Chính Sách Tỷ Giá Của Việt Nam Giai Đoạn 2008-2016: Thực Trạng và Giải Pháp

Trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện đại, tỷ giá được hiểu là giá trị của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng… 82 trang · Học viện Ngân hàng · 2017.

• Tác giả: Lê Văn Anh
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Thanh Bình
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Chính Sách Tỷ Giá Của Việt Nam Giai Đoạn 2008-2016: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Kết cấu khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ
• 1.1. Tổng quan về tỉ giá
• 1.2. Khái niệm về tỷ giá
• 1.3. Phân loại tỷ giá
• 1.3.1. Căn cứ vào chính sách tỷ giá
• 1.3.2. Căn cứ theo nghiệp vụ kinh doanh tiền tệ
• 1.3.3. Căn cứ theo phương pháp xác định
• 1.4. Tác động của tỷ giá đến nền kinh tế
• 1.4.1. Tác động đến lạm phát
• 1.4.2. Tác động tới cán cân thương mại quốc tế
• 1.4.3. Tác động đến hoạt động đầu tư và tín dụng quốc tế
• 1.5. Các nhân tố tác động đến tỷ giá
• 1.5.1. Hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ
• 1.5.2. Chuyển tiền một chiều
• 1.5.3. Đầu tư quốc tế
• 1.5.4. Các chính sách kinh tế, tài chính quốc gia
• 1.5.5. Yếu tố tâm lý
• 1.6. Chính sách tỷ giá
• 1.6.1. Khái niệm chính sách tỷ giá
• 1.6.2. Nội dung chính sách tỷ giá
• 1.6.2.1. Lựa chọn chế độ tỷ giá
• 1.6.2.2. Các công cụ để can thiệp và điều tiết
• 1.7. Kinh nghiệm chế độ tỷ giá ở một số quốc gia tiêu biểu ở các thời kì trước
• 1.7.1. Kinh nghiệm chế độ tỷ giá tại Thái Lan
• 1.7.2. Kinh nghiệm điều hành tỷ giá của Trung Quốc
• 1.7.3. Những bài học được rút ra từ các chính sách của Thái Lan và Trung Quốc
• 1.8. Tổng quan nghiên cứu về tình hình chính sách tỷ giá ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TỪ 2008-2016
• 2.1. Bối cảnh kinh tế, chính trị
• 2.1.1. Cán cân vãng lai
• 2.1.2. Nợ nước ngoài
• 2.1.3. Tăng trưởng GDP
• 2.1.4. Các dòng vốn trực tiếp và gián tiếp vào Việt Nam
• 2.2. Diễn biến tỷ giá
• 2.3. Khái quát kết quả, hạn chế và nguyên nhân của chính sách tỷ giá thời kì này
• 2.3.1. Hạn chế và nguyên nhân
• 2.4. Bối cảnh kinh tế, chính trị
• 2.4.1. Cán cân thương mại
• 2.4.2. Tăng trưởng kinh tế
• 2.4.3. Chính trị ổn định, môi trường kinh doanh tốt thu hút đầu tư nước ngoài
• 2.4.4. Dòng vốn đầu tư gián tiếp vẫn còn nhiều biến động khó lường
• 2.4.5. Nợ công và nợ nước ngoài trầm trọng hơn
• 2.5. Diễn biến tỉ giá
• 2.5.1. Giai đoạn 1: Tiếp tục duy trì tỷ giá neo cố định đồng USD (2012-2015)
• 2.5.2. Vấn đề đặt ra của chế độ tỷ giá neo giữ cố định
• 2.5.3. Giai đoạn 2: Cơ chế tỷ giá trung tâm mới được áp dụng (2016)
• 2.6. Khái quát kết quả, hạn chế và nguyên nhân của chính sách tỷ giá thời kì này
• 2.6.1. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ CỦA VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 2016-2020
• 3.1. Định hướng phát triển chính sách tỷ giá đến năm 2020
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện tỷ giá của Việt Nam cho đến năm 2020
• 3.3. Kiến nghị về giải pháp điều hành chính sách tỷ giá
• 3.3.1. Kiến nghị với Ngân hàng Nhà nước
• 3.3.1.1. Cần cẩn trọng trong việc lựa chọn chế độ tỷ giá sắp tới
• 3.3.1.2. Cần có sự phối hợp hài hoà giữa chính sách tỷ giá với chính sách lãi suất
• 3.3.1.3. Nới lỏng biên độ tỷ giá hối đoái một cách hợp lý
• 3.3.1.4. Không phá giá tiền tệ với mục đích cải thiện cán cân thương mại
• 3.3.2. Kiến nghị đối với Quốc hội, Chính phủ và các bộ, ngành
• 3.3.2.1. Xác định rõ mục tiêu của Ngân hàng Nhà nước là tiếp tục kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế
• 3.3.2.2. Nâng cao hiệu quả hoạt động của Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia
• 3.3.2.3. Tăng tính cạnh tranh quốc gia từ thay đổi cơ cấu đầu tư, năng suất lao động
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC WEBSITE THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ- BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Tỷ Giá Hối Đoái Việt Nam Khái Niệm Phân Loại

Trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện đại, tỷ giá được hiểu là giá trị của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng tiền khác. Khái niệm này khắc phục những hạn chế trước đây về việc gắn tỷ giá với một loại tiền tệ quốc gia hoặc hàng hóa cụ thể như vàng. Tỷ giá hối đoái Việt Nam được xác định dựa trên quan hệ cung cầu trên thị trường ngoại hối, biến đổi theo các yếu tố như lạm phát, lãi suất và tăng trưởng kinh tế. Theo quy ước chung, khi tỷ giá giữa ngoại tệ và nội tệ tăng, tức là ngoại tệ lên giá so với nội tệ. Việc phân loại tỷ giá có thể dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, phản ánh các khía cạnh khác nhau của thị trường ngoại hối và chính sách tiền tệ.

1.1. Phân Loại Tỷ Giá Hối Đoái Theo Chính Sách Tỷ Giá Nghiệp Vụ

Dựa trên chính sách tỷ giá, chúng ta có tỷ giá chính thức (tỷ giá giao dịch bình quân liên ngân hàng do NHNN công bố), tỷ giá chợ đen (hình thành ngoài hệ thống ngân hàng), tỷ giá cố định (do NHTW cố định trong biên độ hẹp) và tỷ giá thả nổi (hoàn toàn theo cung cầu hoặc có điều tiết). Theo nghiệp vụ kinh doanh tiền tệ, có tỷ giá giao ngay (spot rate), tỷ giá kỳ hạn (forward rate), tỷ giá mua vào, bán ra... Các loại tỷ giá này phục vụ các mục đích khác nhau trong giao dịch và quản lý rủi ro tỷ giá.

1.2. Tỷ Giá Danh Nghĩa và Tỷ Giá Thực Phương Pháp Xác Định Ý Nghĩa

Tỷ giá danh nghĩa đa phương (NEER) là chỉ số tỷ giá trung bình của một đồng tiền so với các đồng tiền còn lại, dựa trên tỷ trọng thương mại. Tỷ giá thực đa phương (REER) điều chỉnh NEER theo tỷ lệ lạm phát, phản ánh tương quan sức mua giữa nội tệ và các đồng tiền khác. REER là thước đo quan trọng về vị thế cạnh tranh thương mại của một quốc gia. Việc tính toán và công bố các chỉ số này giúp đánh giá sức mạnh của đồng tiền và khả năng cạnh tranh của nền kinh tế.

