Luận án TS: Chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN từ 1986 đến nay

Luận án Tiến sĩ phân tích quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới, giai đoạn từ 1986 đến nay.

• Tác giả: Lê Viết Duyên
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đỗ Sơn Hải
• Trường học: Học viện Ngoại giao
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong thời kỳ Đổi mới (1986 đến nay)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM
• 1.1. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại
• 1.1.1. Khái niệm và mục tiêu của chính sách đối ngoại
• 1.1.2. Lý thuyết về phân tích chính sách đối ngoại
• 1.1.3. Quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.1.3.1. Quá trình hoạch định chính sách đối ngoại
• 1.1.3.2. Quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.1.4. Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.2. Cơ sở hình thành chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ Đổi mới
• 1.2.1. Tư tưởng chủ đạo
• 1.2.1.1. Đảng lãnh đạo tuyệt đối và thống nhất hoạt động đối ngoại
• 1.2.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.2.2.1. Biến động của tình hình thế giới và khu vực
• 1.2.2.2. Tình hình Việt Nam khi bước vào thời kỳ Đổi mới (1986)
• 1.2.2.3. Yêu cầu nhiệm vụ của chính sách đối ngoại trong thời kỳ Đổi mới
• 1.2.3. Đặc điểm truyền thống chính sách đối ngoại Việt Nam
• 1.2.3.1. Chính sách đối ngoại hòa hiếu
• 1.2.3.2. Chính sách đối ngoại khôn khéo của một nước nhỏ
• 1.3. Mô hình phân tích chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986-2016)
• 1.3.1. Nguồn dẫn tới sự điều chỉnh
• 1.3.2. Quá trình điều chỉnh
• 1.3.3. Kết quả điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1986 - 2016
• 2.1. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trước thời kỳ Đổi mới (1967 - 1986)
• 2.1.1. Cơ sở hoạch định
• 2.1.2. Nội dung chính sách
• 2.1.2.1. Về định hướng
• 2.1.2.2. Về mục tiêu
• 2.1.2.3. Về biện pháp
• 2.1.3. Đánh giá chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn trước Đổi mới
• 2.2. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1986 - 1996
• 2.2.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.2.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.2.2.1. Thay đổi định hướng
• 2.2.2.2. Thay đổi mục tiêu
• 2.2.2.3. Thay đổi biện pháp
• 2.3. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1996 - 2006
• 2.3.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.3.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.3.2.1. Điều chỉnh định hướng
• 2.3.2.2. Điều chỉnh mục tiêu
• 2.3.2.3. Điều chỉnh biện pháp
• 2.4. Chính sách với ASEAN trong giai đoạn 2006 - 2016
• 2.4.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.4.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.4.2.1. Điều chỉnh định hướng
• 2.4.2.2. Điều chỉnh mục tiêu
• 2.4.2.3. Điều chỉnh biện pháp
• 2.5. Kết quả quá trình điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới 1986 - 2016
• 2.5.1. Về định hướng
• 2.5.2. Về mục tiêu
• 2.5.3. Về biện pháp
• 2.5.4. Hạn chế trong chính sách với ASEAN
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢ NĂNG ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TỪ SAU ĐẠI HỘI ĐẢNG LẦN THỨ XII ĐẾN NĂM 2025
• 3.1. Cơ sở điều chỉnh
• 3.1.1. Dự báo tình hình thế giới và khu vực
• 3.1.1.1. Chiến lược các nước lớn trong khu vực
• 3.1.1.2. Triển vọng Cộng đồng ASEAN đến năm 2025
• 3.1.1.3. Thách thức của ASEAN
• 3.1.2. Cơ hội và thách thức với Việt Nam
• 3.1.2.1. Thách thức
• 3.2. Khả năng điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025
• 3.3. Khuyến nghị chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025
• 3.3.1. Về định hướng
• 3.3.2. Về mục tiêu
• 3.3.3. Về biện pháp
• 3.3.3.1. Chủ động, tích cực xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh, tăng cường vai trò trung tâm của ASEAN
• 3.3.3.2. Nâng cao vai trò Việt Nam trong ASEAN
• 3.3.3.3. Nâng cao nội lực Việt Nam trong hợp tác ASEAN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Các giai đoạn trong quy trình hoạch định chính sách đối ngoại
• Phụ lục 2: Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F.
• Phụ lục 3: Bảng so sánh quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN qua các giai đoạn trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016) và khuyến nghị chính sách cho giai đoạn 2016 - 2025

Tóm tắt

I. Toàn cảnh chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN thời Đổi mới

Chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN thời kỳ Đổi mới là một quá trình chuyển biến mang tính bước ngoặt, phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong tư duy và chiến lược quốc gia. Bắt đầu từ Đại hội Đảng lần thứ VI (12/1986), Việt Nam đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện, coi đây là yêu cầu sống còn để thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội và phá vỡ thế bị bao vây cấm vận. Trước Đổi mới, quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN mang màu sắc đối đầu, nghi kỵ, đặc biệt xoay quanh vấn đề Campuchia. Tuy nhiên, bối cảnh quốc tế thay đổi với sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh và xu thế toàn cầu hóa đã tạo ra những điều kiện khách quan, thúc đẩy Việt Nam phải điều chỉnh lại chiến lược đối ngoại. Quá trình này không chỉ là đòi hỏi chủ quan từ tình hình trong nước mà còn là sự thích ứng bắt buộc với trật tự thế giới mới. Nền tảng cho sự thay đổi này là sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện thực tiễn, trong đó lợi ích quốc gia - dân tộc được đặt lên hàng đầu. Chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN đã chuyển từ thế đối đầu sang đối thoại, hợp tác và cuối cùng là hội nhập quốc tế toàn diện. Quyết định gia nhập ASEAN năm 1995 được xem là một "quyết sách có tính cân não", mở ra một chương mới cho ngoại giao Việt Nam, giúp đất nước thoát khỏi cô lập, tạo môi trường hòa bình để phát triển kinh tế và nâng cao vị thế trên trường quốc tế. Sự phát triển trong chính sách này được thể hiện rõ qua các kỳ Đại hội Đảng, từ chủ trương "mong muốn và sẵn sàng" hợp tác (1986) đến "chủ động, tích cực và có trách nhiệm" xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh (2016), cho thấy một bước tiến dài và đột phá.

1.1. Bối cảnh lịch sử định hình chính sách đối ngoại thời Đổi mới

Vào giữa những năm 1980, Việt Nam phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng. Hậu quả của chiến tranh, các cuộc xung đột biên giới, cùng với thế bị bao vây cấm vận đã đẩy nền kinh tế đến bờ vực sụp đổ. Tăng trưởng GDP giai đoạn 1977-1980 chỉ đạt trung bình 0,4%/năm, lạm phát ở mức "phi mã" lên tới 774,7% vào năm 1986. Trong bối cảnh đó, tình hình thế giới cũng có những biến động lớn: Chiến tranh Lạnh kết thúc, trật tự hai cực Ianta sụp đổ, và Liên Xô cùng các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu lâm vào khủng hoảng. Điều này khiến Việt Nam mất đi một chỗ dựa quan trọng về viện trợ và liên minh. Xu thế hòa hoãn, đối thoại và toàn cầu hóa kinh tế nổi lên mạnh mẽ, đặt ra yêu cầu cấp bách cho Việt Nam phải đổi mới tư duy, đặc biệt là trong chính sách đối ngoại, để có thể tồn tại và phát triển.

1.2. Nền tảng tư tưởng Vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh

Nền tảng tư tưởng cho chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới là sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, được vận dụng một cách sáng tạo. Nguyên tắc cốt lõi là đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên trên hết. Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại, với các luận điểm về độc lập tự chủ, tự lực tự cường gắn với hợp tác quốc tế, kết hợp sức mạnh dân tộc và sức mạnh thời đại, đã trở thành kim chỉ nam. Thay vì cách nhìn bạn - thù cứng nhắc, Việt Nam đã chuyển sang đường lối đối ngoại rộng mở, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế. Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định rõ, trong điều kiện mới, mục tiêu cao nhất là "giữ vững hoà bình để phát triển", tạo môi trường quốc tế thuận lợi cho công cuộc Đổi mới. Sự lãnh đạo tuyệt đối và thống nhất của Đảng trong hoạt động đối ngoại đã đảm bảo các quyết sách được đưa ra một cách nhất quán và hiệu quả.

