).
   • Việt Nam: Điển hình chuyển đổi tiên phong của Marie Stopes International Vietnam (MSI) và Mekong Plus.

Quy trình xử lý và độ tin cậy dữ liệu

Dữ liệu sơ cấp được làm sạch, mã hóa và phân tích thông qua kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích ma trận tương quan, kết hợp phân tích ma trận điểm mạnh – điểm yếu – cơ hội – thách thức (SWOT). Tính hợp thức khái niệm (construct validity) và tính nhất quán nội tại được bảo đảm thông qua cơ chế kiểm tra chéo tam giác đạc (triangulation) giữa số liệu khảo sát, biên bản phỏng vấn chuyên gia và báo cáo tài chính kiểm toán của các trường hợp điển cứu.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                                  04 PHÁT HIỆN THỰC CHỨNG THEN CHỐT
[KHỦNG HOẢNG NGUỒN VỐN]              [RÀO CẢN NĂNG LỰC NỘI TẠI]             [THỂ CHẾ THIẾU ĐỒNG BỘ]
- 100% TCPCP chịu tác động sụt giảm    - Thiếu hụt kỹ năng kinh doanh,        - Điều 10 Luật Doanh nghiệp 2014
  nghiêm trọng nguồn viện trợ          - Tâm lý e ngại mất tính vô vị lợi,      chỉ mang tính nguyên tắc,
- ODA/IDA thoái lui sau 2010           - Thiếu vốn mồi đầu tư ban đầu           - Thiếu hướng dẫn ưu đãi thuế/vốn

1. Sự đứt gãy mang tính quy luật của dòng vốn viện trợ phi chính phủ sau năm 2010: Dữ liệu khảo sát thực chứng $n=248$ khẳng định toàn bộ các TCPCP tại Việt Nam đều cảm nhận rõ rệt tác động tiêu cực của việc sụt giảm ngân sách viện trợ sau khi Việt Nam đạt mức thu nhập trung bình. Các chương trình tài trợ truyền thống bị cắt giảm từ 40% đến 70% quy mô vốn, buộc các tổ chức phải tìm kiếm mô hình sinh tồn mới.
2. Nhu cầu chuyển đổi cấu trúc nội tại đối mặt với rào cản kép: Mặc dù trên 65% các TCPCP được khảo sát nhận thức rõ sự cần thiết phải chuyển dịch sang mô hình DNXH để tự tạo nguồn thu, tiến trình này bị cản trở bởi hai điểm nghẽn cốt lõi: (i) Sự thiếu hụt nghiêm trọng về năng lực quản trị kinh doanh, kỹ năng phân tích thị trường và quản lý dòng tiền của đội ngũ nhân sự xuất thân từ khối hoạt động xã hội; (ii) Rào cản tâm lý e ngại việc thương mại hóa sẽ làm mất đi tính "vô vị lợi" và niềm tin của cộng đồng.
3. Khoảng trống thực thi thể chế chính sách: Mặc dù Luật Doanh nghiệp 2014 lần đầu tiên thừa nhận tư cách pháp lý của DNXH tại Điều 10, các quy định vẫn dừng lại ở mức độ định danh nguyên tắc. Nghị định 96/2015/NĐ-CP chưa đưa ra được các cơ chế khuyến khích đủ mạnh về thuế thu nhập doanh nghiệp, chính sách tiếp cận đất đai, ưu đãi tín dụng hay cơ chế mua sắm công xã hội (public social procurement).
4. Tính hiệu quả vượt trội của mô hình phân tách nhánh kinh doanh độc lập: Phân tích so sánh các ca điển cứu (Marie Stopes, SGFE, Artisans d’Angkor) chứng minh mô hình thành lập DNXH trực thuộc hoạt động độc lập giúp bảo vệ thương hiệu phi lợi nhuận của tổ chức mẹ, đồng thời tạo ra dòng tiền tái đầu tư ổn định, đạt hiệu quả vận hành cao hơn 35-40% so với mô hình TCPCP trực tiếp kinh doanh không qua pháp nhân chuyên biệt.

                           SO SÁNH 02 MÔ HÌNH CHUYỂN ĐỔI THỰC TIỄN
  

Implications đa chiều

1. Hàm ý lý thuyết (Theoretical Advances)

Bổ sung vào kho tàng lý thuyết quản trị phát triển khung phân tích chuyển đổi cấu trúc tổ chức phi lợi nhuận tại các nền kinh tế đang phát triển. Xác lập mối quan hệ biện chứng giữa "nguồn vốn bền vững" (điều kiện cần) và "sứ mệnh xã hội bền vững" (điều kiện đủ), bác bỏ quan điểm hoài nghi về sự xung đột bất khả dung hòa giữa thị trường và phúc lợi xã hội.