II. Tác Động Tỷ Giá Đến Kinh Tế Việt Nam Lạm Phát Thương Mại Đầu Tư

Tỷ giá hối đoái Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, ảnh hưởng đến giá cả, xuất nhập khẩu và luân chuyển vốn quốc tế. Một đồng nội tệ mạnh có thể khuyến khích nhập khẩu, kiềm chế lạm phát, trong khi đồng nội tệ yếu có thể thúc đẩy xuất khẩu nhưng gây áp lực lạm phát. Sự biến động của tỷ giá ảnh hưởng trực tiếp đến cán cân thương mại, hoạt động đầu tư (FDI và đầu tư gián tiếp), và tín dụng quốc tế. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phải cân nhắc kỹ lưỡng khi điều chỉnh tỷ giá để đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô.

2.1. Tác Động Tỷ Giá Đến Lạm Phát và Cán Cân Thương Mại Quốc Tế

Đồng nội tệ mạnh có thể giảm lạm phát do giá nhập khẩu giảm, nhưng đồng nội tệ yếu tạo áp lực tăng lạm phát. Khi tỷ giá hối đoái tăng, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam trở nên rẻ hơn, thúc đẩy xuất khẩu và tạo thặng dư thương mại. Ngược lại, khi tỷ giá giảm, hàng hóa Việt Nam trở nên đắt hơn, hạn chế xuất khẩu và có thể gây thâm hụt thương mại. Do đó, chính sách tỷ giá cần được điều chỉnh phù hợp để cân bằng giữa các mục tiêu kinh tế.

2.2. Ảnh Hưởng Tỷ Giá Đến Đầu Tư Trực Tiếp FDI và Gián Tiếp vào Việt Nam

Tỷ giá hối đoái tác động đến giá trị vốn đầu tư và lợi nhuận chuyển ra nước ngoài của các nhà đầu tư FDI. Sự biến động tỷ giá ảnh hưởng đến quyết định đầu tư. Trong đầu tư gián tiếp, tỷ giá ảnh hưởng đến giá chứng khoán. Khi tỷ giá tăng, nhà đầu tư có xu hướng mua chứng khoán bằng đồng tiền lên giá. Biến động tỷ giá tạo ra rủi ro cho nhà đầu tư, ảnh hưởng đến dòng vốn vào và ra khỏi Việt Nam. Ổn định tỷ giá là yếu tố quan trọng để thu hút và duy trì FDI và đầu tư gián tiếp.

2.3. Rủi Ro Tỷ Giá và Ảnh Hưởng Đến Nợ Công và Nợ Nước Ngoài

Rủi ro tỷ giá là một yếu tố quan trọng cần xem xét trong quản lý nợ công và nợ nước ngoài. Khi đồng nội tệ mất giá, gánh nặng nợ (tính bằng đồng nội tệ) sẽ tăng lên đáng kể. Điều này có thể gây áp lực lớn lên ngân sách nhà nước và khả năng trả nợ của quốc gia. Chính phủ cần có các biện pháp phòng ngừa và quản lý rủi ro tỷ giá hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực đến nợ công.

III. Điều Hành Tỷ Giá 2008 2016 Khó Khăn và Kinh Nghiệm từ Thái Lan Trung Quốc

Giai đoạn 2008-2016, chính sách tỷ giá của Việt Nam trải qua nhiều thách thức do ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính toàn cầu và biến động kinh tế trong nước. Việc duy trì ổn định tỷ giá trong bối cảnh tăng trưởng hướng ngoại, thúc đẩy xuất khẩu gặp nhiều khó khăn. Kinh nghiệm từ các quốc gia như Thái Lan và Trung Quốc trong điều hành tỷ giá có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam.

3.1. Bài Học từ Chế Độ Tỷ Giá Của Thái Lan trong Khủng Hoảng Tài Chính

Thái Lan đã trải qua nhiều giai đoạn với các chế độ tỷ giá khác nhau, từ cố định đến thả nổi có điều tiết. Khủng hoảng tài chính năm 1997 đã buộc Thái Lan phải từ bỏ chế độ tỷ giá cố định và chuyển sang thả nổi. Việc điều chỉnh tỷ giá linh hoạt đã giúp Thái Lan phục hồi sau khủng hoảng, nhưng cũng đi kèm với những thách thức về lạm phát và ổn định tài chính. Kinh nghiệm của Thái Lan cho thấy sự cần thiết của việc lựa chọn chế độ tỷ giá phù hợp với điều kiện kinh tế cụ thể.

3.2. Điều Hành Tỷ Giá Của Trung Quốc Mô Hình Quản Lý và Kiểm Soát Vốn

Trung Quốc duy trì mô hình quản lý tỷ giá chặt chẽ với sự can thiệp của nhà nước. Ngân hàng trung ương Trung Quốc (PBOC) sử dụng nhiều công cụ để điều tiết tỷ giá và kiểm soát dòng vốn. Chính sách này giúp Trung Quốc duy trì ổn định tỷ giá và kiểm soát lạm phát trong quá trình tăng trưởng kinh tế nhanh chóng. Tuy nhiên, mô hình này cũng gây ra những tranh cãi về tính minh bạch và công bằng thương mại. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm kiểm soát vốn và quản lý dự trữ ngoại hối từ Trung Quốc.

3.3. Tỷ Giá USD VND Giai Đoạn 2008 2016 Diễn Biến và Các Lần Điều Chỉnh Tỷ Giá

Giai đoạn 2008-2016 chứng kiến nhiều biến động của tỷ giá USD/VND, đặc biệt là trong bối cảnh khủng hoảng tài chính toàn cầu và các vấn đề kinh tế vĩ mô trong nước. Ngân hàng Nhà nước đã thực hiện nhiều lần điều chỉnh tỷ giá và biên độ giao dịch để ổn định thị trường ngoại hối. Các biện pháp này bao gồm phá giá tiền đồng, can thiệp trực tiếp vào thị trường và sử dụng các công cụ chính sách tiền tệ. Phân tích các lần điều chỉnh tỷ giá này giúp hiểu rõ hơn về phản ứng của NHNN trước các cú sốc kinh tế.

IV. Thực Trạng Tỷ Giá Việt Nam 2008 2016 Kết Quả Hạn Chế và Nguyên Nhân

Trong giai đoạn 2008-2016, chính sách tỷ giá của Việt Nam đã đạt được một số kết quả nhất định trong việc ổn định thị trường ngoại hối và hỗ trợ xuất khẩu. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế và thách thức, đòi hỏi những cải cách sâu rộng hơn. Phân tích thực trạng tỷ giá trong giai đoạn này giúp xác định những vấn đề cần giải quyết và định hướng cho chính sách tỷ giá trong tương lai.