II. Lý giải thách thức buộc Việt Nam phải đổi mới chính sách ASEAN

Bước vào thời kỳ Đổi mới, Việt Nam phải đối mặt với hàng loạt thách thức nghiêm trọng, cả bên trong lẫn bên ngoài, buộc giới lãnh đạo phải tư duy lại một cách toàn diện về chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN. Về đối nội, cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội kéo dài đã làm suy giảm nghiêm trọng sức mạnh tổng hợp quốc gia và đời sống người dân. Sản xuất đình trệ, lạm phát phi mã, và sự thiếu hụt hàng hóa cơ bản đặt ra yêu cầu sống còn là phải tìm ra con đường phát triển mới. Về đối ngoại, Việt Nam bị cô lập gần như hoàn toàn. Thế bị bao vây cấm vận do Mỹ dẫn đầu, cùng với sự đối đầu căng thẳng với các nước ASEAN xoay quanh vấn đề Campuchia, đã tạo ra một vành đai cô lập cả về chính trị và kinh tế. Các nguồn viện trợ từ phe xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô, ngày càng suy giảm và đi đến chấm dứt, khiến khó khăn thêm chồng chất. Bối cảnh quốc tế thay đổi đột ngột với sự sụp đổ của khối XHCN ở Đông Âu và Liên Xô đã làm thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu. Việt Nam không còn có thể dựa vào mô hình hợp tác cũ. Xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển kinh tế trở thành dòng chảy chủ đạo trên thế giới và trong khu vực, nếu không thay đổi, Việt Nam có nguy cơ bị tụt hậu và loại khỏi dòng chảy phát triển chung. Những thách thức này chính là động lực trực tiếp, buộc Việt Nam phải có một quyết sách đối ngoại đột phá, mà trọng tâm là cải thiện và phát triển quan hệ với các nước láng giềng trong khu vực, đặc biệt là ASEAN.

2.1. Khủng hoảng kinh tế xã hội và áp lực phá thế cấm vận

Cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội cuối những năm 1970 và đầu 1980 là thách thức nội tại lớn nhất. Nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung bộc lộ nhiều yếu kém, sản xuất không đủ tiêu dùng, đời sống nhân dân vô cùng khó khăn. Báo cáo chính trị tại Đại hội VI chỉ rõ, đất nước "đứng bên bờ vực khủng hoảng kinh tế xã hội". Áp lực này đòi hỏi phải có những cải cách kinh tế mạnh mẽ, và điều kiện tiên quyết là phải mở cửa ra thế giới bên ngoài để thu hút đầu tư, công nghệ và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, chính sách bao vây cấm vận của Mỹ và các nước phương Tây đã ngăn cản quá trình này. Việc bình thường hóa quan hệ với các nước ASEAN được xem là chìa khóa để từng bước phá vỡ thế cô lập, tạo tiền đề cho việc bình thường hóa quan hệ với các trung tâm kinh tế, chính trị lớn khác trên thế giới.

2.2. Biến động cục diện thế giới và xu thế hợp tác khu vực

Sự kết thúc Chiến tranh Lạnh đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện chính trị thế giới. Trật tự hai cực không còn, xu thế đa cực, đa trung tâm hình thành. Các nước lớn đều điều chỉnh chiến lược, ưu tiên đối thoại và hợp tác kinh tế. Tại Đông Nam Á, các nước ASEAN cũng nhận thấy sự cần thiết phải xây dựng một khu vực hòa bình, ổn định để cùng phát triển. Xu thế này tạo ra một "cơ hội vàng" cho Việt Nam. Việc tiếp tục duy trì chính sách đối đầu với ASEAN không còn phù hợp và sẽ khiến Việt Nam tự cô lập mình khỏi xu thế chung của khu vực và thế giới. Nhận thức được điều này, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã chủ động điều chỉnh chính sách, coi việc cải thiện và gia nhập ASEAN là một ưu tiên chiến lược để hội nhập quốc tế.

III. Giải pháp phá thế bao vây Chính sách với ASEAN 1986 1996

Giai đoạn 1986-1996 đánh dấu một bước chuyển mình mạnh mẽ trong chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN, từ đối đầu sang đối thoại và hợp tác. Đây là giai đoạn bản lề, thực hiện nhiệm vụ đột phá là phá thế bao vây cấm vận và tạo dựng môi trường quốc tế thuận lợi cho công cuộc Đổi mới. Nhận thức rõ vai trò của ASEAN, Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết số 13 (tháng 5/1988), khẳng định chủ trương "thêm bạn bớt thù", chuyển từ đối đầu sang đấu tranh và hợp tác trong cùng tồn tại hòa bình. Giải pháp trọng tâm là giải quyết vấn đề Campuchia thông qua các biện pháp ngoại giao, đối thoại. Việt Nam đã chủ động rút quân hoàn toàn khỏi Campuchia vào năm 1989, một hành động thể hiện thiện chí và tạo ra bước ngoặt trong quan hệ với ASEAN và thế giới. Quá trình này đã mở đường cho các cuộc đối thoại không chính thức Jakarta (JIM), tạo cơ sở cho một giải pháp chính trị toàn diện cho vấn đề Campuchia. Song song đó, Việt Nam tích cực thúc đẩy quan hệ song phương với từng nước thành viên ASEAN. Các chuyến thăm cấp cao giữa lãnh đạo Việt Nam và các nước ASEAN được nối lại, các hiệp định hợp tác kinh tế, thương mại, khoa học kỹ thuật được ký kết. Đỉnh cao của quá trình này là việc Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 7 của ASEAN vào ngày 28/7/1995. Sự kiện này không chỉ chấm dứt thời kỳ đối đầu, nghi kỵ mà còn khẳng định Việt Nam là một phần không thể tách rời của Đông Nam Á, mở ra một kỷ nguyên mới của hội nhập quốc tế và hợp tác khu vực.

3.1. Chuyển từ đối đầu sang đối thoại giải quyết vấn đề Campuchia

Giải quyết vấn đề Campuchia là chìa khóa để bình thường hóa quan hệ với ASEAN và thế giới. Thay vì các biện pháp quân sự, Việt Nam chuyển sang ưu tiên các giải pháp chính trị và ngoại giao. Chủ trương này thể hiện rõ qua việc tham gia tích cực vào các cuộc họp không chính thức Jakarta (JIM 1 và JIM 2), nơi Việt Nam và các bên liên quan ngồi lại đối thoại trực tiếp. Quyết định đơn phương rút quân khỏi Campuchia năm 1989 là một bước đi chiến lược, táo bạo, phá vỡ thế bế tắc và chứng minh thiện chí hòa bình của Việt Nam. Hành động này đã được cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nước ASEAN, ghi nhận tích cực, làm thay đổi căn bản không khí quan hệ và tạo điều kiện thuận lợi cho việc ký kết Hiệp định Paris về Campuchia năm 1991.

3.2. Gia nhập ASEAN năm 1995 Bước ngoặt trong hội nhập quốc tế

Việc Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 là một quyết sách có ý nghĩa lịch sử. Đây là kết quả tất yếu của quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại theo đường lối đa dạng hóa, đa phương hóa. Đối với Việt Nam, gia nhập ASEAN giúp phá vỡ hoàn toàn thế bị bao vây cấm vận, tạo dựng một môi trường an ninh và ổn định trong khu vực để tập trung phát triển kinh tế. Đồng thời, nó giúp nâng cao vị thế của Việt Nam, tạo thêm thế và lực trên trường quốc tế. Đối với ASEAN, việc kết nạp Việt Nam đã hiện thực hóa giấc mơ về một ASEAN bao gồm tất cả 10 quốc gia Đông Nam Á, chấm dứt sự chia rẽ, đối đầu, và tăng cường sức mạnh tổng thể của Hiệp hội. Sự kiện này đã thay đổi cục diện khu vực, chuyển Đông Nam Á từ một khu vực bị chia rẽ bởi chiến tranh thành một khu vực hòa bình, hợp tác và phát triển.