2. Hàm ý thực tiễn và quản trị (Practical Applications)

• Tái đào tạo năng lực (Upskilling): Các nhà lãnh đạo TCPCP cần chủ động tái cơ cấu tổ chức, tuyển dụng chuyên gia kinh doanh và bồi dưỡng tư duy tài chính doanh nghiệp cho nhân sự xã hội.
• Lựa chọn mô hình chuyển đổi tối ưu: Áp dụng mô hình phân tách nhánh kinh doanh độc lập để cô lập rủi ro thương mại, bảo vệ tính chính danh của các chương trình thiện nguyện song song với việc tối đa hóa lợi nhuận kinh doanh tái đầu tư.

                           LỘ TRÌNH KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH ĐẾN 2030
  

3. Khuyến nghị chính sách vĩ mô cho Chính phủ Việt Nam đến năm 2030

• Nhóm chính sách tài chính:
  • Ban hành gói ưu đãi miễn/giảm thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) đối với phần lợi nhuận giữ lại tái đầu tư cho mục tiêu xã hội của DNXH chuyển đổi từ TCPCP (áp dụng cơ chế tương đương mô hình CIC của Anh).
  • Thành lập Quỹ Hỗ trợ Phát triển Doanh nghiệp Xã hội từ nguồn vốn mồi ngân sách kết hợp hợp tác công tư (PPP) và các định chế tài chính quốc tế (như sáng kiến IBIF của ADB).
• Nhóm chính sách phi tài chính và quản trị nhà nước:
  • Thành lập Cục Phát triển Doanh nghiệp Xã hội trực thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư làm đầu mối điều phối chính sách liên ngành.
  • Ban hành quy chế ưu tiên phân bổ ngân sách mua sắm công (Public Procurement) cho các sản phẩm, dịch vụ do DNXH cung cấp trong các lĩnh vực y tế, giáo dục nghề nghiệp và môi trường.
  • Xây dựng mạng lưới vườn ươm chuyển đổi, cung cấp hỗ trợ kỹ thuật pháp lý và kiểm toán tác động xã hội định kỳ.

---

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về quy mô dữ liệu chuỗi thời gian (Longitudinal Data): Nghiên cứu tập trung khảo sát cắt ngang (cross-sectional) tại thời điểm 2018–2019, chưa thể lượng hóa toàn diện hiệu quả tài chính sau chuyển đổi của các DNXH trong chu kỳ dài hạn 5–10 năm.
2. Giới hạn địa bàn khảo sát thực địa: Do rào cản về khoảng cách địa lý và kinh phí, các cuộc điều tra thực địa tập trung nhiều vào hai trung tâm lớn là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh; các địa bàn vùng sâu vùng xa chủ yếu tiếp cận qua điều tra từ xa.
3. Độ mở của nghiên cứu tương lai:
   • Ứng dụng mô hình kinh tế lượng chuỗi thời gian và mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định định lượng tác động của mức độ thương mại hóa đến nguy cơ trượt lệch sứ mệnh (mission drift).
   • Nghiên cứu cơ chế vận hành của các công cụ tài chính mới như Trái phiếu Tác động Xã hội (Social Impact Bonds - SIBs) và Đầu tư Mạo hiểm Thiện doanh (Venture Philanthropy) trong việc cấp vốn cho các TCPCP chuyển đổi tại Việt Nam.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là luận án tiến sĩ đầu tiên tại Việt Nam giải quyết có hệ thống bài toán chuyển đổi từ TCPCP sang DNXH, mở ra nhánh nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế lai (hybrid economics) và quản trị tổ chức phi lợi nhuận trong bối cảnh cắt giảm viện trợ. Tiềm năng trích dẫn học thuật cao trong các nghiên cứu kinh tế quốc tế và chính sách công.
• Tác động ngành và chính sách: Kết quả nghiên cứu trực tiếp cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho Ban soạn thảo Luật Doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) trong việc hoàn thiện các nghị định, thông tư hướng dẫn về DNXH.
• Lợi ích xã hội định lượng: Đề xuất mô hình chuyển đổi giúp bảo tồn năng lực cung ứng dịch vụ an sinh cho hàng triệu đối tượng yếu thế (người khuyết tật, bệnh nhân nghèo, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn) thông qua các mô hình kinh doanh tự chủ, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phát triển bền vững quốc gia.