4.1. Kết Quả Đạt Được Ổn Định Tương Đối Tỷ Giá Hỗ Trợ Xuất Khẩu

Mặc dù đối mặt với nhiều biến động, NHNN đã nỗ lực duy trì ổn định tỷ giá ở mức tương đối. Điều này góp phần kiềm chế lạm phát và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu. Tuy nhiên, sự ổn định này có thể đi kèm với chi phí cao, như sử dụng dự trữ ngoại hối để can thiệp thị trường và hạn chế sự linh hoạt của chính sách tiền tệ.

4.2. Hạn Chế và Nguyên Nhân Áp Lực Mất Giá Tiền Đồng Tính Linh Hoạt Kém

Một trong những hạn chế lớn nhất là áp lực mất giá tiền đồng do lạm phát, thâm hụt thương mại và biến động tỷ giá trên thị trường quốc tế. Tính linh hoạt của chính sách tỷ giá còn hạn chế, gây khó khăn cho việc ứng phó với các cú sốc kinh tế. Các yếu tố khác như nợ công cao, hiệu quả xuất nhập khẩu thấp và dòng vốn đầu cơ cũng góp phần gây áp lực lên tỷ giá.

4.3. Cơ Chế Tỷ Giá Trung Tâm Ưu Điểm Nhược Điểm và Tính Phù Hợp Với Việt Nam

Cơ chế tỷ giá trung tâm được áp dụng từ năm 2016 nhằm tăng tính linh hoạt của chính sách tỷ giá. Cơ chế này có ưu điểm là cho phép tỷ giá dao động theo thị trường, nhưng cũng đòi hỏi NHNN phải có khả năng can thiệp hiệu quả để ổn định thị trường. Đánh giá tính phù hợp của cơ chế này với điều kiện kinh tế Việt Nam là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả của chính sách tỷ giá.

V. Giải Pháp Tỷ Giá Giai Đoạn 2016 2020 Định Hướng và Kiến Nghị

Để hoàn thiện chính sách tỷ giá trong giai đoạn 2016-2020, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm định hướng phát triển, giải pháp điều hành và kiến nghị với các cơ quan liên quan. Các giải pháp này cần hướng tới mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và nâng cao khả năng cạnh tranh của nền kinh tế.

5.1. Định Hướng Phát Triển Chính Sách Tỷ Giá Đến Năm 2020 Linh Hoạt và Thị Trường

Định hướng phát triển chính sách tỷ giá đến năm 2020 cần hướng tới sự linh hoạt và tuân thủ theo nguyên tắc thị trường. NHNN cần giảm thiểu sự can thiệp trực tiếp vào thị trường và tạo điều kiện cho tỷ giá dao động tự do hơn. Tuy nhiên, vẫn cần duy trì khả năng can thiệp để ngăn chặn các biến động quá mức và đảm bảo ổn định tài chính.

5.2. Kiến Nghị Với NHNN Phối Hợp Chính Sách Lãi Suất Nới Lỏng Biên Độ

Cần có sự phối hợp hài hòa giữa chính sách tỷ giá và chính sách lãi suất. Nới lỏng biên độ tỷ giá một cách hợp lý có thể giúp tăng tính linh hoạt và giảm áp lực can thiệp. Quan trọng là không nên phá giá tiền tệ với mục đích cải thiện cán cân thương mại, vì điều này có thể gây ra những tác động tiêu cực đến lạm phát và niềm tin của thị trường.

5.3. Kiến Nghị Với Quốc Hội và Chính Phủ Kiềm Chế Lạm Phát Nâng Cao Năng Lực

Quốc hội và Chính phủ cần xác định rõ mục tiêu của NHNN là tiếp tục kiềm chế lạm phát và ổn định kinh tế. Nâng cao hiệu quả hoạt động của Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia và tăng tính cạnh tranh quốc gia thông qua thay đổi cơ cấu đầu tư và nâng cao năng suất lao động là rất quan trọng. Xây dựng các chương trình dự báo tỷ giá chuyên nghiệp.

VI. Phân Tích SWOT cho Chính Sách Tỷ Giá tại Việt Nam Điểm Mạnh Yếu Cơ Hội Thách Thức

Phân tích SWOT giúp đánh giá toàn diện chính sách tỷ giá của Việt Nam. Điều này cho phép xác định điểm mạnh cần phát huy, điểm yếu cần khắc phục, cơ hội cần nắm bắt và thách thức cần đối mặt. Kết quả phân tích SWOT là cơ sở quan trọng để đưa ra các quyết định chính sách phù hợp.

6.1. Điểm Mạnh và Điểm Yếu trong Điều Hành Tỷ Giá của NHNN

Điểm mạnh có thể là kinh nghiệm điều hành qua nhiều giai đoạn biến động và sự hỗ trợ từ chính phủ. Điểm yếu có thể là thiếu linh hoạt, khả năng dự báo tỷ giá còn hạn chế, hoặc sự phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài. Phân tích chi tiết giúp NHNN cải thiện hiệu quả điều hành.

6.2. Cơ Hội và Thách Thức Từ Hội Nhập Kinh Tế và Biến Động Toàn Cầu

Cơ hội có thể đến từ hội nhập kinh tế, thu hút FDI, và cải thiện quan hệ thương mại. Thách thức có thể đến từ biến động toàn cầu, khủng hoảng tài chính, hoặc rủi ro tỷ giá từ các quốc gia lớn. Việt Nam cần chủ động nắm bắt cơ hội và đối phó với thách thức để duy trì ổn định tỷ giá.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế, tỷ giá hối đoái giữ vai trò là một biến số kinh tế vĩ mô cốt lõi, tác động trực tiếp và đa chiều đến mặt bằng giá cả trong nước, hoạt động xuất nhập khẩu, cán cân thương mại và các luồng luân chuyển vốn quốc tế. Đối với nền kinh tế có độ mở ngày càng cao như Việt Nam, việc điều hành chính sách tỷ giá hối đoái là công cụ trọng yếu để ổn định kinh tế vĩ mô trong ngắn hạn và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn.

Giai đoạn 2008–2016 chứng kiến nhiều biến động phức tạp từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và những bất ổn kinh tế vĩ mô nội tại như lạm phát cao, thâm hụt cán cân vãng lai kéo dài, sự đảo chiều của dòng vốn đầu tư gián tiếp và áp lực nợ công. Đứng trước thực trạng đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã từng bước chuyển đổi cơ chế điều hành từ sự can thiệp mang nặng tính hành chính, neo cố định tỷ giá sang cơ chế linh hoạt, bám sát cung cầu thị trường và tiến tới áp dụng cơ chế tỷ giá trung tâm vào năm 2016. Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Văn Anh được thực hiện nhằm phân tích toàn diện thực trạng điều hành tỷ giá trong giai đoạn này và đề xuất giải pháp cho giai đoạn tiếp theo.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể trong văn bản như sau:

1. Mục đích nghiên cứu: Đánh giá thực trạng chính sách và tác động của chính sách tỷ giá hối đoái đến tình hình phát triển kinh tế của Việt Nam giai đoạn 2008–2016; từ đó đề xuất định hướng và giải pháp có căn cứ khoa học, thực tiễn đối với chính sách tỷ giá hối đoái trong giai đoạn 2016–2020.
2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
   • Làm rõ cơ sở lý luận về chính sách tỷ giá hối đoái, các nhân tố ảnh hưởng và việc lựa chọn chính sách tỷ giá nhằm phục vụ tăng trưởng kinh tế.
   • Phân tích thực trạng điều hành chính sách tỷ giá của Việt Nam và tác động của chính sách này đến các chỉ số kinh tế vĩ mô giai đoạn 2008–2016; chỉ ra các thành tựu đạt được cũng như những điểm bất cập, hạn chế.
   • Đề xuất các kiến nghị đối với Ngân hàng Nhà nước, Chính phủ và các bộ ngành liên quan nhằm hoàn thiện cơ chế điều hành tỷ giá đến năm 2020.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách tỷ giá hối đoái, việc lựa chọn chế độ tỷ giá và các công cụ can thiệp của Ngân hàng Nhà nước. Phạm vi nghiên cứu về không gian là nền kinh tế Việt Nam; phạm vi về thời gian tập trung vào các chính sách, nghị định, thông tư điều hành tỷ giá ban hành từ năm 2008 đến năm 2016, đồng thời đưa ra các giải pháp định hướng đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm chuẩn mực về tỷ giá hối đoái và chính sách tỷ giá trong nền kinh tế thị trường:

• Khái niệm và phân loại tỷ giá: Tỷ giá được định nghĩa là giá cả của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng tiền khác. Phân loại theo chính sách gồm có tỷ giá chính thức, tỷ giá chợ đen, tỷ giá cố định, tỷ giá thả nổi hoàn toàn và tỷ giá thả nổi có điều tiết. Theo nghiệp vụ kinh doanh tiền tệ gồm tỷ giá giao ngay (Spot rate, thanh toán T+2) và tỷ giá kỳ hạn (Forward rate). Theo phương pháp xác định gồm tỷ giá danh nghĩa đa phương (NEER) và tỷ giá thực đa phương (REER) – chỉ số phản ánh tương quan sức mua và vị thế cạnh tranh thương mại quốc tế đã loại trừ yếu tố lạm phát.
• Cơ chế truyền dẫn và các nhân tố tác động: Đề tài phân tích tác động của tỷ giá đến lạm phát, cán cân thương mại, dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI), đầu tư gián tiếp (FPI) và tín dụng quốc tế. Các nhân tố quyết định tỷ giá bao gồm cán cân xuất nhập khẩu, luồng chuyển tiền một chiều (kiều hối, viện trợ), luồng vốn đầu tư quốc tế, chênh lệch tỷ lệ lạm phát (theo học thuyết ngang bằng sức mua - PPP), chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia và yếu tố tâm lý kỳ vọng của thị trường.
• Hệ thống công cụ điều hành: Tác giả phân chia các công cụ can thiệp của Ngân hàng Trung ương thành ba nhóm:
  • Công cụ trực tiếp: Phá giá tiền tệ (chủ động hoặc bị động), nâng giá tiền tệ, nghiệp vụ mua bán ngoại tệ can thiệp trên thị trường ngoại hối, biện pháp kết hối và các quy định hạn chế hành chính về đối tượng, hạn mức mua ngoại tệ.
  • Công cụ gián tiếp: Thuế quan, hạn ngạch xuất nhập khẩu và chính sách giá cả đối với các mặt hàng chiến lược.
  • Công cụ đặc biệt: Điều chỉnh tỷ lệ dự trữ bắt buộc bằng ngoại tệ, quy định trần lãi suất tiền gửi ngoại tệ và quy định giới hạn trạng thái ngoại tệ của các tổ chức tín dụng.
• Kinh nghiệm quốc tế: Nghiên cứu bài học từ Thái Lan (giai đoạn neo tỷ giá THB/USD dẫn tới khủng hoảng năm 1997, sau đó chuyển sang thả nổi có quản lý và áp dụng điều hành theo lạm phát mục tiêu thông qua Ủy ban Chính sách Tiền tệ - MPC kết hợp quan sát NEER/REER) và Trung Quốc (quá trình cải cách từ 1978, việc phá giá mạnh đồng CNY năm 1994, duy trì neo giữ ở mức 8,3 CNY/USD suốt 10 năm và chuyển sang neo theo rổ tiền tệ từ ngày 21/07/2005).

Về mặt phương pháp luận, tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu học thuật: phương pháp tổng hợp và phân tích lý thuyết; phương pháp thống kê mô tả; phương pháp quy nạp, diễn dịch; và phương pháp chuyên gia nhằm đối chiếu thực tiễn điều hành tại Việt Nam với các mô hình quốc tế.

Nguồn dữ liệu thứ cấp phục vụ nghiên cứu được trích xuất từ các báo cáo chính thức của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê (TCTK), Tổng cục Hải quan (TCHQ), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) và tổ chức tài chính JP Morgan.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận chính sách tỷ giá

Chương này tổng kết khung lý thuyết nền tảng về tỷ giá hối đoái và chính sách tỷ giá. Tác giả làm rõ bản chất ba chế độ tỷ giá cơ bản: tỷ giá cố định, tỷ giá thả nổi hoàn toàn và tỷ giá thả nổi có quản lý. Bên cạnh đó, chương 1 phân tích chi tiết cơ chế can thiệp thị trường qua các công cụ trực tiếp, gián tiếp và đặc biệt.

Từ việc phân tích thực tiễn lịch sử điều hành tỷ giá tại Thái Lan và Trung Quốc, tác giả đúc kết 5 bài học kinh nghiệm quan trọng:

1. Chính sách tỷ giá phải gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế của từng giai đoạn nhằm hỗ trợ xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh.
2. Cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý vĩ mô, đặc biệt giữa Ngân hàng Trung ương và Bộ Tài chính (chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa).
3. Không duy trì neo cố định đồng nội tệ vào một ngoại tệ duy nhất trong thời gian quá dài mà cần linh hoạt neo theo một rổ ngoại tệ mạnh để tránh các cú sốc bên ngoài.
4. Lựa chọn chính xác thời điểm và biên độ phá giá đồng nội tệ để vừa hỗ trợ sản xuất vừa không kích hoạt vòng xoáy lạm phát.
5. Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng phục vụ dự báo tỷ giá dựa trên các biến số vĩ mô.

Phần cuối chương 1 điểm lại các công trình nghiên cứu tiêu biểu tại Việt Nam của Nguyễn Tú Anh (2011), Lê Thanh Hà (2014) và Lê Mai Trang (2017), chỉ ra xu hướng dịch chuyển từ can thiệp hành chính sang tôn trọng quy luật cung cầu thị trường và sự cần thiết của cơ chế tỷ giá trung tâm.