IV. Bí quyết Việt Nam chủ động tích cực hội nhập sâu rộng ASEAN

Sau khi gia nhập ASEAN, chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN bước sang một giai đoạn mới: chủ động, tích cực và có trách nhiệm. Giai đoạn từ 1996 đến nay chứng kiến sự hội nhập quốc tế sâu rộng của Việt Nam vào mọi mặt đời sống của Hiệp hội. Bí quyết thành công nằm ở việc xác định ASEAN là một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại. Việt Nam không chỉ tham gia với tư cách một thành viên mà còn nỗ lực đóng góp vào sự phát triển chung và sự vững mạnh của khối. Về kinh tế, Việt Nam tích cực tham gia Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA), thực hiện các cam kết cắt giảm thuế quan, tạo thuận lợi cho thương mại và đầu tư. Về chính trị - an ninh, Việt Nam đóng góp vào việc duy trì hòa bình, ổn định khu vực thông qua các cơ chế như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC). Đặc biệt, Việt Nam đã thể hiện vai trò nòng cốt trong việc thúc đẩy đoàn kết nội khối, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các thành viên và xây dựng thành công Cộng đồng ASEAN vào năm 2015. Việt Nam đã hai lần đảm nhiệm thành công vai trò Chủ tịch ASEAN vào các năm 2010 và 2020, để lại nhiều dấu ấn quan trọng, khẳng định vai trò và vị thế của một thành viên có trách nhiệm, góp phần định hình các quy tắc và luật lệ chung của khu vực.

4.1. Đẩy mạnh hội nhập kinh tế và vai trò trong AFTA và AEC

Tham gia vào Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) là bước đi hội nhập kinh tế khu vực đầu tiên và quan trọng nhất của Việt Nam. Quá trình này đòi hỏi Việt Nam phải cải cách thể chế kinh tế trong nước, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp để đáp ứng các tiêu chuẩn chung. Vượt qua những thách thức ban đầu, Việt Nam đã trở thành một trong những thành viên tích cực nhất trong việc thực hiện các cam kết của AFTA. Tiếp đó, Việt Nam đóng góp không nhỏ vào quá trình xây dựng và hiện thực hóa Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015, một thị trường và cơ sở sản xuất chung với dòng chu chuyển tự do của hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và lao động có tay nghề. Hội nhập quốc tế sâu rộng về kinh tế đã giúp Việt Nam thu hút đầu tư, mở rộng xuất khẩu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

4.2. Xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh Từ thành viên đến nòng cốt

Việt Nam đã chứng tỏ mình là một thành viên chủ động và có trách nhiệm trong việc xây dựng Cộng đồng ASEAN trên cả ba trụ cột: Chính trị - An ninh (APSC), Kinh tế (AEC) và Văn hóa - Xã hội (ASCC). Việt Nam luôn đề cao tinh thần đoàn kết, đồng thuận và vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực. Trong các vấn đề phức tạp như vấn đề Biển Đông, Việt Nam luôn kiên trì thúc đẩy lập trường chung của ASEAN dựa trên luật pháp quốc tế, bao gồm UNCLOS 1982, nhằm đảm bảo hòa bình, ổn định và an toàn hàng hải. Việc đảm nhiệm thành công vai trò Chủ tịch ASEAN và Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã cho thấy sự trưởng thành và vị thế ngày càng cao của ngoại giao Việt Nam, góp phần củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong các vấn đề khu vực và toàn cầu.

V. Top thành tựu từ chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN đổi mới

Nhìn lại chặng đường hơn 30 năm Đổi mới, chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN đã đạt được những thành tựu to lớn và toàn diện, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Thành tựu nổi bật hàng đầu là đã tạo dựng và củng cố được một môi trường khu vực hòa bình, ổn định và hợp tác. Đây là điều kiện tiên quyết để Việt Nam tập trung vào nhiệm vụ trọng tâm là phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện thành công công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Thứ hai, việc tham gia ASEAN và các cơ chế do ASEAN dẫn dắt đã giúp Việt Nam hội nhập quốc tế một cách sâu rộng, phá vỡ hoàn toàn thế bị bao vây cấm vận, bình thường hóa và thiết lập quan hệ đối tác chiến lược, đối tác toàn diện với nhiều quốc gia, trong đó có tất cả các nước lớn. Thứ ba, vị thế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế được nâng cao rõ rệt. Từ một nước bị cô lập, Việt Nam đã trở thành một thành viên tích cực, chủ động và có trách nhiệm, đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề chung của khu vực và thế giới. Bên cạnh đó, hợp tác kinh tế trong khuôn khổ ASEAN đã mang lại những lợi ích thiết thực, góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, quá trình này cũng bộc lộ một số hạn chế cần khắc phục, như năng lực cạnh tranh của nền kinh tế còn yếu, sự phối hợp giữa các bộ ngành trong triển khai cam kết đôi khi chưa đồng bộ.

5.1. Nâng cao vị thế và uy tín quốc gia trên trường quốc tế

Thông qua diễn đàn ASEAN, tiếng nói của Việt Nam đã có trọng lượng hơn trong các vấn đề quốc tế. Việc đảm nhiệm thành công các trọng trách lớn trong khu vực và trên thế giới như Chủ tịch ASEAN, Chủ tịch AIPA, Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an LHQ là minh chứng rõ nét cho sự tín nhiệm của cộng đồng quốc tế. Việt Nam đã từ một nước phải tiếp nhận các quy tắc chơi được định sẵn trở thành một chủ thể chủ động tham gia định hình và xây dựng luật lệ chung. Điều này không chỉ củng cố môi trường an ninh mà còn tạo ra những điều kiện thuận lợi để bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc trong một thế giới đầy biến động.

5.2. Đảm bảo môi trường hòa bình để phát triển kinh tế xã hội

Thành tựu lớn nhất và bao trùm nhất là việc chính sách đối ngoại đúng đắn đã góp phần duy trì một môi trường hòa bình, ổn định trong nhiều thập kỷ. Việc gia nhập ASEAN đã củng cố lòng tin chiến lược giữa Việt Nam và các nước láng giềng, giảm thiểu nguy cơ xung đột. Một môi trường khu vực ổn định là "tấm đệm an toàn" cho phép Việt Nam tập trung mọi nguồn lực cho phát triển kinh tế, thu hút được hàng trăm tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và hàng chục tỷ USD viện trợ phát triển chính thức (ODA), tạo ra những bước nhảy vọt về kinh tế - xã hội. Đây là minh chứng cho mối quan hệ biện chứng giữa đối ngoại và đối nội, trong đó đối ngoại thành công đã phục vụ đắc lực cho các mục tiêu phát triển trong nước.

VI. Định hướng chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN đến năm 2025

Trong bối cảnh thế giới và khu vực tiếp tục có những biến động phức tạp, khó lường, chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn tới cần được điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu mới. Định hướng chiến lược được Đại hội Đảng XIII xác định là tiếp tục "chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh, giữ vững vai trò trung tâm". Mục tiêu trọng tâm là phát huy tối đa lợi ích từ ASEAN để phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Về định hướng, Việt Nam cần tiếp tục coi ASEAN là một ưu tiên hàng đầu, là "vòng tròn lợi ích" gần gũi và quan trọng nhất. Về mục tiêu, cần tập trung vào ba điểm chính: (1) Củng cố đoàn kết và vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn; (2) Tận dụng tối đa các cơ hội từ liên kết kinh tế ASEAN để phục hồi và phát triển kinh tế bền vững sau đại dịch; (3) Nâng cao vai trò, vị thế của Việt Nam trong ASEAN, phấn đấu trở thành một thành viên nòng cốt, dẫn dắt trong một số lĩnh vực có thế mạnh. Để thực hiện các mục tiêu này, Việt Nam cần triển khai các biện pháp đồng bộ, từ việc nâng cao năng lực nội tại, cải cách thể chế, đến việc chủ động đề xuất các sáng kiến và tích cực tham gia định hình chương trình nghị sự của ASEAN, góp phần xây dựng một cộng đồng tự cường và thịnh vượng.

6.1. Dự báo bối cảnh khu vực và các thách thức mới nổi

Giai đoạn đến năm 2025 được dự báo sẽ chứng kiến sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các nước lớn tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Điều này đặt ASEAN trước thách thức phải duy trì sự đoàn kết và vai trò trung tâm của mình. Các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, an ninh mạng, dịch bệnh, an ninh nguồn nước cũng sẽ ngày càng phức tạp. Bên cạnh đó, sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 vừa tạo ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức về chuyển đổi mô hình kinh tế. Việt Nam cần nhận diện rõ những thách thức này để có những điều chỉnh chính sách phù hợp, góp phần cùng ASEAN ứng phó hiệu quả.