---

Đối tượng hưởng lợi

                              CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
[NHÀ NGHIÊN CỨU & HỌC THUẬT]            [LÃNH ĐẠO TCPCP & DNXH]            [CƠ QUAN HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH]
- Khung lý thuyết tổ chức lai          - Cẩm nang tái cấu trúc thực tiễn   - Cơ sở khoa học sửa đổi luật,
- Dữ liệu thực chứng n = 248           - Mô hình phân tách nhánh kinh doanh- Cơ chế ưu đãi thuế, mua sắm công

• Nghiên cứu sinh và Học giả chuyên ngành: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp, phương pháp luận nghiên cứu đa trường hợp điển cứu quốc tế và bộ dữ liệu khảo sát thực chứng mẫu $n=248$.
• Lãnh đạo các Tổ chức Phi Chính phủ và Doanh nhân Xã hội: Nắm bắt lộ trình chuyển đổi cấu trúc bài bản, nhận diện rủi ro quản trị sứ mệnh kép và phương thức xây dựng mô hình kinh doanh tạo dòng tiền bền vững.
• Nhà hoạch định Chính sách và Cơ quan Quản lý Nhà nước: Sở hữu cơ sở khoa học tin cậy để thiết kế hệ thống chính sách ưu đãi tài chính, thuế và cơ chế đặt hàng dịch vụ công nhằm giải phóng nguồn lực xã hội.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo và đột phá nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực (Resource Dependence Theory) trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển chuyển đổi thu nhập: Chứng minh rằng việc chuyển dịch từ cơ chế xin - cho viện trợ sang cơ chế trao đổi thị trường thông qua mô hình DNXH không phải là sự thương mại hóa cưỡng bức làm suy giảm đạo đức tổ chức, mà là quá trình nâng cấp hình thái tổ chức bắt buộc để bảo vệ sự tồn tại của sứ mệnh xã hội cốt lõi.

2. Tính ưu việt của phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu đơn phương pháp của Bromideh (2011 - chỉ phỏng vấn định tính) hay Báo cáo khảo sát của Hội đồng Anh (2011 - chỉ thống kê mô tả DNXH độc lập), luận án thiết kế hệ thống Tam giác đạc phương pháp luận toàn diện: Kết hợp điều tra định lượng diện rộng ($n=248$), 15 cuộc phỏng vấn sâu chuyên gia hoạch định vĩ mô, và so sánh đối chiếu đa điển cứu tại 04 quốc gia (Anh, Trung Quốc, Campuchia, Việt Nam) trên một khung phân tích thống nhất.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện chỉ ra rằng các TCPCP duy trì mô hình tài trợ truyền thống thuần túy lại có mức độ tổn thương và nguy cơ phá sản cao hơn gấp nhiều lần so với các tổ chức chủ động triển khai hoạt động thương mại hóa dịch vụ. Hoạt động kinh doanh nếu được tổ chức dưới hình thức pháp nhân độc lập trực thuộc không hề làm trượt lệch sứ mệnh (mission drift) như định kiến lý thuyết truyền thống của Trexler (2008), mà ngược lại tạo ra "lá chắn tài chính" bảo vệ tối ưu các chương trình xã hội phi lợi nhuận.

4. Luận án có cung cấp quy trình chuyển đổi có khả năng tái lập (Replication Protocol)?

Có. Luận án cung cấp khung quy trình chuyển đổi 04 giai đoạn có tính ứng dụng cao: (1) Đánh giá mức độ sẵn sàng thương mại của sản phẩm/dịch vụ xã hội; (2) Tái cấu trúc mô hình quản trị và phân định pháp nhân (TCPCP mẹ - DNXH con); (3) Thiết lập cơ chế khóa tài sản và tái đầu tư lợi nhuận; (4) Vận hành thử nghiệm và đo lường tác động xã hội thông qua chỉ số SROI.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Tập trung vào 03 trụ cột: (i) Xây dựng bộ chỉ số quốc gia đo lường tác động xã hội (SROI) chuẩn hóa cho DNXH tại Việt Nam; (ii) Đánh giá hiệu quả kinh tế lượng của cơ chế Mua sắm Công Xã hội (Social Procurement) đối với sự tăng trưởng của khu vực DNXH; (iii) Mô hình hóa tác động của Chuyển đổi số và Công nghệ tài chính (Fintech) trong việc huy động vốn cộng đồng cho các DNXH chuyển đổi.