Chương 2: Thực trạng chính sách tỷ giá ở Việt Nam giai đoạn từ 2008-2016

Chương 2 là nội dung trọng tâm của khóa luận, phân chia bức tranh thực nghiệm thành hai giai đoạn rõ rệt:

1. Giai đoạn 2008–2011: Bối cảnh bất ổn vĩ mô và sự điều chỉnh gián đoạn

• Bối cảnh vĩ mô: Tăng trưởng nhập siêu tăng vọt 171,43% vào năm 2007 khiến thâm hụt thương mại lên tới 10,4 tỷ USD (~14% GDP); thâm hụt thương mại năm 2010 là 12,6 tỷ USD (10,15% GDP) và năm 2011 là 9,84 tỷ USD (8% GDP). Nợ nước ngoài của Chính phủ và nợ được Chính phủ bảo lãnh tăng từ 16,5 tỷ USD (2008) lên 20,51 tỷ USD (2010), nghĩa vụ trả nợ năm 2011 là 1,1 tỷ USD. Tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn này chỉ đạt 6,05% (năm 2011 đạt 5,89%). Lạm phát tăng cao với CPI năm 2007 tăng 12,63%, năm 2008 lập đỉnh gần 20% và tiếp tục duy trì mức hai con số trong năm 2010–2011. Luồng vốn FPI biến động bất thường (vào ròng 6.243 triệu USD năm 2007 rồi đảo chiều rút ròng -578 triệu USD năm 2008). Tăng trưởng tín dụng giai đoạn 2007–2010 duy trì ở mức cao với trung bình 36,5%.
• Diễn biến tỷ giá: Cơ chế neo tỷ giá VND/USD bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Đầu năm 2008 thị trường dư cung ngoại tệ do vốn FPI, nhưng đến quý 2/2008 tỷ giá chợ đen vọt lên 17.100 VND/USD do lạm phát và rút vốn. Ngày 17/08/2010, NHNN tăng tỷ giá bình quân liên ngân hàng thêm 2,1% lên 18.932 VND/USD. Đến đầu tháng 02/2011, NHNN thực hiện đợt phá giá mạnh nhất trong lịch sử với mức điều chỉnh 9,3%, đưa tỷ giá chính thức lên 20.693 VND/USD đồng thời thu hẹp biên độ dao động về +/-1%. Sau đó, việc triển khai Nghị quyết 11 kết hợp áp trần lãi suất tiền gửi USD đã giúp thị trường dần ổn định.
• Đánh giá giai đoạn 2008–2011: NHNN đã chủ động hơn trong việc thu hẹp khoảng cách giữa tỷ giá chính thức và tỷ giá tự do (từ mức 1.000 VND xuống còn 300–400 VND, có lúc chỉ 10–20 VND vào cuối năm 2011). Mức tăng tỷ giá cả năm 2011 được kiểm soát ở mức 2,24% (thấp hơn nhiều so với năm 2008: 6,31%, 2009: 10,7%, 2010: 9,68%). Dự trữ ngoại hối tăng trở lại mức 13,5 tỷ USD vào cuối năm 2011 (tương đương 7,5–8 tuần nhập khẩu). Tuy nhiên, hạn chế lớn là tỷ giá chưa phản ánh đúng quan hệ cung cầu, VND bị định giá cao so với mức chênh lệch lạm phát với Mỹ; điều chỉnh còn mang tính giật cục; gói hỗ trợ lãi suất 4% năm 2009 làm méo mó dòng vốn khi doanh nghiệp vay VND giá rẻ để mua găm giữ USD; công tác quản lý thị trường vàng và thị trường tự do còn bất cập.

2. Giai đoạn 2012–2016: Ổn định vĩ mô và chuyển đổi sang cơ chế tỷ giá trung tâm

• Bối cảnh vĩ mô: Lạm phát được kiểm soát chặt chẽ, giảm từ 18,13% (tháng 8/2011) xuống 6,81% (2012), 6,04% (2013), 1,84% (2014) và 0,6% (2015). Hệ số tín nhiệm quốc gia được nâng hạng (Fitch nâng lên BB, Moody’s nâng lên B1). Cán cân thương mại đảo chiều từ thâm hụt sang thặng dư, đạt kỷ lục xuất siêu 2,68 tỷ USD vào năm 2016 (kim ngạch xuất khẩu đạt 175,9 tỷ USD, nhập khẩu đạt 173,3 tỷ USD). Tăng trưởng GDP phục hồi vững chắc dù mức bình quân 2011–2015 chưa đạt 6%/năm. Môi trường kinh doanh năm 2016 tăng 9 bậc theo xếp hạng của World Bank (lên 82/190) và tăng 14 bậc theo WEF (lên 73/136); số doanh nghiệp thành lập mới năm 2016 vượt 110.000. Tuy nhiên, thách thức vẫn hiện hữu khi nợ công và nợ nước ngoài tăng cao (bội chi ngân sách năm 2016 là 263,2 nghìn tỷ đồng, nợ nước ngoài vượt 21,6 tỷ USD, chiếm gần 43% tổng dư nợ Chính phủ).
• Diễn biến tỷ giá:
  • Giai đoạn 2012–2015: Tiếp tục cơ chế neo tỷ giá có điều chỉnh. Năm 2012 tỷ giá VND/USD giảm 0,88% (từ 21.030 xuống khoảng 20.850 VND/USD), triệt tiêu hiện tượng căng thẳng ngoại tệ cuối năm. Ngày 27/06/2013, NHNN điều chỉnh tăng tỷ giá 1% lên mức 21.036 VND/USD để giải tỏa áp lực từ thị trường vàng khi các ngân hàng thương mại phải tất toán trạng thái vàng trước ngày 30/06/2013.
  • Năm 2016: Đánh dấu bước ngoặt khi NHNN chính thức áp dụng cơ chế tỷ giá trung tâm công bố hàng ngày, tính toán dựa trên diễn biến rổ tiền tệ của các đối tác thương mại lớn, tỷ giá bình quân liên ngân hàng và các cân đối vĩ mô. Cơ chế mới đã triệt tiêu tâm lý đầu cơ găm giữ ngoại tệ và giúp thị trường ngoại hối duy trì sự ổn định.

Chỉ tiêu kinh tế vĩ mô	Giai đoạn 2008–2011	Giai đoạn 2012–2016
Tăng trưởng GDP bình quân	6,05%/năm (năm 2011 đạt 5,89%)	Dưới 6%/năm (phục hồi ổn định qua các năm)
Diễn biến lạm phát (CPI)	Lập đỉnh gần 20% (2008), 2 con số năm 2010–2011	Giảm mạnh: 6,81% (2012) xuống 0,6% (2015)
Cán cân thương mại	Thâm hụt lớn (10,4 tỷ USD năm 2007; 12,6 tỷ USD năm 2010)	Chuyển sang thặng dư, đạt kỷ lục xuất siêu 2,68 tỷ USD (2016)
Cơ chế điều hành tỷ giá	Neo cố định USD, điều chỉnh biên độ và tỷ giá gián đoạn	Neo USD có điều chỉnh (2012–2015), áp dụng tỷ giá trung tâm (2016)
Mức biến động tỷ giá năm	2008 (+6,31%), 2009 (+10,7%), 2010 (+9,68%), 2011 (+2,24%)	2012 giảm gần 0,88%; các năm sau duy trì biên độ hẹp
Dự trữ ngoại hối	Chạm đáy đầu 2011, phục hồi đạt 13,5 tỷ USD (cuối 2011)	Tăng trưởng vững chắc, đạt mức kỷ lục

Chương 3: Hoàn thiện chính sách tỷ giá của Việt Nam trong giai đoạn 2016-2020

Chương cuối trình bày định hướng và hệ thống giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả điều hành chính sách tỷ giá đến năm 2020:

• Định hướng và giải pháp: Tiếp tục kiên định mục tiêu ổn định giá trị đồng nội tệ, kiểm soát lạm phát, chống tình trạng đô la hóa và vàng hóa nền kinh tế; từng bước chuyển dịch từ các biện pháp can thiệp hành chính trực tiếp sang các công cụ điều tiết thị trường gián tiếp.
• Kiến nghị đối với Ngân hàng Nhà nước:
  1. Cẩn trọng trong lựa chọn chế độ tỷ giá: Duy trì và hoàn thiện cơ chế tỷ giá trung tâm, tránh quay lại cơ chế neo cố định cứng nhắc.
  2. Phối hợp hài hòa giữa chính sách tỷ giá và chính sách lãi suất: Đảm bảo duy trì lợi ích nắm giữ tiền đồng thông qua chênh lệch lãi suất hợp lý giữa VND và USD, ngăn chặn hiện tượng dịch chuyển dòng vốn đầu cơ.
  3. Nới lỏng biên độ tỷ giá một cách hợp lý: Tạo không gian linh hoạt cho các tổ chức tín dụng kinh doanh ngoại tệ theo tín hiệu cung cầu thị trường.
  4. Không phá giá tiền tệ để cải thiện cán cân thương mại: Tác giả khuyến nghị không lạm dụng việc phá giá tiền tệ để kích thích xuất khẩu vì cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, phá giá sẽ làm gia tăng chi phí đầu vào và kích thích lạm phát.
• Kiến nghị đối với Quốc hội, Chính phủ và các bộ ngành:
  1. Xác định rõ mục tiêu ưu tiên xuyên suốt của NHNN là kiềm chế lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô.
  2. Nâng cao hiệu quả và năng lực hoạt động của Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia trong việc giám sát rủi ro hệ thống tài chính và các luồng vốn xuyên biên giới.
  3. Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua tái cơ cấu đầu tư công, nâng cao năng suất lao động thay vì chỉ dựa vào lợi thế phá giá đồng tiền.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và phân tích một hệ thống số liệu thực nghiệm đầy đủ về quá trình điều hành chính sách tỷ giá của Việt Nam trong suốt 9 năm (2008–2016):

• Kết quả nghiên cứu chính: Tác giả đã chỉ ra sự chuyển biến rõ nét trong tư duy điều hành của NHNN: từ thế bị động, can thiệp gián đoạn bằng các quyết định phá giá lớn (như đợt phá giá 9,3% vào tháng 2/2011) sang trạng thái chủ động, linh hoạt điều hành tỷ giá hàng ngày thông qua cơ chế tỷ giá trung tâm từ năm 2016. Khóa luận chứng minh rằng việc điều hành tỷ giá ổn định đã đóng góp trực tiếp vào thành tựu kiểm soát lạm phát từ mức 18,13% năm 2011 xuống 0,6% năm 2015, đưa dự trữ ngoại hối tăng từ mức đáy 12,5 tỷ USD đầu năm 2011 lên 13,5 tỷ USD cuối năm 2011 và đạt kỷ lục trong giai đoạn 2012–2016, đồng thời hỗ trợ cán cân thương mại đạt mức xuất siêu kỷ lục 2,68 tỷ USD vào năm 2016.
• Giải pháp và kiến nghị: Đưa ra hệ thống giải pháp mang tính thực tiễn cao cho giai đoạn 2016–2020, nhấn mạnh vào việc phối hợp đa chính sách (tỷ giá, lãi suất, tài khóa), kiên định không phá giá tiền tệ để cạnh tranh thương mại và nâng cao năng lực giám sát của Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia.
• Đóng góp của đề tài: Khóa luận đã hệ thống hóa bức tranh toàn diện về sự tương tác giữa chính sách tỷ giá với các biến số vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng GDP, nợ công, các luồng vốn FDI/FPI và cán cân thương mại), đồng thời làm rõ cơ sở thực tiễn của bước chuyển lịch sử sang cơ chế tỷ giá trung tâm tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phương pháp thống kê mô tả và phân tích định tính chuỗi số liệu thứ cấp được công bố đến cuối năm 2016; chưa ứng dụng các mô hình kinh tế lượng định lượng chuyên sâu (như mô hình VAR, VECM hoặc hồi quy đồng tích hợp) để đo lường mức độ truyền dẫn lượng hóa chính xác của tỷ giá đến lạm phát và xuất nhập khẩu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi và đánh giá tác động dài hạn của cơ chế tỷ giá trung tâm trong toàn bộ chu kỳ 2016–2020; mở rộng xây dựng mô hình dự báo kinh tế lượng tích hợp đa biến số để hỗ trợ công tác dự báo và cảnh báo sớm rủi ro tỷ giá cho Ngân hàng Nhà nước.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế và Kinh tế học vĩ mô.

Nội dung có giá trị tham khảo cao nhất của đề tài là phần phân tích thực nghiệm tại Chương 2, nơi lưu trữ chi tiết các mốc điều chỉnh tỷ giá, biến động biên độ giao dịch của NHNN và sự phối hợp các công cụ chính sách tiền tệ trong giai đoạn khủng hoảng 2008–2011 cũng như giai đoạn ổn định hóa 2012–2016. Đây cũng là tài liệu thực tiễn giá trị cho các nhà nghiên cứu chính sách tiền tệ và cán cân thanh toán quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Đợt điều chỉnh tỷ giá chính thức lớn nhất của Ngân hàng Nhà nước trong giai đoạn 2008–2011 diễn ra vào thời điểm nào và mức điều chỉnh là bao nhiêu? Đợt điều chỉnh lớn nhất diễn ra vào đầu tháng 02/2011, khi NHNN tuyên bố phá giá tiền đồng ở mức 9,3%, nâng tỷ giá chính thức từ mức bình quân liên ngân hàng lên 20.693 VND/USD và thu hẹp biên độ dao động tỷ giá xuống còn +/-1%.

2. Tại sao tác giả cho rằng chính sách hỗ trợ lãi suất 4% vào năm 2009 lại tạo ra bất cập đối với công tác điều hành tỷ giá? Năm 2009, gói hỗ trợ lãi suất 4% đối với các khoản vay VND đã làm thu hẹp chênh lệch lãi suất giữa VND và USD trong bối cảnh tỷ giá luôn có xu hướng tăng. Doanh nghiệp tận dụng kẽ hở này bằng cách găm giữ USD trên tài khoản tiền gửi và vay VND lãi suất thấp để kinh doanh; các doanh nghiệp nhập khẩu chuyển sang vay VND rồi mua USD thanh toán. Điều này khiến các ngân hàng thương mại thừa vốn VND nhưng khan hiếm USD, tạo thêm áp lực tăng tỷ giá VND/USD trên thị trường.

3. Bài học kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 của Thái Lan được tác giả rút ra là gì? Khóa luận chỉ ra rằng việc Thái Lan tự do hóa giao dịch vốn trong khi vẫn duy trì tỷ giá cố định neo chặt vào đồng USD và cố gắng giữ độc lập chính sách tiền tệ là nguyên nhân trực tiếp gây ra cuộc khủng hoảng năm 1997. Bài học rút ra là không nên neo giữ tỷ giá cố định quá lâu với một ngoại tệ duy nhất mà cần chuyển sang cơ chế thả nổi có quản lý, điều hành linh hoạt theo lạm phát mục tiêu và neo theo một rổ ngoại tệ mạnh, có sự phối hợp giữa Ngân hàng Trung ương và Bộ Tài chính.