6.2. Khuyến nghị nhằm nâng cao vai trò Việt Nam trong ASEAN

Để nâng cao vai trò, Việt Nam cần chủ động và tích cực hơn nữa. Một số khuyến nghị chính sách bao gồm: (1) Nâng cao năng lực nội tại, đặc biệt là năng lực cạnh tranh kinh tế và trình độ khoa học công nghệ, để có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực. (2) Tăng cường công tác nghiên cứu, dự báo chiến lược để chủ động đề xuất các sáng kiến, ý tưởng mới cho ASEAN. (3) Đầu tư mạnh mẽ hơn cho việc đào tạo đội ngũ cán bộ đối ngoại có trình độ cao, am hiểu sâu về ASEAN và thông thạo ngoại ngữ. (4) Tăng cường ngoại giao nhân dân, giao lưu văn hóa để xây dựng lòng tin và sự hiểu biết lẫn nhau, góp phần xây dựng một Cộng đồng ASEAN thực sự hướng tới người dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế (Mã số: 62 31 02 06) của nghiên cứu sinh Lê Viết Duyên, được thực hiện tại Học viện Ngoại giao dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Thanh Bình, tập trung nghiên cứu đề tài: "Quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong thời kỳ Đổi mới (1986 đến nay)".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Từ giữa thập niên 1980, Việt Nam đứng trước đòi hỏi cấp bách phải khắc phục tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng, phá vỡ thế bao vây cấm vận và thích ứng với những chuyển biến sâu sắc của hệ thống quốc tế sau khi trật tự hai cực tan rã. Việc điều chỉnh chính sách đối ngoại nói chung và chính sách đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nói riêng là một yêu cầu sống còn. Quyết định tham gia ASEAN năm 1995 đánh dấu bước chuyển mang tính bản lề trong tư duy đối ngoại của Việt Nam, chuyển dịch hoàn toàn từ trạng thái nghi kỵ, đối đầu sang đối thoại, hợp tác và hội nhập khu vực.

Trải qua 30 năm Đổi mới (1986 - 2016), việc hình thành Cộng đồng ASEAN vào ngày 31/12/2015 và những định hướng đối ngoại được xác lập tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII (năm 2016) đặt ra yêu cầu phải tổng kết, đánh giá có hệ thống toàn bộ quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN. Khoảng trống nghiên cứu lớn mà luận án tập trung giải quyết là sự thiếu vắng các công trình phân tích tổng thể, đa tầng nấc, kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại (Foreign Policy Analysis) với thực tiễn hoạch định và triển khai chính sách của Việt Nam đối với ASEAN xuyên suốt giai đoạn 1986 - 2016.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm rõ quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN thông qua sự điều chỉnh về tư duy, cơ chế hoạch định và biện pháp triển khai của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn 1986 - 2016; trên cơ sở đó đề xuất các khuyến nghị chính sách cho giai đoạn đến năm 2025.

Để đạt được mục tiêu này, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của chính sách đối ngoại Việt Nam đối với ASEAN.
2. Đánh giá quá trình phát triển chính sách nhằm làm sáng tỏ các bước điều chỉnh, phát triển trong tư duy và hành động đối ngoại của Việt Nam với ASEAN qua các giai đoạn lịch sử cụ thể.
3. Dự báo bối cảnh khu vực, quốc tế và khả năng điều chỉnh chính sách, từ đó đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách của Việt Nam đối với ASEAN đến năm 2025.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển thông qua sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới.
• Phạm vi không gian: Trọng tâm là khu vực Đông Nam Á, đồng thời mở rộng xem xét vị thế của ASEAN trong không gian địa chính trị châu Á - Thái Bình Dương và mạng lưới quan hệ với các nước lớn.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1986 (thời điểm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI khởi xướng công cuộc Đổi mới) đến năm 2016 (Đại hội XII xác định mục tiêu xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh). Luận án cũng khảo sát giai đoạn 1967 - 1986 làm cơ sở so sánh và đối chiếu lịch sử, đồng thời xây dựng khuyến nghị chính sách đến năm 2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và đánh giá có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các nhóm vấn đề chuyên biệt.

Tình hình nghiên cứu trong nước

• Nhóm nghiên cứu về đường lối và quá trình đổi mới chính sách đối ngoại Việt Nam: Nổi bật với các công trình của Phạm Bình Minh (chủ trì biên soạn các cuốn sách Cục diện thế giới đến 2020, Định hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến 2020, Đường lối Chính sách Đối ngoại Việt Nam trong giai đoạn mới); Phạm Quang Minh (Chính sách đối ngoại Đổi mới của Việt Nam 1986 - 2010); Nguyễn Hoàng Giáp và Nguyễn Thị Quế (Chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ đổi mới); Nguyễn Cơ Thạch (Thế giới trong 50 năm qua 1945-1995 và Thế giới trong 25 năm tới 1995-2020); Nguyễn Đình Bin (Ngoại giao Việt Nam 1945-2000); Lưu Văn Lợi (Năm mươi năm ngoại giao Việt Nam, 1945 – 1995); Vũ Quang Vinh (Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo hoạt động đối ngoại 1986 - 2000); Nguyễn Phú Trọng (Đổi mới và phát triển ở Việt Nam một số vấn đề lý luận và thực tiễn); Bộ Ngoại giao (Lịch sử Bộ Ngoại giao Việt Nam 1945 - 2010); cùng các bài viết tổng kết lý luận của Nguyễn Dy Niên, Vũ Khoan, Nguyễn Mạnh Cầm, Phạm Gia Khiêm, Vũ Dương Huân, Dương Văn Quảng và Nguyễn Thị Thìn.
• Nhóm nghiên cứu về quan hệ Việt Nam - ASEAN: Gồm các công trình chuyên khảo của Đào Huy Ngọc, Nguyễn Phương Bình và Hoàng Anh Tuấn (ASEAN và sự hội nhập của Việt Nam); Vũ Dương Ninh (Hành trình hội nhập Việt Nam – ASEAN, Việt Nam - ASEAN quan hệ đa phương và song phương); Phạm Đức Thành và Trần Khánh (Việt Nam trong ASEAN nhìn lại và hướng tới); Nguyễn Thị Quế và Nguyễn Hoàng Giáp (Việt Nam gia nhập ASEAN từ năm 1995 đến nay – Thành tựu, vấn đề và triển vọng); Nguyễn Văn Hà (Hiện thực hóa Cộng đồng Kinh tế ASEAN và tác động đến Việt Nam); Nguyễn Vũ Tùng (Lý luận về bản chất hợp tác ASEAN); Đỗ Sơn Hải (Hội nhập quốc tế của Việt Nam: Từ lý thuyết đến thực tiễn); cùng hai luận án tiến sĩ lịch sử của Nguyễn Đình Thực (2001) và Nguyễn Thị Hoàn (2011).

Tình hình nghiên cứu ngoài nước

• Về lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại: Các nghiên cứu nền tảng của Richard Snyder, H. Bruck và Burton Sapin (2012) về quy trình ra quyết định; James Rosenau (1966) về so sánh chính sách đối ngoại; đặc biệt là khung phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann (1990) trong công trình Changing Course: When Governments Choose to Redirect Foreign Policy.
• Về chính sách đối ngoại Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi: Các công trình của Carlyle A. Thayer và Ramses Amer (Vietnamese foreign policy in transition); Carlyle A. Thayer về chủ nghĩa khu vực và đa phương; Alexander L. Vuving về chiến lược cân bằng quan hệ với Trung Quốc và không gian sinh tồn chiến lược qua ASEAN; William Turley về mối quan hệ giữa an ninh trong nước và khu vực; David W. P. Elliott (Changing Worlds: Vietnam’s Transition from Cold War to Globalization); Eero Palmujoki (Vietnam and the World: Marxist-Leninist Doctrine and the Changes in International Relations, 1975-93); cùng báo cáo chuyên đề của Nhóm chuyên trách Đối ngoại Quốc hội Australia (Vietnam’s Foreign Relations: Dilemma of Change).