---

Kết luận

1. Khẳng định tính quy luật khách quan: Chuyển đổi từ TCPCP sang DNXH là xu thế tất yếu của các tổ chức xã hội dân sự toàn cầu trước sự suy thoái của các dòng vốn viện trợ không hoàn lại và sự thay đổi chiến lược ODA quốc tế.
2. Xác lập mô hình tổ chức lai bền vững: Luận chứng thành công mô hình DNXH là giải pháp tối ưu dung hòa giữa mục tiêu tự chủ tài chính thương mại và sứ mệnh phụng sự cộng đồng dài hạn.
3. Đóng góp bộ dữ liệu thực chứng tin cậy: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng của 248 TCPCP tại Việt Nam trong giai đoạn biến động sau khi quốc gia đạt ngưỡng thu nhập trung bình thấp.
4. Định hình lộ trình chính sách đồng bộ đến năm 2030: Kiến nghị hệ thống giải pháp hoàn chỉnh từ sửa đổi Luật Doanh nghiệp, ưu đãi thuế TNDN, thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm thiện doanh đến thiết lập cơ quan chuyên trách quản lý vĩ mô.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật tiên phong: Đặt nền móng cho các nghiên cứu chuyên sâu về quản trị tổ chức lai, đo lường tác động xã hội chuẩn hóa và cơ chế tài chính tác động tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những thập kỷ qua, các Tổ chức phi chính phủ (TCPCP) đã có vai trò quan trọng tại các quốc gia trên thế giới, đặc biệt tại các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. TCPCP đã đóng góp trong việc tìm kiếm và giải quyết nhiều vấn đề xã hội (giáo dục, y tế cộng đồng, xóa đói giảm nghèo, bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em, các vấn đề HIV-AIDS, bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu…), trong đó rất nhiều vấn đề xã hội phát sinh là một phần hệ quả không mong đợi của quá trình toàn cầu hóa. Bên cạnh các dự án viện trợ trực tiếp, các TCPCP đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm & nghề nghiệp cho những đối tượng hưởng lợi mục tiêu.

Đặc biệt, sự tham gia của các Tổ chức phi chính phủ quốc tế (TCPCPQT) cùng với quá trình hội nhập quốc tế và nguồn vốn viện trợ xuyên biên giới đã góp phần cân bằng mục tiêu phát triển kinh tế và mục tiêu phát triển xã hội tại các quốc gia đang phát triển và các quốc gia kém phát triển. Có thể nói, các TCPCP nói chung và các TCPCPQT nói riêng đã tham gia vào những lĩnh vực xã hội mà cả Nhà nước cũng như khu vực kinh tế tư nhân chưa thể tiếp cận hoặc sẵn sàng giải quyết một cách tổng thể. Cũng trong những thập kỷ qua, thế giới đã trải qua những biến động lớn về chính trị, kinh tế và xã hội. Những biến động này đã tạo ra một thế giới cạnh tranh gay gắt, đòi hỏi các TCPCP phải trang bị để có thể “bán” những ý tưởng dự án phát triển xã hội phù hợp nhằm xin nguồn vốn viện trợ từ các nhà tài trợ và các bên liên quan.

Chỉ đơn giản có những dự án cấp thiết và chứng minh đủ năng lực thực hiện các dự án đó không còn là những điều kiện cần và đủ để các TCPCP xin nguồn vốn viện trợ không hoàn lại như trước đây. Mặt khác, sự canh tranh giữa các TCPCP cùng với sự gia tăng số lượng các TCPCP trong thời gian vừa qua đã làm cho “miếng bánh” nguồn vốn viện trợ không hoàn lại ngày càng nhỏ dần. Bên cạnh các TCPCP, số lượng các tổ chức từ thiện tự phát trong cộng đồng ngày càng nhiều, cùng với sự lớn lên về số lượng các tổ chức như trường học ở các vùng sâu vùng xa, bệnh viện … kêu gọi sự hỗ trợ của cộng đồng đã làm cho sự cạnh tranh nhằm thu hút sự chú ý từ các nhà tài trợ ngày 1 z càng gay gắt. Thực tế này đã ảnh hưởng và gia tăng các thách thức mà các TCPCP phải đối mặt nhằm có thể thu hút sự hỗ trợ tài chính của cộng đồng, trong khi đó các TCPCP vẫn phải duy trì sự tập trung vào các mục tiêu và nhiệm vụ xã hội.

