phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo gồm 3 chương, 9 tiết. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1. CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA LIÊN BANG NGA NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI 1. Tổng quan chung về chính sách đối ngoại 1.
Một số khái niệm về chính sách đối ngoại Ngày nay, chính sách đối ngoại là một trong những thuật ngữ không còn xa lạ với những ai quan tâm đến tình hình thế giới, đến quan hệ giữa các quốc gia trong môi trường chính trị thế giới. Chính sách đối ngoại thường được nhìn nhận là một trong những hoạt động của nhà nước, hướng ra bên ngoài. Trong đó, bên ngoài ở đây vừa là môi trường quốc tế - một tiến trình phức tạp và khó nắm bắt với những sự kiện diễn ra liên tục, thay đổi không ngừng – vừa là mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ lớn nhỏ trên thế giới với các chủ thể khác nhau tham gia vào quan hệ quốc tế và luôn tác động qua lại lẫn nhau. Hay nói một cách khác, chính sách đối ngoại là những chính sách, hoạt động của nhà nước đối với các quốc gia và vùng lãnh thổ khác trên thế giới, nó còn xa lạ và ít nhận được sự quan tâm của nhân dân trong nước so với các hoạt động đối nội của nhà nước có tác động trực tiếp đến đời sống của nhân dân và diễn ra hàng ngày, thường xuyên.
Có thể nói, chính sách đối ngoại là một lĩnh vực rộng lớn và là đối tượng nghiên cứu của rất nhiều học giả cũng như các trường phái khác nhau. Mặc dù hiện nay có rất nhiều quan điểm về chính sách đối ngoại, song tựu chung lại có thể thấy, các chủ thể “khơi mào” cho những hành động liên quan tới chính sách đối ngoại và những chủ thể là mục tiêu cho các hành động đó thường là quốc gia (dù không phải lúc nào cũng vậy). Do đó, có thể nhận định, khi nói tới chính sách đối ngoại tức là nói tới những hành động, chiến lược và quyết định nhằm vào các chủ thể bên ngoài phạm vi của một hệ thống chính trị nội địa (ví dụ, một nhà nước) [132]. Cho đến nay, đã có rất nhiều những nhận định khác nhau về khái niệm chính sách đối ngoại.
Theo học giả Breuning, chính sách đối ngoại là “tổng thể các chính sách và các mối tương tác với môi trường bên ngoài biên giới quốc gia”, “chính 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sách đối ngoại của một quốc gia bao quát nhiều vấn đề khác nhau, từ an ninh truyền thống và các lĩnh vực kinh tế tới những vấn đề môi trường, năng lượng, viện trợ nước ngoài, di cư và quyền con người”[132] còn các học giả Kaarbo, Lantis, Beasley cho rằng: “mục tiêu định hướng ban đầu của chính sách đó là mở rộng tầm ảnh hưởng của quốc gia, điều này phân biệt chính sách đối ngoại với chính sách đối nội” [132]. Theo từ điển thuật ngữ ngoại giao, chính sách đối ngoại là “chủ trương, chiến lược, kế hoạch và các biện pháp thực hiện cụ thể do một quốc giai đề ra, có liên quan đến các mối quan hệ quốc tế mà quốc gia đó thiết lập với quốc gia và chủ thể khác nhằm tăng cường và bảo vệ lợi ích quốc gia mình” [7, tr. Từ đây có thể thấy, chính sách đối ngoại là một lĩnh vực rộng lớn, được nhìn nhận dưới nhiều góc cạnh khác nhau như: lĩnh vực đối ngoại (đối ngoại của Đảng, Nhà nước), nội dung đối ngoại (chủ trương, quan điểm, đường lối), môi trường bên ngoài, phương thức và nghệ thuật triển khai chính sách đối ngoại (các hàn động ứng phó, đối sách)… Vì thế khi xem xét, nghiên cứu cần triển khai theo những chiều cạnh khác nhau để có cái nhìn bao quát và tổng thể hơn. Đặc điểm của chính sách đối ngoại Chính sách đối ngoại của một quốc gia là tập hợp những chiến lược mà quốc gia đó sử dụng trong quá trình tương tác với các quốc gia khác và các tổ chức quốc tế, trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa – xã hội nhằm đạt được những mục tiêu khác nhau phù hợp với lợi ích của quốc gia đó.
Chính sách đối ngoại của một quốc gia thường được hoạch định bởi bộ máy chính phủ cao nhất của quốc gia. Mỗi quốc gia khác nhau, mỗi thể chế chính trị khác nhau lại có cách cấu tạo bộ máy hoạch định chính sách đối ngoại khác nhau. Tuy nhiên, về bản chất, chính sách đối ngoại là sự tương tác ra bên ngoài phạm vi của quốc gia, do đó chính sách đối ngoại có những đặc điểm chung trong hầu hết các chính sách đối ngoại của các quốc gia trên thế giới hiện nay. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thứ nhất, chính sách đối ngoại là sự phản ánh chức năng đối ngoại của một nhà nước, mà chức năng đối ngoại là sự tiếp tục và mở rộng của chức năng đối nội.