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình đi trước chủ yếu tập trung mô tả diễn biến quan hệ song phương/đa phương hoặc tiếp cận từ góc độ lịch sử sự kiện, chưa xây dựng được một khung phân tích lý luận chuyên sâu để lý giải bản chất của quá trình điều chỉnh nhận thức, định hướng, mục tiêu và biện pháp chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN. Luận án của Lê Viết Duyên định vị là công trình tiếp cận đa diện, kết hợp lý luận phân tích chính sách đối ngoại với dữ liệu thực tiễn 30 năm Đổi mới, bổ sung mô hình phân tích điều chỉnh chính sách đối ngoại thích ứng với bối cảnh thể chế của Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm chính sách đối ngoại: Luận án tổng hợp các quan điểm của Marijke Breuning, George Modelski, Kal J. Holsti, James Rosenau và Từ điển thuật ngữ Ngoại giao để xác lập định nghĩa: Chính sách đối ngoại là một bộ phận của chính sách quốc gia (chính sách công), tổng hợp các mục tiêu, phương tiện, biện pháp và sự điều chỉnh của một quốc gia trên trường quốc tế nhằm bảo đảm sự tồn tại và phát triển của quốc gia đó.
• Mục tiêu chính sách đối ngoại: Áp dụng mô hình ba mục tiêu cốt lõi của Nicholas Onuf và quan điểm của nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan: vị thế, an ninh và phát triển. Đây là ba trụ cột gắn kết hữu cơ phản ánh lợi ích quốc gia - dân tộc.
• Cấp độ phân tích: Kết hợp mô hình ba cấp độ của Kenneth Waltz, David Singer và năm cấp độ của William Nester: (i) Cấp độ hệ thống quốc tế (môi trường địa chính trị, cục diện nước lớn, thể chế khu vực); (ii) Cấp độ quốc gia (chế độ chính trị, vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, nguồn lực kinh tế - an ninh); (iii) Cấp độ cá nhân (nhận thức, niềm tin và thế giới quan của đội ngũ lãnh đạo hoạch định chính sách).
• Mô hình phân tích điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann:
  • Bốn cấp độ điều chỉnh: (1) Điều chỉnh mức độ nỗ lực/nguồn lực; (2) Thay đổi biện pháp; (3) Thay đổi mục tiêu; (4) Thay đổi định hướng quan hệ quốc tế (tái định vị vai trò quốc gia).
  • Bốn nguồn lực thúc đẩy thay đổi: Vai trò lãnh đạo; Cơ quan hoạch định chính sách; Yếu tố chính trị - kinh tế trong nước; Tác động áp lực từ môi trường bên ngoài.
  • Quy trình ra quyết định điều chỉnh 7 bước: Xác định mục tiêu $\rightarrow$ Đánh giá môi trường $\rightarrow$ Nhận diện bằng chứng chính sách cũ thiếu hiệu quả $\rightarrow$ Xác định tương quan $\rightarrow$ Xây dựng chính sách thay thế $\rightarrow$ Tạo đồng thuận $\rightarrow$ Triển khai chính sách mới.

Cơ sở tư tưởng và nguyên tắc hoạch định tại Việt Nam

• Nền tảng tư tưởng: Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại (gồm 8 nội dung lớn về quyền dân tộc cơ bản, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, hòa hiếu láng giềng, cân bằng quan hệ nước lớn).
• Nguyên tắc thể chế: Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo tuyệt đối, toàn diện và thống nhất các hoạt động đối ngoại (thông qua Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Chấp hành Trung ương; phối hợp với các cơ quan tham mưu, thực thi như Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Ủy ban Đối ngoại Quốc hội theo Quy chế quản lý thống nhất các hoạt động đối ngoại).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng hướng tiếp cận định tính đặc thù của chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, kết hợp đồng bộ các phương pháp:

• Phương pháp lịch sử: Phục dựng quá trình vận động và chuyển biến của chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN qua các mốc thời gian từ 1967 đến 2016.
• Phương pháp logic: Hệ thống hóa các mối quan hệ nhân quả giữa bối cảnh quốc tế, nhu cầu trong nước với các quyết định điều chỉnh chính sách.
• Phương pháp phân tích chính sách đối ngoại (FPA): Mổ xẻ cơ chế ra quyết định, tương quan đầu vào - đầu ra và các cấp độ thay đổi chính sách.
• Phương pháp so sánh, tổng hợp, quy nạp và dự báo khoa học: Đối chiếu các giai đoạn lịch sử để rút ra quy luật vận động và dự báo xu hướng hợp tác ASEAN đến năm 2025.

Nguồn tài liệu và dữ liệu

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm văn kiện các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc (từ Đại hội IV đến Đại hội XII), các Nghị quyết của Bộ Chính trị (như Nghị quyết số 13-NQ/TW năm 1988); các tuyên bố, hiệp ước, hiến chương chính thức của ASEAN (Hiệp ước TAC, Tuyên bố Bangkok 1967, Hiến chương ASEAN 2007, Tuyên bố DOC 2002); các công trình nghiên cứu, bài viết và hồi ký chính trị của các nhà lãnh đạo ngoại giao Việt Nam; số liệu thống kê kinh tế - xã hội chính thức.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách đối ngoại Việt Nam

Chương 1 thiết lập nền tảng lý thuyết và bối cảnh thực tiễn hình thành chính sách đối ngoại Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới.

• Về mặt lý thuyết: Luận án phân tích khái niệm, ba mục tiêu cơ bản (an ninh, phát triển, vị thế), mối quan hệ biện chứng giữa chính sách đối nội và chính sách đối ngoại (đối ngoại là sự tiếp nối của đối nội nhằm phục vụ lợi ích dân tộc theo quan điểm Lênin). Luận án tiếp thu mô hình của Charles F. Hermann và điều chỉnh cho phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam, xây dựng sơ đồ phân tích quá trình phát triển chính sách đối ngoại đối với ASEAN.
• Về cơ sở thực tiễn quốc tế và khu vực: Những chuyển dịch lớn cuối thế kỷ XX (khủng hoảng hệ thống XHCN ở Liên Xô và Đông Âu, xu thế hòa hoãn giữa các nước lớn Mỹ - Xô - Trung, sự phát triển của cách mạng khoa học công nghệ và toàn cầu hóa) đã làm thay đổi tiêu chí đánh giá sức mạnh quốc gia, chuyển từ sức mạnh quân sự sang sức mạnh kinh tế tổng hợp. Khu vực Đông Nam Á chuyển biến từ trạng thái phân cực, đối đầu sau sự kiện Campuchia (1979) sang xu thế đối thoại.
• Về cơ sở thực tiễn trong nước năm 1986: Việt Nam bước vào Đổi mới trong tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội sâu sắc:
  • Tăng trưởng kinh tế bình quân thời kỳ 1977 - 1980 chỉ đạt 0,4%/năm (năm 1979 giảm 2%, năm 1980 giảm 1,4%).
  • Thu nhập bình quân đầu người suy giảm 1,87%/năm, đạt mức 86 USD vào năm 1986.
  • Lạm phát phi mã với chỉ số giá bán lẻ tăng 774,7% năm 1986.
  • Đất nước bị bao vây, cấm vận kinh tế và cô lập chính trị.
• Đột phá tư duy đối ngoại: Đại hội VI (12/1986) và Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị (1988) đã mở ra bước ngoặt: chuyển từ tư duy phân tuyến ý thức hệ sang tư duy đa phương hóa, đa dạng hóa, xác định giữ vững hòa bình để phát triển kinh tế là lợi ích cao nhất, nhận diện điểm đột phá là giải quyết vấn đề Campuchia và bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc, Mỹ và các nước ASEAN.

Tiêu chí phân tích	Giai đoạn trước Đổi mới (1967 - 1986)	Thời kỳ bắt đầu Đổi mới (từ 1986)
Tư duy tiếp cận thế giới	Coi thế giới là vũ đài đấu tranh giai cấp, phân cực bạn - thù	Môi trường tồn tại, hợp tác và phát triển
Trọng tâm ưu tiên	Nghĩa vụ quốc tế, củng cố phe XHCN, đối đầu an ninh	Giữ vững hòa bình, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội
Quan hệ với ASEAN	Nghi kỵ, coi ASEAN là tập hợp lực lượng thân phương Tây	Đối tác đối thoại, láng giềng hòa bình, cùng tồn tại hòa bình
Mục tiêu cốt lõi	Bảo vệ hệ tư tưởng, liên minh toàn diện với Liên Xô	Phá bao vây cấm vận, bảo đảm an ninh, phát triển, nâng cao vị thế

---

Chương 2: Quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016)

Chương 2 là phần trọng tâm của luận án, phân tích có hệ thống sự chuyển biến của chính sách đối ngoại qua 4 giai đoạn lịch sử cụ thể:

Tiến trình điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN (1967 - 2016):
1967-1986: Đối đầu, phân tuyến khu vực
1986-1996: Phá bao vây cô lập, bình thường hóa và gia nhập ASEAN (1995)
1996-2006: Tham gia AFTA, mở rộng ASEAN-10, tổ chức Cấp cao Hà Nội (1998)
2006-2016: Xây dựng Cộng đồng ASEAN (2015), Hiến chương ASEAN, liên kết đa tầng nấc

1. Giai đoạn trước Đổi mới (1967 - 1986): Cơ sở đối chiếu

Chính sách của Việt Nam đối với ASEAN mang tính chất đối trọng ý thức hệ. Sau năm 1975 và đặc biệt từ năm 1979 (vấn đề Campuchia), quan hệ hai bên rơi vào tình trạng đối đầu trực diện. ASEAN phối hợp với các nước lớn gây sức ép chính trị, cô lập Việt Nam trên các diễn đàn quốc tế. Hạn chế lớn nhất giai đoạn này là sự xơ cứng trong tư duy an ninh tập trung vào quân sự và ý thức hệ.