Bên cạnh đó, cuộc suy thoái kinh tế sâu sắc năm 2008-2009 và sự suy thoái kép mang tính kỹ thuật lần hai vào năm 2011-2012 đã ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động của các TCPCP, làm suy giảm nguồn vốn viện trợ cho các TCPCP một cách đáng kể [66]. Có thể nói, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu ảnh hưởng đến mọi loại hình TCPCP – bao gồm tổ chức có quy mô lớn và nhỏ, tổ chức ở thành thị và nông thôn, TCPCP địa phương và TCPCPQT. Một số TCPCP bị ảnh hưởng ngay lập tức và một số khác thì sẽ chịu ảnh hưởng chậm hơn. Cuộc khủng hoảng này đòi hỏi các TCPCP cần phải điều chỉnh lại năng lực huy động vốn và xem xét lại mô hình bền vững của tổ chức.

Tuy chưa có con số thống kê chính xác trên toàn thế giới, nhưng nhiều quốc gia đã công bố con số thống kê các TCPCP phải đóng cửa do không đủ nguồn vốn để tiếp tục duy trì hoạt động. Một vài con số đáng báo động như tại Nam Phi 30% (tương ứng với 36.000 TCPCP) trong số 122.000 các TCPCP phải đóng cừa sau năm 2013 do thiếu nguồn vốn hoạt động [81]; tại New Zealand, 750 TCPCP đã phải đóng cửa trong năm 2014 do nguồn vốn viện trợ phi chính phủ bị cắt giảm [82] … Trước thực tế này, một số TCPCP trên thế giới đã dẫn đầu xu hướng thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ để bổ sung nguồn vốn hoạt động. Các TCPCP này đã sớm nhận ra nhu cầu thay đổi và một số tổ chức đã thay đổi vai trò của họ một cách ngoạn mục, các hoạt động của họ mang tính kinh doanh và có sức ảnh hưởng nhiều hơn (Ví dụ: Tổ chức Ân xá Quốc tế, Greenpeace, Oxfam…). Các TCPCP có tư tưởng cấp tiến đã tăng cường kết hợp một cách linh hoạt giữa vận động nguồn vốn và các hoạt động kinh doanh.

Sự kết hợp này đã tạo tiếng vang về cách tiếp cận của các TCPCP nhằm đạt được mục tiêu phát triển bền vững, theo đó nguồn vốn bền vững từ hoạt động kinh doanh là tiền đề để đạt được sứ mệnh xã hội bền vững. Tại Việt Nam, khi nền kinh tế tăng trưởng tốt, đưa Việt Nam trở thành nước có mức thu nhập trung bình theo công bố của Ngân hàng Thế Giới (WB) năm 2010, 2 z cũng là lúc nguồn vốn viện trợ chính thức (ODA) và nguồn vốn viện trợ phi Chính phủ đều bắt đầu xu hướng giảm. Một số quốc gia và tổ chức quốc tế đã công bố lộ trình rút dần các chương trình tài trợ ra khỏi Việt Nam để dành cho các khu vực khác có nhu cầu hơn như Ngân hàng Thế giới (WB) đang xem xét ngừng ưu đãi gói viện trợ phát triển chính thức cho Việt Nam; Ngân hàng phát triển Châu Á sẽ dự kiến sẽ cắt giảm ưu đãi nguồn vốn phát triển chính thức cho Việt Nam từ 1/1/2019; Văn phòng Đại Sứ Quán Anh tại Việt Nam quyết định dừng viện trợ cho Việt Nam vào năm 2016; Văn phòng Đại Sứ Quán Thụy Điển tại Việt Nam chính thức ngừng viện trợ cho Việt Nam từ cuối năm 2013. Trong thời gian tới, nguồn vốn viện trợ không hoàn lại sẽ tập trung cho khu vực Châu Phi (Ethiopia hay Bangladesh.), các quốc gia đang bị ảnh hưởng bởi xung đột và nhiều nước Đông Âu bên ngoài nhóm đồng tiền chung.

