Chương I: Khái quát về tình hình xã hội và đặc điểm tôn giáo ở Việt Nam thời kỳ 1930 – 1945 1. Vài nét về bối cảnh chính trị, xã hội, văn hoá Việt Nam Sau chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1919), tuy là nước thắng trận nhưng Pháp lại chịu nhiều tổn thất lớn. Những vùng giàu có nhất nước Pháp, đặc biệt là các vùng công nghiệp phát triển, bị tàn phá nặng nề; nhiều nghành công nghiệp bị đình trệ. Nước Pháp trở thành con nợ kếch xù.
Thực trạng khủng hoảng này đã thôi thúc chính phủ Pháp phải tìm biện pháp thúc đẩy nhanh nền sản xuất trong nước đồng thời đẩy mạnh khai thác thuộc địa, nhất là ở Đông Dương, nhằm nhanh chóng hàn gắn vết thương chiến tranh, phục hồi nền kinh tế và khôi phục vị trí của nước Pháp trên trường quốc tế. Trong dự luật khai thác thuộc địa được Albert Sarraut trình bày trước Quốc hội Pháp ngày 12 tháng 4 năm 1921 và được đưa vào công trình “Việc khai thác thuộc địa của Pháp” xuất bản năm 1923 tại Paris thì mục đích trọng yếu của việc khai thác thuộc địa, về mặt kinh tế, không phải chỉ nhắm đến nông phẩm nhiệt đới mà còn là những nguồn tài nguyên thiên nhiên dưới lòng đất, tức là mỏ quặng. Đây là hai loại sản phẩm đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế chính quốc sau chiến tranh. Dự luật này đã viết: “Trong toàn bộ hệ thống thuộc địa của chúng ta, chương trình này lựa chọn và nhằm vào những trung tâm chính về sản xuất nguyên liệu và thực phẩm cần cho chính quốc, những kho báu lớn về tài nguyên thiên nhiên, những vựa lúa, những vùng trồng trọt quy mô lớn, những vùng rừng đại ngàn, những vùng mỏ quặng lớn nhất, nói tóm lại những điểm chính mà nước Pháp 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có thể tận khai, ở mức cao nhất những nguồn lợi có ích cho nó bởi nơi đây là nguyên liệu béo, nơi kia là ngũ cốc, nơi kia nữa là bông sợi, xa hơn là đàn gia súc, nơi khác là rừng, nơi khác nữa là kim loại”34, tr.
Để thực hiện chương trình này, Dự luật cũng đề ra những biện pháp cụ thể như: “Trước hết, tạo ra những điều kiện cho tất cả mọi cố gắng, hệ thống hoá đường giao thông cần thiết để tiến vào những vùng trung tâm sản xuất và nối chúng với các hải cảng bằng hệ thống đường sắt. Trang bị cho những hải cảng đó, sao cho, có thể tạo thuận lợi dễ dàng cho việc vận chuyển lớn bằng đường biển. Tăng khả năng sản xuất hiện có của những vùng được nhằm vào, mở rộng diện tích khai thác, đưa chúng vào trồng trọt, tăng số lượng sản phẩm, giá trị và chủng loại đối với những thứ mà cả trong lòng đất và trên mặt đất có thể cung cấp, hoặc là bằng những phương tiện tưới tiêu, hoặc là bằng việc trồng trọt được cơ khí hoá, hoặc là bằng những nguồn tài nguyên được khai thác một cách khoa học…”34, tr. Các lĩnh vực đầu tư của Pháp đối với Việt Nam có sự thay đổi vị trí rất lớn.
Nếu như ngành khai khoáng chiếm vị trí hàng đầu trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất, thì ở cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai này nông nghiệp là ngành đứng đầu trong các ưu tiên đầu tư vốn của Pháp. Nền kinh tế nông nghiệp thuộc địa bị khai thác một cách tổng lực, trong đó đặc biệt chú trọng đến đồn điền. Tuy nhiên các chủ đồn điền người Pháp và người Việt vẫn khai thác theo lối phát canh thu tô kiểu phong kiến và tiền tư bản với mục đích bóc lột lao động sống mà không quan tâm tới đầu tư kỹ thuật. Do sự du nhập của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, tình hình kinh tế Việt Nam có sự biến đổi: quan hệ kinh tế nông thôn bị phá vỡ, hình thành những đô thị mới, những trung tâm kinh tế và tụ điểm dân cư mới.
Nhưng thực dân Pháp không du nhập một cách hoàn chỉnh phương thức tư 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bản chủ nghĩa vào Việt Nam, mà vẫn duy trì quan hệ kinh tế phong kiến. Vì thế, nước ta không thể phát triển lên chủ nghĩa tư bản một cách bình thường, nền kinh tế nước ta bị kìm hãm và phụ thuộc vào kinh tế Pháp. Dưới sự ảnh hưởng của các cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, xã hội Việt Nam có sự phân hoá giai cấp sâu sắc, đặc biệt là sự phát triển cả về chất và lượng của giai cấp công nhân Việt Nam. Trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Pháp, giai cấp công nhân Việt Nam đã hình thành.