2. Giai đoạn 1986 - 1996: Phá thế bao vây cô lập, xác lập đường lối rộng mở và gia nhập ASEAN

• Cơ sở điều chỉnh: Nhu cầu thoát khỏi khủng hoảng, chấm dứt thế bị cô lập sau khi Liên Xô tan rã.
• Nội dung điều chỉnh:
  • Về định hướng: Chuyển từ đối đầu sang đối thoại, hợp tác cùng tồn tại hòa bình.
  • Về mục tiêu: Rút quân khỏi Campuchia, giải tỏa rào cản quan hệ với ASEAN, bình thường hóa quan hệ quốc tế.
  • Về biện pháp: Tham gia các cuộc họp không chính thức Jakarta (JIM), ký Hiệp định Paris về Campuchia (1991), tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) năm 1992, trở thành quan sát viên của ASEAN và chính thức gia nhập ASEAN ngày 28/7/1995 tại Hội nghị AMM-28 ở Brunei.

3. Giai đoạn 1996 - 2006: Mở rộng quan hệ hợp tác và đẩy mạnh hội nhập kinh tế khu vực

• Cơ sở điều chỉnh: Việt Nam bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa sau khi ra khỏi khủng hoảng kinh tế; ASEAN thúc đẩy hiện thực hóa ý tưởng quy tụ 10 quốc gia Đông Nam Á.
• Nội dung điều chỉnh:
  • Về định hướng: Thúc đẩy hợp tác thực chất, đóng vai trò cầu nối kết nạp các nước Đông Dương và Myanmar vào ASEAN.
  • Về mục tiêu: Tranh thủ thị trường khu vực, thu hút FDI, nâng cao uy tín quốc tế của Việt Nam.
  • Về biện pháp: Tích cực tham gia Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), thúc đẩy kết nạp Lào, Myanmar (1997) và Campuchia (1999) để hoàn tất ASEAN-10; chủ trì tổ chức Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6 tại Hà Nội (1998) thông qua Kế hoạch Hành động Hà Nội (HPA).

4. Giai đoạn 2006 - 2016: Đưa quan hệ vào chiều sâu và hội nhập quốc tế toàn diện

• Cơ sở điều chỉnh: ASEAN chuyển mình mạnh mẽ hướng tới xây dựng Cộng đồng (Tuyên bố Cebu 2007, Hiến chương ASEAN 2007 có hiệu lực năm 2008), cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng gay gắt tại Biển Đông.
• Nội dung điều chỉnh:
  • Về định hướng: Xác định phương châm "chủ động, tích cực và có trách nhiệm", coi ASEAN là nền tảng quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực.
  • Về mục tiêu: Đảm bảo môi trường hòa bình, bảo vệ chủ quyền biển đảo, phát huy vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực.
  • Về biện pháp: Ký kết và phê chuẩn Hiến chương ASEAN; đảm nhiệm thành công vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2010 (mở rộng Cấp cao Đông Á - EAS cho Mỹ và Nga tham gia, thành lập Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng - ADMM+); thúc đẩy thực hiện Tuyên bố DOC và đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử COC ở Biển Đông; thiết lập quan hệ Đối tác Chiến lược với các nước chủ chốt trong ASEAN (nhóm IMPTS: Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Singapore).

5. Đánh giá kết quả và hạn chế của chính sách (1986 - 2016)

• Kết quả: Giúp Việt Nam giữ vững môi trường an ninh hòa bình, đa dạng hóa thị trường kinh tế, nâng cao vị thế quốc tế từ một nước bị cô lập trở thành thành viên nòng cốt định hình luật chơi chung ở khu vực.
• Hạn chế: Nhận thức của một bộ phận cán bộ về ASEAN có lúc chưa theo kịp tốc độ liên kết; năng lực bộ máy tham mưu và nguồn lực triển khai các cam kết hội nhập (nhất là trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN - AEC) còn hạn chế; sự phối hợp liên ngành giữa đối ngoại, kinh tế và quốc phòng - an ninh đôi khi thiếu đồng bộ.

---

Chương 3: Khả năng điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN từ sau Đại hội Đảng lần thứ XII đến năm 2025

Chương 3 đưa ra các dự báo khoa học và khuyến nghị chính sách cụ thể phục vụ triển khai Nghị quyết Đại hội XII của Đảng.

• Dự báo bối cảnh đến năm 2025:
  • Cục diện thế giới tiếp tục xu thế đa cực, đa trung tâm nhưng phức tạp và khó lường.
  • Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn (Mỹ - Trung) tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương ngày càng gay gắt, đặt ASEAN trước nguy cơ bị phân hóa và suy giảm vai trò trung tâm.
  • Triển vọng Cộng đồng ASEAN sau năm 2015 phải đối mặt với các thách thức: khoảng cách phát triển nội khối (CLMV và nhóm nước cũ), nguyên tắc đồng thuận bị thử thách, tranh chấp chủ quyền Biển Đông diễn biến phức tạp.
• Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam: ASEAN tiếp tục là không gian sinh tồn chiến lược và "tấm lá chắn" đối ngoại giúp Việt Nam cân bằng quan hệ với các nước lớn, nhưng đòi hỏi nội lực thực thi cam kết hội nhập phải nâng cao tương xứng.
• Khuyến nghị chính sách đối ngoại đến năm 2025:
  • Về định hướng: Quán triệt phương châm "chủ động, tích cực và có trách nhiệm"; kiên định bảo vệ độc lập, tự chủ gắn liền với giữ vững đoàn kết nội khối và củng cố vai trò trung tâm của ASEAN.
  • Về mục tiêu: Bảo đảm môi trường an ninh, hòa bình, ổn định để phát triển kinh tế bền vững; nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trong quản trị khu vực.
  • Về biện pháp cụ thể:
    1. Chủ động, tích cực xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh: Đóng góp thực chất vào 3 trụ cột (Cộng đồng Chính trị - An ninh APSC, Cộng đồng Kinh tế AEC, Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASCC); kiên quyết giữ vững nguyên tắc đồng thuận và vai trò trung tâm trong các cấu trúc do ASEAN dẫn dắt (ARF, ADMM+, EAS, RCEP).
    2. Nâng cao vai trò của Việt Nam trong ASEAN: Tích cực thúc đẩy đàm phán COC có hiệu lực, hiệu quả và ràng buộc pháp lý; củng cố các khuôn khổ hợp tác tiểu vùng (Mekong, CLV, CLMV) để thu hẹp khoảng cách phát triển.
    3. Nâng cao nội lực quốc gia: Đẩy mạnh cải cách thể chế kinh tế trong nước để tận dụng tối đa các cam kết AEC; đào tạo nguồn nhân lực ngoại giao đa phương chất lượng cao; tăng cường cơ chế điều phối liên ngành trong thực thi chính sách đối với ASEAN.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lý luận: Luận án vận dụng và phát triển mô hình phân tích điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann, xây dựng thành công khung phân tích lý luận chuyên biệt cho việc đánh giá sự phát triển chính sách đối ngoại của một quốc gia đang chuyển đổi thể chế kinh tế như Việt Nam đối với một tổ chức khu vực đa phương (ASEAN).
2. Đóng góp về mặt thực tiễn:
   • Hệ thống hóa và phân kỳ một cách toàn diện, biện chứng tiến trình 30 năm Đổi mới chính sách đối ngoại đối với ASEAN (1986 - 2016), làm rõ sự tương tác giữa chính sách đối nội và chính sách đối ngoại trong từng chặng đường lịch sử.
   • Làm sáng tỏ các bước ngoặt điều chỉnh từ tư duy "đối đầu, nghi kỵ" sang "tham gia, hội nhập" và tiến tới "chủ động, tích cực, có trách nhiệm" trong Cộng đồng ASEAN.
   • Nhận diện đầy đủ các thành tựu, nút thắt và hạn chế nội tại trong cơ chế hoạch định và triển khai chính sách của Việt Nam.
3. Đóng góp về mặt chính sách: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và các nhóm giải pháp, khuyến nghị cụ thể có giá trị thực tiễn cho Đảng và Nhà nước nhằm triển khai định hướng đối ngoại của Đại hội XII, phát huy tối đa vai trò của ASEAN trong bảo đảm an ninh, phát triển và nâng cao vị thế đất nước đến năm 2025.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khung phân tích vào giai đoạn 1986 - 2016 với mốc thời gian Cộng đồng ASEAN vừa được thành lập (cuối năm 2015) và Đại hội Đảng XII (đầu năm 2016). Do đó, những dữ liệu thực chứng về vận hành thực tế của Cộng đồng ASEAN trong giai đoạn sau năm 2016 chủ yếu được luận giải dưới dạng dự báo và khuyến nghị.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Đánh giá tác động thực tế của việc thực thi Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025 đối với tiến trình hội nhập quốc tế toàn diện của Việt Nam.
  • Phân tích sâu hơn tác động từ sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn (đặc biệt là Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và Sáng kiến Vành đai và Con đường) đối với sự đoàn kết và vai trò trung tâm của ASEAN.
  • Nghiên cứu cơ chế phối hợp liên ngành trong nước nhằm tối ưu hóa hiệu quả thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mà ASEAN tham gia.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan hoạch định và thực thi chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị thực tiễn cho Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương, Ủy ban Đối ngoại Quốc hội, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Bộ Công Thương trong việc xây dựng chiến lược, đề án hợp tác song phương và đa phương trong khuôn khổ ASEAN.
• Đối với công tác nghiên cứu và đào tạo: Công trình là nguồn tài liệu phục vụ giảng dạy, học tập và nghiên cứu cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Quan hệ Quốc tế, Chính trị học, Ngoại giao, Nghiên cứu Đông Nam Á và Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên mô hình của tác giả nào?