4. Cơ chế điều hành tỷ giá của Việt Nam có sự thay đổi căn bản nào kể từ đầu năm 2016? Từ đầu năm 2016, NHNN đã chính thức chuyển đổi từ cơ chế tỷ giá cố định neo theo USD sang áp dụng cơ chế tỷ giá trung tâm công bố hàng ngày. Tỷ giá trung tâm được xác định linh hoạt dựa trên 3 trụ cột: diễn biến tỷ giá bình quân liên ngân hàng, biến động của rổ 8 đồng tiền của các đối tác thương mại lớn và các cân đối kinh tế vĩ mô.

5. Vì sao tác giả kiến nghị không nên sử dụng biện pháp phá giá tiền tệ để cải thiện cán cân thương mại trong giai đoạn 2016–2020? Tác giả cho rằng cơ cấu sản xuất hàng xuất khẩu của Việt Nam thâm dụng lớn nguồn nguyên nhiên vật liệu và máy móc thiết bị nhập khẩu từ nước ngoài. Việc phá giá tiền tệ sẽ làm tăng chi phí nhập khẩu đầu vào tính bằng nội tệ, triệt tiêu lợi thế cạnh tranh về giá của hàng xuất khẩu và tạo áp lực gia tăng lạm phát trong nước, do đó không mang lại hiệu quả bền vững cho cán cân thương mại.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Văn Anh đã phản ánh bức tranh toàn diện và có hệ thống về thực trạng điều hành chính sách tỷ giá của Việt Nam trong giai đoạn đầy biến động 2008–2016. Công trình làm rõ các bài học kinh nghiệm quốc tế, phân tích sâu sắc tác động qua lại giữa tỷ giá với lạm phát, cán cân thương mại và dự trữ ngoại hối qua hai giai đoạn kinh tế trọng yếu. Hệ thống giải pháp và kiến nghị được xây dựng có căn cứ thực tiễn, đóng góp góc nhìn xác đáng cho lộ trình hoàn thiện cơ chế tỷ giá trung tâm và ổn định kinh tế vĩ mô của Việt Nam trong giai đoạn 2016–2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I : CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ 1.1 Tổng quan về tỉ giá 1.1 Khái niệm về tỉ giá Theo một cách hiểu được thừa nhận rộng rãi ngày nay theo cơ chế kinh tế thị trường, tỷ giá được định nghĩa như sau: “Tỷ giá là giá cả của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng tiền khác”. Theo khái niệm này, tỷ giá được hiểu hoàn chỉnh hơn, vì nó khắc phục được một số hạn chế như: Hạn chế về quy định là đồng tiền của một quốc gia – bởi hiện nay ngoài đồng tiền của các quốc gia còn có các đồng tiền chung như EUR, SDR,… ; hạn chế về gắn tỷ giá thông qua hàng hóa (đặc trưng là vàng, bạc…) do hiện nay IMF cấm các quốc gia thành viên không được gắn đồng tiền quốc gia với vàng bạc nên trên thực tế không còn quốc gia nào gắn tiền tệ của mình với vàng và bạc nữa ; hạn chế về tương quan sức mua giữa các đồng tiền. Trong cơ chế kinh tế thị trường, tỷ giá là giá cả được xác định theo quy luật quan hệ cung cầu trên thị trường ngoại hối. Tỷ giá thường xuyên biến đổi để phản ánh những thay đổi trong các biến số xác định như lạm phát, lãi suất, tăng trưởng kinh tế,…Để thuận tiện cho việc so sánh , chúng ta quy ước trong bài rằng : khi tỷ giá giữa đồng ngoại tệ và đồng nội tệ tăng lên , có nghĩa là một đồng tiền ngoại tệ sẽ đổi được nhiều đồng tiền của nội tệ, điều đó hàm ý rằng đồng ngoại tệ đang lên giá, nội tệ giảm giá và ngược lại.

Ví dụ , tỷ giá Đô la Mỹ và Việt Nam đồng ngày 12/8/2009 là 20200 VND/USD. Ngày 13/8/2009 , tỉ giá đó là 20213 VND/USD , có nghĩa là giá trị 1 đồng USD đã tăng hơn 13 đồng so với giá trị của Việt Nam Đồng ngày 12/8/2009 , hay nói cách khác đồng USD đang lên giá , còn VND đang giảm giá ( và ngược lại ) .2 Phân loại tỷ giá Dựa theo các tiêu chí khác nhau mà người ta chia tỷ giá hối đoái thành nhiều loại khác nhau. Sau đây là một số tiêu chí phân loại tỷ giá hối đoái thường gặp: 1.1 Căn cứ vào chính sách tỷ giá - Tỷ giá chính thức: - Official Rate (ở Việt Nam ngày nay là tỷ giá giao dịch bình quân trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng): Là tỷ giá do NHTW công bố. Nó phản ánh chính thức về giá trị đối ngoại của đồng nội tệ.

Tỷ giá chính thức được áp 5 dụng để tính thuế xuất nhập khẩu và một số hoạt động khác liên quan đến tỷ giá chính thức. Ngoài ra, ở Việt Nam tỷ giá chính thức còn là cơ sở để các NHTM xác định tỷ giá kinh doanh trong biên độ cho phép. - Tỷ giá chợ đen: là tỷ giá được hình thành bên ngoài hệ thống ngân hàng, do quan hệ cung cầu trên thị trường chợ đen quyết định. - Tỷ giá cố định: Là tỷ giá do NHTW công bố cố định trong một biên độ dao động hạn hẹp.

Dưới áp lực cung cầu của thị trường, để duy trì tỷ giá cố định, buộc NHTW phải thường xuyên can thiệp, do đó làm cho dự trữ ngoại hối quốc gia thay đổi. - Tỷ giá thả nổi hoàn toàn: Là tỷ giá được hình thành hoàn toàn theo quan hệ cung cầu trên thị trường, NHTW không hề can thiệp. - Tỷ giá thả nổi có điều tiết: Là tỷ giá được thả nổi, nhưng NHTW tiến hành can thiệp để tỷ giá biến động theo hướng có lợi cho nền kinh tế.2 Căn cứ theo nghiệp vụ kinh doanh tiền tệ -Tỷ giá giao ngay (Spot rate): Là tỷ giá được thỏa thuận vào ngày hôm nay nhưng giao dịch ngoại tệ sẽ xảy ra trong vòng 2 ngày sau đó (T+2). -Tỷ giá kỳ hạn (Forward rate): Là tỷ giá được thỏa thuận vào ngày hôm nay nhưng áp dụng cho ngày giao dịch ngoại tệ tương lai sau ngày thỏa thuận.