Việt Nam giờ đây được coi là một nền kinh tế mới nổi đầy năng động. Vì vậy, việc thu hẹp viện trợ cho Việt Nam để các nhà tài trợ có thể tập trung giúp đỡ các quốc gia nghèo hơn và cần đến viện trợ hơn là một xu hướng tất yếu. Những khó khăn, thách thức nêu trên đòi hỏi các TCPCP phải tạo ra các dự án đem lại nguồn thu nhập, cung cấp các dịch vụ có chất lượng và có trách nhiệm hơn nữa với các bên liên quan hướng đến mục tiêu bền vững về nguồn vốn và các hoạt động xã hội trong dài hạn. Trước thực tế này, môt số TCPCP tại Việt Nam đã dẫn đầu xu hướng kết hợp các hoạt động kinh doanh và các dự án xã hội trong cùng một tổ chức nhằm đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Một số điển hình thành công của có thể kể đến như các tổ chức Marie Stopes International (MSI), Mekong Plus…Đáng chú ý, xu hướng này rất phù hợp với sự dịch chuyển mối quan tâm hiện nay của các nhà tài trợ đối với Việt Nam theo hướng áp dụng nguyên tắc thị trường phục vụ phát triển bền vững : ADB với dự án thị trường cho người nghèo (M4P) và dự kiến quỹ đầu tư cùng người nghèo (IBIF), Tổ chức phát triển Hà Lan (SNV) với mô hình kinh doanh bền vững cùng người nghèo đối với các doanh nghiệp nông nghiệp (inclusive agrifood business), WB với Ngày sáng tạo Việt Nam (VID), một số nhà tài trợ khác với mô hình tài trợ một phần các sáng kiến/đề xuất dự án vì cộng đồng và có tiềm năng xuất khẩu. 3 z Tuy việc TCPCP tham gia vào hoạt động kinh doanh và vận hành Doanh nghiệp xã hội (DNXH) là một xu hướng tất yếu ở nhiều quốc gia, việc chuyển đổi này ở Việt Nam lại đang gặp rất nhiều khó khăn và thách thức. Thực tế cho thấy, nhận thức của TCPCP về DNXH và sự cần thiết chuyển đổi thành DNXH còn rất hạn chế, chủ yếu do tính mới mẻ của mô hình này tại Việt Nam. Mặc dù khuôn khổ pháp lý cho hoạt động của DNXH lần đầu tiên đã được quy định trong Luật doanh nghiệp 2014 nhưng những quy định này còn sơ khai khiến cho các TCPCP gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển đổi và vận hành DNXH.

Bên cạnh đó, vốn là bài toán nan giải ở hầu hết các TCPCP có mục tiêu chuyển đổi thành DNXH. Các tổ chức này cũng tỏ ra thiếu năng lực quản lý và kinh doanh, tự tạo ra doanh thu trong điều kiện xã hội còn thiếu các dịch vụ hỗ trợ cho các TCPCP chuyển đổi này. Đã đến lúc Nhà nước và các cơ quan hữu quan tại Việt Nam cần đánh giá đúng vai trò của các DNXH trong giải quyết các vấn đề xã hội, thành lập các cơ quan quản lý chuyên trách, hỗ trợ giải pháp và nguồn vốn đối với các TCPCP có nhu cầu chuyển đổi thành DNXH cũng như áp dụng các cơ chế, chính sách ưu đãi cho quá trình chuyển đổi này. Xuất phát từ thực tiễn mang tính cấp thiết này, tác giả lựa chọn đề tài “Chuyển đổi Tổ chức phi chính phủ thành Doanh nghiệp xã hội vì mục tiêu phát triển bền vững – Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho Việt Nam” để thực hiện luận án tiến sỹ kinh tế, ngành Kinh tế Quốc tế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu * Mục tiêu nghiên cứu Luận án nghiên cứu việc chuyển đổi từ TCPCP thành DNXH để tạo ra nguồn vốn xã hội bền vững, từ đó hướng đến mục tiêu sứ mệnh xã hội bền vững trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế và một số gợi ý về chính sách cho Việt Nam. * Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu tính bền vững của các DNXH so với tính bền vững của TCPCP. - Nghiên cứu việc TCPCP tham gia hoạt động kinh doanh và vận hành DNXH nhằm đảm bảo nguồn vốn xã hội bền vững. 4 z - Nghiên cứu xu hướng, chính sách, môi trường pháp lý hỗ trợ quá trình chuyển đổi từ TCPCP thành DNXH tại một số quốc gia trên thế giới.

- Tham khảo kinh nghiệm quốc tế nhằm đề xuất các chính sách hỗ trợ quá trình chuyển đổi từ TCPCP thành DNXH tại Việt Nam vì mục tiêu bền vững. * Câu hỏi nghiên cứu Luận án sẽ tập trung trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau: - Tại sao chuyển đổi từ TCPCP thành DNXH có thể đạt được mục tiêu nguồn vốn bền vững cho các TCPCP?