Luận án tiếp thu và vận dụng mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann (1990), kết hợp với lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại theo các cấp độ (Kenneth Waltz, David Singer, William Nester) và quan điểm về 3 mục tiêu cốt lõi của chính sách đối ngoại (an ninh, phát triển, vị thế của Nicholas Onuf và Vũ Khoan), đồng thời thích ứng với vai trò lãnh đạo tuyệt đối, toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam.

2. Tiến trình 30 năm Đổi mới chính sách đối ngoại với ASEAN (1986 - 2016) được chia thành những giai đoạn nào?

Tiến trình này được chia làm 3 giai đoạn chính trong thời kỳ Đổi mới (sau khi đối chiếu với giai đoạn tiền Đổi mới 1967 - 1986):

• Giai đoạn 1986 - 1996: Phá thế bao vây cô lập, xác lập đường lối độc lập tự chủ, đa phương hóa và chính thức gia nhập ASEAN (1995).
• Giai đoạn 1996 - 2006: Mở rộng quan hệ hợp tác, đẩy mạnh hội nhập kinh tế khu vực (tham gia AFTA), hoàn tất ý tưởng ASEAN-10.
• Giai đoạn 2006 - 2016: Đưa các mối quan hệ vào chiều sâu, tích cực tham gia xây dựng Cộng đồng ASEAN (2015) và thực thi Hiến chương ASEAN với phương châm "chủ động, tích cực và có trách nhiệm".

3. Tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam năm 1986 đặt ra áp lực gì đối với việc điều chỉnh chính sách đối ngoại?

Năm 1986, Việt Nam đối mặt với khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng: lạm phát phi mã lên tới 774,7%, GDP bình quân đầu người chỉ đạt 86 USD, tăng trưởng GDP giai đoạn 1977 - 1980 chỉ đạt 0,4%/năm và bị bao vây cấm vận toàn diện. Thực trạng này tạo áp lực sống còn buộc Việt Nam phải đổi mới tư duy đối ngoại, chuyển từ đối đầu sang hòa dịu, mở rộng quan hệ với các nước láng giềng Đông Nam Á để tạo môi trường hòa bình phục vụ phát triển kinh tế.

4. Ba nhóm khuyến nghị chính sách trọng tâm của luận án cho giai đoạn đến năm 2025 là gì?

Luận án đề xuất ba nhóm khuyến nghị chính:

• Chủ động, tích cực tham gia xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh, củng cố đoàn kết nội khối và nâng cao vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực.
• Nâng cao vai trò, vị thế dẫn dắt của Việt Nam thông qua việc thúc đẩy giải quyết hòa bình các tranh chấp trên Biển Đông (COC) và tăng cường hợp tác tiểu vùng (Mekong, CLV).
• Củng cố nội lực quốc gia qua hoàn thiện thể chế kinh tế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường phối hợp liên bộ ngành trong công tác hội nhập ASEAN.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Lê Viết Duyên đã làm sáng tỏ quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN trong suốt 30 năm Đổi mới (1986 - 2016) trên cả phương diện lý luận và thực tiễn. Bằng việc xây dựng và vận dụng mô hình phân tích điều chỉnh chính sách đối ngoại, luận án đã phân tích sâu sắc các bước chuyển mình mang tính bản lề trong tư duy của Đảng và Nhà nước, từ trạng thái đối đầu sang hội nhập toàn diện và chủ động định hình cấu trúc khu vực. Hệ thống dự báo và khuyến nghị chính sách đến năm 2025 cung cấp các luận cứ khoa học phục vụ đắc lực cho công tác đối ngoại và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LU N VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại. Khái niệm và mục tiêu của chính sách đối ngoại.

Lý thuyết về phân tích chính sách đối ngoại. Quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách đối ngoại. Quá trình hoạch định chính sách đối ngoại. Quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại.

Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại. Cơ sở hình thành chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Tư tưởng chủ đạo. Đảng lãnh đạo tuyệt đối và thống nhất hoạt động đối ngoại.

Cơ sở thực tiễn. Biến động của tình hình thế giới và khu vực. Tình hình Việt Nam khi bước vào thời kỳ Đổi mới (1986). Yêu cầu nhiệm vụ của chính sách đối ngoại trong thời kỳ Đổi mới.

Đặc điểm truyền thống chính sách đối ngoại Việt Nam. Chính sách đối ngoại hòa hiếu. Chính sách đối ngoại khôn khéo của một nước nhỏ. Mô hình phân tích chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986-2016).

Nguồn dẫn tới sự điều chỉnh. Quá trình điều chỉnh. Kết quả điều chỉnh chính sách đối ngoại .45 CHƢƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1986 - 2016. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trƣớc thời kỳ Đổi mới (1967 - 1986).

Cơ sở hoạch định. Nội dung chính sách. Về định hướng. Về mục tiêu.

Về biện pháp. Đánh giá chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn trước Đổi mới. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1986 - 1996. Cơ sở điều chỉnh.

Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai. Thay đổi định hướng. Thay đổi mục tiêu. Thay đổi biện pháp.

Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1996 - 2006. Cơ sở điều chỉnh. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai. Điều chỉnh định hướng.

Điều chỉnh mục tiêu. Điều chỉnh biện pháp. Chính sách với ASEAN trong giai đoạn 2006 - 2016. Cơ sở điều chỉnh.

Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai. Điều chỉnh định hướng. Điều chỉnh mục tiêu. Điều chỉnh biện pháp.

Kết quả quá trình điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới 1986 - 2016. Về định hướng. Về mục tiêu. Về biện pháp.

Hạn chế trong chính sách với ASEAN.110 CHƢƠNG 3: KHẢ NĂNG ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TỪ SAU ĐẠI HỘI ĐẢNG LẦN THỨ XII ĐẾN NĂM 2025. Cơ sở điều chỉnh. Dự báo tình hình thế giới và khu vực. Chiến lược các nước lớn trong khu vực.

Triển vọng Cộng đồng ASEAN đến năm 2025. Thách thức của ASEAN. Cơ hội và thách thức với Việt Nam. Thách thức.

Khả năng điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025. Khuyến nghị chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025. Về định hướng. Về mục tiêu.