Theo giao dịch này, hai bên mua bán sẽ cam kết mua bán với nhau một số lượng ngoại tệ theo một mức tỷ giá xác định và việc thanh toán sẽ diễn ra trong tương lai. Ngoài ra, còn có các tỷ giá khác như: Tỷ giá mua vào (Bid rate), tỷ giá bán ra (Ask rate), tỷ giá tiền mặt (Bank note rate), tỷ giá chuyển khoản ( Transfer rate), tỷ giá mở cửa (Opening rate), tỷ giá đóng cửa (Closing rate), tỷ giá chéo (Cross rate).3 Căn cứ theo phương pháp xác định - Tỷ giá danh nghĩa đa phương ( Norminal effective exchange rate - NEER) là chỉ số tỷ giá trung bình của một đồng tiền so với các đồng tiền còn lại. Việc xác định NEER dựa trên tỷ trọng thương mại một nước với nhóm các nước có sử dụng đồng tiền tham gia trong rổ tiền tệ. Vì vậy, về tổng thể NEER được sử dụng để xem xét một đồng tiền là mạnh hay yếu.

6 - Tỷ giá thực đa phương ( Real effective exchange rate – REER) bằng tỷ giá danh nghĩa đa phương (NEER) đã được điều chỉnh bởi tỷ lệ lạm phát trong nước với tất cả các nước còn lại, do đó, nó phản ánh tương quan sức mua giữa nội tệ với tất cả các đồng tiền còn lại. REER là thước đo tổng hợp vị thế cạnh tranh thương mại của một nước so với tất cả các nước bạn hàng còn lại. Do vậy nên các nước hiện nay đều tính toán và công bố tỷ số này.3 Tác động của tỷ giá đến nền kinh tế Tỷ giá hối đoái giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống kinh tế của một quốc gia cũng như các quan hệ quốc tế thông qua việc phản ánh tương quan các giá trị đồng tiền của các nước khác nhau. Nó có thể làm tăng, giảm, mở rộng hay thu hẹp các hoạt động kinh tế đối ngoại, trước hết là các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ.

Qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế trong nước như tốc độ tăng trưởng kinh tế, tính cân bằng của cán cân thanh toán, mức độ ổn định của lạm phát… 1.1 Tác động đến lạm phát Một đồng nội tệ mạnh có thể khuyến khích người tiêu dùng và các công ty của nước đó mua hàng hóa từ các nước khác. Trường hợp này làm tăng tính cạnh tranh của hàng hóa nước ngoài và buộc các nhà sản xuất nội địa không được tăng giá hàng. Vì vậy, một đồng nội tệ yếu tạo áp lực tăng lạm phát trong nước và tỷ lệ lạm phát cao lại tạo áp lực giảm giá trị đồng nội tệ. Một đồng nội tệ mạnh tạo áp lực giảm lạm phát do giá nguyên vật liệu nhập khẩu giảm đi, buộc các doanh nghiệp trong nước hạ giá bán sản phẩm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, từ đó lại tạo áp lực tăng giá đồng nội tệ.2 Tác động tới cán cân thương mại quốc tế Diễn biến tăng giảm của tỷ giá hối đoái có ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động xuất nhập khẩu thông qua giá cả.

Khi tỷ giá hối đoái thay đổi kéo theo sự thay đổi của giá hàng xuất nhập khẩu và khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu trên thị trường quốc tế. Chính vì thế, tỷ giá là một công cụ vĩ mô chủ yếu để điều tiết cán cân thương mại quốc tế theo một mục tiêu đã định trước của một quốc gia. Đối với hoạt động xuất khẩu, trong trường hợp các điều kiện khác giữ nguyên, khi tỷ giá hối đoái 7 tăng, có nghĩa là đồng nội tệ mất giá, thì giá hàng hóa dịch vụ của nước đó sẽ giảm đi tương đối so với nước ngoài. Dẫn đến cầu về xuất khẩu hàng hóa dịch vụ nước đó sẽ tăng, cầu về hàng hóa nước ngoài sẽ giảm và tạo sự thặng dư cho cán cân thương mại.

Ngược lại, khi tỷ giá hối đoái giảm, tức là đồng nội tệ lên giá so với ngoại tệ, thì giá hàng hóa nội địa sẽ đắt hơn tương đối so với nước ngoài. Điều này sẽ làm hạn chế xuất khẩu, tăng nhập khẩu mở rộng cạnh tranh với hàng hóa sản xuất trong nước. Tình hình này có xu hướng làm cho cán cân thương mại bị thiếu hụt. Tuy nhiên, đây là cơ hội cho các nhà nhập khẩu, đặc biệt là nhập khẩu nguyên liệu, máy móc để phục vụ cho nhu cầu sản xuất trong nước.3 Tác động đến hoạt động đầu tư và tín dụng quốc tế Đối với đầu tư quốc tế: Đối với hoạt động đầu tư trực tiếp từ nước ngoài (FDI): Tỷ giá hối đoái tác động tới giá trị phần vốn mà nhà đầu tư nước ngoài đầu tư hoặc góp vốn kinh doanh tính theo đồng tiền của nước ngoài đầu tư.

Bên cạnh đó, tỷ giá còn tác động tới khoản lợi nhuận chuyển ra nước ngoài của nhà đầu tư và quá trình sản xuất kinh doanh của họ. Vì vậy, những biến động của tỷ giá hối đoái sẽ ảnh hưởng đến quyết định đầu tư từ phía đối tác nước ngoài. Đối với đầu tư gián tiếp: Đây là loại hình đầu tư vào lĩnh vực mua bán, kinh doanh các loại chứng khoán. Khi tỷ giá hối đoái thay đổi nó sẽ tác động lên giá cả của các loại chứng khoán trên thị trường.

Chẳng hạn, khi tỷ giá hối đoái tăng lên, các nhà đầu tư sẽ đổ dồn vào mua các loại chứng khoán niêm yết bằng đồng tiền lên giá đó để những biến động của tỷ giá ít ảnh hưởng đến quyền lợi của họ. Ngược lại, khi tỷ giá của một đồng tiền giảm, hay đồng tiền đó mất giá, các chủ đầu tư sẽ bán tháo các chứng khoán niêm yết bằng đồng tiền xuống giá để chuyển sang các loại hình đầu tư khác. Nếu điều này xảy ra, nó sẽ tác động tiêu cực không nhỏ đến nền kinh tế, đặc biệt là với các nước có thị trường chứng khoán phát triển. Đối với tín dụng quốc tế Đối với người nước ngoài cho vay bằng ngoại tệ, tỷ giá hối đoái giảm sẽ làm giảm giá trị khoản tiền cho vay và khoản lãi thu về so với mức họ được hưởng nếu tỷ giá không biến đổi.

Ngược lại, khi tỷ giá tăng, ngươi cho vay sẽ thu được lợi từ gia tăng giá trị khoản vốn cho vay và tiền lãi thu được. Đối với người đi vay, khi tỷ giá 8 tăng lên thì giá trị khoản vay và lãi phải trả tính theo đồng nội tệ tăng lên tương đương. Trong trường hợp này, họ thường có xu hướng muốn chuyển các tài khoản ở ngân hàng của họ sang tài khoản ngoại tệ lên giá để bảo toàn lượng tiền có được trước những biến động của tỷ giá. Nếu điều này xảy ra thì cầu ngoại tệ tiếp tục tăng lên đẩy tỷ giá tiếp tục lên cao.