Đến cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai, số lượng công nhân Việt nam tăng lên đáng kể, từ 10 vạn năm 1914 lên hơn 22 vạn năm 1929. Tuy con non trẻ và số lượng chỉ chiếm 1% số dân, nhưng giai cấp công nhân Việt Nam sống khá tập trung ở các thành phố, các trung tâm công nghiệp, các cơ sở kinh tế tư bản, các đồn điền. Công nhân Việt Nam ngoài những đặc điểm chung của giai cấp công nhân quốc tế đồng thời còn có những đặc điểm riêng như: hầu hết xuất thân từ nông dân nên có nhiều mối quan hệ gần gũi với giai cấp nông dân; ra đời trước giai cấp tư sản dân tộc; phải chịu ba tầng áp bức của đế quốc, phong kiến và tư sản; sinh ra ở một đất nước có truyền thống văn hoá tốt đẹp, truyền thống yêu nước chống ngoại xâm; sớm tiếp thu những tiến bộ của thời đại và “nhanh chóng trở thành một lực lượng chính trị tự giác, thống nhất khắp Bắc Trung Nam…” 13, tr. Phong trào dân tộc Việt Nam có những bước chuyển biến cả về nội dung và hình thức, những chuyển biến đó bắt nguồn từ trong sự chuyển biến kinh tế, xã hội, văn hoá của đất nước và sự tác động của tình hình thế giới đó là sự xuất hiện của một chế độ xã hội mới - chế độ xã hội chủ nghĩa và sự thức tỉnh của các dân tộc bị nô lệ, bị áp bức.
Có thể nói, cho đến tận cuối thế kỷ XIX, hệ tư tưởng phong kiến với các quy chuẩn của Nho giáo vẫn bao trùm xã hội Việt Nam, bước sang thế kỷ XX, hệ ý thức ấy không còn là trụ cột nữa. Các tư tưởng tư sản và chủ nghĩa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội đã có vị trí và ngày càng khẳng định sự thắng thế. Cùng với sự biến đổi về tư tưởng xã hội thì tư tưởng về tôn giáo cũng có những biến đổi cơ bản trong giai đoạn này. Vẫn còn có khoảng cách giữa hệ ý thức xã hội chủ nghĩa và các tôn giáo song giai đoạn này tư tưởng tả khuynh về tôn giáo trong những người cộng sản đã giảm đi, họ đã xác định vị trí các vấn đề tôn giáo trong việc thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản.
Đến năm 1929, phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ, cùng với sự xuất hiện của ba tổ chức: Hội Việt Nam cách mạng thanh niên; Tân Việt Cách mạng đảng; Việt Nam Quốc dân đảng) đánh dấu một bước tiến dài trong phong trào dân tộc. Yêu cầu khách quan cần có một đảng thống nhất lãnh đạo các phong trào cách mạng đã tác động vào các tổ chức tiền cộng sản, dẫn đến sự đấu tranh nội bộ và sự phân hoá tích cực trong các tổ chức này, hình thành nên các tổ chức cộng sản ở Việt Nam: Đông Dương Cộng sản Đảng (6/1929); An Nam Cộng sản Đảng (8/1929); Đông Dương Cộng sản Liên đoàn (9/1929). Như vậy, chỉ trong một thời gian ngắn, Việt Nam xuất hiện ba tổ chức cộng sản, điều đó chứng tỏ xu thế thành lập Đảng Cộng sản đã trở thành tất yếu của phong trào dân tộc, dân chủ ở Việt Nam. Ngày 27/10/1929, Quốc tế Cộng sản gửi những người cộng sản ở Đông Dương tài liệu Về việc thành lập một Đảng Cộng sản ở Đông Dương, yêu cầu những người cộng sản Đông Dương phải khắc phục ngay sự chia rẽ giữa các nhóm cộng sản và thành lập một đảng của giai cấp vô sản.
Nguyễn Ái Quốc đã rời Xiêm đến Trung Quốc, Người chủ trì Hội nghị hợp nhất Đảng tại Hương Cảng, Trung Quốc. Hội nghị đã nhất trí với năm điểm lớn theo đề nghị của Nguyễn Ái Quốc và quyết định hợp nhất các tổ chức cộng sản, lấy tên là Đảng Cộng sản Việt Nam. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các văn kiện Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt và Chương trình tóm tắt của Đảng thông qua tại Hội nghị được hợp thành Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng. Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là kết quả của sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác – Lênin – tư tưởng tiên tiến của thời đại với phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam.
Sự ra đời của Đảng chứng tỏ giai cấp công nhân nước ta đã trưởng thành và đủ khả năng đảm nhiệm vai trò lãnh đạo cách mạng Việt Nam đồng thời chấm dứt cuộc khủng hoảng đường lối cứu nước từ cuối thế kỷ trước. Đảng ra đời làm cho cách mạng Việt Nam trở thành một bộ phận khăng khít của cách mạng thế giới. Dưới tác động của cuộc khủng hoảng, nền kinh tế Việt Nam trở nên tiêu điều, thảm hại. Sự phân cực giàu nghèo càng sâu sắc hơn.
Hậu quả của cuộc khủng hoảng là vô cùng tàn khốc đối với mọi tầng lớp nhân dân, trước hết là công nhân và nông dân. Để giảm bớt khó khăn cho chính quốc, thực dân Pháp đã ra sức vơ vét, bóc lột các thuộc địa, mâu thuẫn giữa dân tộc ta với đế quốc Pháp và bè lũ tay sai phát triển gay gắt hơn. Lúc này, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô phát triển mạnh, mô hình Xô Viết được tuyên truyền sâu rộng tạo niềm hi vọng lớn trong các tầng lớp nhân dân Việt Nam. Cao trào cách mạng 1930 – 1931 diễn ra mạnh mẽ ở khắp cả ba miền Bắc, Trung, Nam.
Vùng Nghệ An và Hà Tĩnh trở thành đỉnh cao của cao trào với nhiều cuộc đấu tranh quy mô lớn của nông dân dưới hình thức biểu tình có vũ trang tự vệ, tiến công vào cơ quan chính quyền địch ở địa phương. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội ở Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng, đang từng bước có những biến đổi. Từ cuối năm 1935, đầu năm 1936 nền kinh tế xứ thuộc địa Đông Dương có dấu hiệu phục hồi trên 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.