Về biện pháp. Chủ động, tích cực xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh, tăng cường vai trò trung tâm của ASEAN. Nâng cao vai trò Việt Nam trong ASEAN. Nâng cao nội lực Việt Nam trong hợp tác ASEAN .147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .172 Phụ lục 1: Các giai đoạn trong quy trình hoạch định chính sách đối ngoại .172 Phụ lục 2: Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F.173 Phụ lục 3: Bảng so sánh quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN qua các giai đoạn trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016) và khuyến nghị chính sách cho giai đoạn 2016 - 2025 .174 vii DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt 1.

AC ASEAN Community Cộng đồng ASEAN Ngân hàng phát triển châu 2. ADB Asia Development Bank Á ASEAN Defence Ministerial Hội nghị Bộ trưởng quốc 3. ADMM Meeting phòng ASEAN ASEAN Defence Ministerial Hội nghị Bộ trưởng quốc 4. ADMM+ Meeting Plus phòng ASEAN mở rộng ASEAN Economic Cộng đồng Kinh tế ASEAN 5.

AEC Community ASEAN Economic Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế 6. AEM Ministerial Meeting ASEAN Khu vực mậu dịch tự do 7. AFTA ASEAN Free Trade Area ASEAN ASEAN Inter-Parliamentary Tổ chức liên nghị viện 8. AIPO Organization ASEAN 9.

AMF ASEAN Maritime Forum Diễn đàn biển ASEAN Hội nghị Bộ trưởng Ngoại 10. AMM ASEAN Ministerial Meeting giao ASEAN ASEAN Ministerial Meeting Hội nghị Bộ trưởng Môi 11. AMME on Environment trường ASEAN Asia-Pacific Economic Diễn đàn hợp tác kinh tế 12. APEC Cooperation châu Á-Thái Bình Dương ASEAN Political-Security Cộng đồng Chính trị An ninh 13.

APSC Community ASEAN 14. ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN 15. ASA Association of Southeast Asia Hiệp hội Đông Nam Á ASEAN Security Cộng đồng an ninh ASEAN 16. ASC Community viii ASEAN Socio-Cultural Cộng đồng văn hóa-xã hội 17.

ASCC Community ASEAN Association of Southeast Hiệp hội các quốc gia Đông 18. ASEAN Asian Nations Nam Á ASEAN + 1: Hợp tác 19. ASEAN+1 ASEAN Plus One ASEAN và từng Bên Đối thoại ASEAN + 3: Hợp tác 20. ASEAN+3 ASEAN Plus Three ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc ASEAN + 6: Hợp tác ASEAN và Trung Quốc, 21.

ASEAN+6 ASEAN Plus six Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand 22. ASEM Asia – Europe Meeting Hội nghị Á – Âu Brunei Darussalam- Khu vực tăng trưởng Đông BIMP- Indonesia-Malaysia- ASEAN Brunei, 23. EAGA Indonesia, Malaysia và Philippines Philippines East ASEAN Growth Area Hiệp định thương mại song 24. BTA Bilateral Trade Agreement phương China - ASEAN Free Trade Khu vực mậu dịch tự do 25.

CAFTA Area Trung Quốc - ASEAN Confidence-Building Các biện pháp xây dựng 26. CBMs Measures lòng tin Nhóm các nước thành viên Cambodia, Laos, Mianmar, mới trong ASEAN gồm 27. CLMV Vietnam Campuchia, Lào, Mianma và Việt Nam Nhóm nước Campuchia, 28. CLV Cambodia, Laos, Vietnam Lào và Việt Nam ix 29.

CNXH Chủ nghĩa xã hội Council for Mutual Hội đồng tương trợ kinh tế 30. COMECON Economic Assistance (khối SEV theo tiếng Nga) Comprehensive Nuclear Hiệp ước cấm thử vũ khí 31. CTBT Test-Ban Treaty hạt nhân toàn diện Declaration on the Conduct Tuyên bố về cách ứng xử 32. DOC of Parties của các bên ở Biển Đông Khu vực mậu dịch tự do 33.

EAFTA East Asian Free Trade Area Đông Á 34. EAS East Asia Summit Hội nghị Cấp cao Đông Á Expanded ASEAN Maritime Diễn đàn biển ASEAN mở 35. EAMF Forum rộng 36. EC European Community Cộng đồng châu Âu 37.

EU European Union Liên minh châu Âu 38. FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài Forum for East Asia and Diễn đàn hợp tác Đông Á- 39. FEALAC Latin America Cooperation Mỹ Latinh Khu vực thương mại tự do Free Trade Area of the Asia- 40. FTAAP khu vực Châu Á Thái Bình Pacific Dương 41.

GDP Gross Domestic Product Tổng thu nhập quốc nội Nhóm các nước đối tác Indonesia, Malaysia, chiến lược của Việt Nam trong ASEAN, gồm 42. IMPTS Philippines, Thailand, Indonesia, Malaysia, Singapore Philippines, Thái Lan và Singapore. Tam giác phát triển Indonesia-Malaysia- 43. IMT-GT Indonesia, Malaysia, Thái Thailand Growth Triangle Lan Cuộc họp không chính thức 44.

JIM Jakarta Informal Meeting Jakarta về vấn đề Cambodia x North Atlantic Treaty Tổ chức hiệp ước Bắc Đại 45. NATO Organization Tây Dương Hiệp ước không phổ biến 46. NPT Non-Proliferation Treaty hạt nhân Official Development Viện trợ phát triển chính 47. ODA Assisstance thức Regional Cooperation Hiệp định đối tác kinh tế 48.

RCEP Economic Partnership toàn diện khu vực Hiệp ước khu vực Đông Southeast Asia Nuclear 49. SEANWFZ Nam Á không có vũ khí hạt Weapons Free Zone nhân. Southeast Asia Treaty Tổ chức hiệp ước Đông 50. SEATO Organization Nam Á Hội nghị Quan chức ngoại 51.

SOM Senior Officials Meeting giao cao cấp ASEAN Treaty of Amity and Hiệp ước Thân thiện và 52. TAC Cooperation Hợp tác ở Đông Nam Á Hiệp định đối tác xuyên 53. TPP Trans-Pacific Partnership Thái Bình Dương United Nations Development Chương trình phát triển 54. UNDP Program Liên hiệp quốc Hiệp định Thương mại tự Viet Nam-EU Free Trade 55.

VEFTA do song phương Việt Nam Agreement – Liên minh Châu Âu Viet Nam - Japanese Hiệp định Đối tác kinh tế 56. VJEPA Economic Partnership Việt Nam – Nhật Bản Agreement Hiệp định Thương mại tự Viet Nam - Korea Free 57. VKFTA do song phương Việt Nam Trade Agreement – Hàn Quốc 58. VN-EAEU Viet Nam - Eurasian Hiệp định Thương mại Tự do xi FTA Economic Union Free Trade Việt Nam - Liên minh Á Âu Agreement Tổ chức thương mại thế 59.

WTO World Trade Organization giới Khu vực Hòa bình, Tự do Zone of Peace Freedom and 60. ZOPFAN và Trung lập tại Đông Nam Neutrality Á xii DANH MỤC CÁC H NH V , ĐỒ THỊ Hình 1.1: Quy trình hoạch định chính sách đối ngoại.2: Quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại. Quy trình hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam .4: Mô hình phân tích quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016). ý do chọn đề tài Từ giữa những năm 80 của thế kỷ XX, Việt Nam đứng trước đòi hỏi bức bách phải tìm cách thoát khỏi tình hình khủng hoảng kinh tế - xã hội, phá thế bao vây cấm vận của các thế lực thù địch, thực hiện mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, đánh dấu một bước ngoặt cơ bản và có ý nghĩa quyết định trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Đại hội VI khẳng định đổi mới là yêu cầu bức thiết, vấn đề có ý nghĩa sống còn với đất nước. Kể từ năm1986 đến nay, Việt Nam đã luôn "tranh thủ cơ hội, vượt qua thách thức, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ, phát triển nhanh và bền vững hơn” [41, tr. 30 năm Đổi mới đã cho thấy một trong những nhiệm vụ cơ bản của công tác đối ngoại là củng cố và giữ vững hòa bình để tập trung xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đổi mới nói chung và việc điều chỉnh chính sách đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nói riêng không chỉ là đòi hỏi chủ quan của tình hình khủng hoảng trong nước mà còn là vấn đề sống còn trước yêu cầu khách quan khi tình hình thế giới thay đổi, nhất là sau khủng hoảng của CNXH ở Liên Xô, Đông Âu. Trong công cuộc đổi mới, quyết định của Việt Nam gia nhập ASEAN là lựa chọn "có tính cân não" [111, tr.