Điều này liên quan đến mục tiêu của chính sách đối ngoại, bởi dù chính sách đối ngoại do chủ thể hay quốc gia nào hoạch định thì mục tiêu chung nhất mà nó hướng tới đó là góp phần đảm bảo an ninh quốc gia, phát triển kinh tế, tối đa hóa lợi ích hay khẳng định vị thế quốc gia… và những mục tiêu này luôn luôn song trùng với mục tiêu của chính sách đối nội. Sẽ không có trường hợp mục tiêu đối nội và mục tiêu đối ngoại của một quốc gia tách rời nhau, chúng chỉ khác nhau thông qua hình thức, con đường và phạm vi thực hiện: chính sách đối nội thực hiện thông qua tuyên truyền, vận động, khuyến khích công dân trong lãnh thổ; còn chính sách đối ngoại thực hiện thông qua con đường hợp tác, cạnh tranh, xung đột, hoặc thậm chí chiến tranh với các chủ thể bên ngoài lãnh thổ quốc gia. Thứ hai, chính sách đối ngoại chịu ảnh hưởng của các yếu tố trong nước và bối cảnh chính trị quốc tế bên ngoài. Đây không chỉ là đặc điểm mà nó còn là một trong những nhân tố có tác động đến việc hoạch định chính sách đối ngoại của một quốc gia.
Tham chiếu từ mục đích của chính sách đối ngoại mà các chủ thể hoạch định chính sách nhìn nhận tình hình, bối cảnh quốc tế, khu vực và trong nước để có cái nhìn đa chiều, xác định đâu là những yếu tố có ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của quốc gia, từ đó có những quyết định phù hợp với mục tiêu mà chính sách đối ngoại đó hướng tới nhằm tối đa hóa lợi ích mà quốc gia đạt được. Do đó, các quốc gia đều phải chú ý đến những yếu tố về kinh tế, văn hóa, dân tộc, nền tảng chính trị cũng như các biến đổi về kinh tế, chính trị quốc tế trong quá trình xây dựng chính sách đối ngoại. Thứ ba, chính sách đối ngoại là sản phẩm đa chủ thể. Trong một quốc gia, không có một cơ quan riêng lẻ nào có thể tạo lập được chính sách đối ngoại, mà nó là sản phẩm tổng hợp của các cơ quan, tổ chức chính trị - xã hội, của nhà nước.
Điều này được thể hiện qua hầu hết các thể chế chính trị mà các quốc gia trên thế 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com giới áp dụng hiện nay trong quá trình vận hành bộ máy chính trị đất nước. Sau nữa, các chính sách đối ngoại của một quốc gia còn phải nhận được sự đồng tình, ý kiến đóng góp của toàn dân cũng như các nhân vật chính trị, các chính khách. Thứ tư, chính sách đối ngoại có tính giai đoạn. Điều này thể hiện qua bản chất của chính sách đối ngoại.
Chính sách đối ngoại là một hoạt động chính trị quốc tế rất nhạy cảm đồng thời nó là sự tiếp tục các hoạt động phát triển kinh tế, văn hóa, chính trị trong nước, do đó chính sách đối ngoại không thể tách rời độc lập với các yếu tố trên. Vì vậy, sự điều chỉnh chính sách đối ngoại là một đặc trưng rất rõ nét. Khi theo dõi diễn biến của các chính sách đối ngoại có thể thấy trong đó là những sự ưu tiên thứ bậc các vấn đề trong quan hệ quốc tế của một quốc gia. Sự ưu tiên này thay đổi theo những biến động trong nước trong những điều kiện nhất định.
Mặt khác, các yếu tố bên ngoài, những thay đổi trong môi trường quốc cũng tác động mạnh vào chính sách đối ngoại của một nước. Do vậy, chính sách đối ngoại luôn có sự điều chỉnh theo những biến động của môi trường trong nước và quốc tế, do đó, chính sách đối ngoại có đặc tính giai đoạn. Thứ năm, chính sách đối ngoại có tính kế thừa. Quá trình phát triển của các quan hệ quốc tế luôn diễn ra trong một chuỗi các gia đoạn, theo đó mà các chính sách đối ngoại được hoạch định.
Tính kế thừa trong chính sách đối ngoại của một quốc gia thể hiện ở chỗ trong một chính sách, nhà nước phải phát huy được những ưu điểm, những mặt mạnh, cũng như cần phải tránh không lặp lại những thất bại, sơ hở của những đường lối, chính sách đối ngoại trước đó gặp phải. Thứ sáu, chính sách đối ngoại có tính sáng tạo. Chính sách đối ngoại là sản phẩm kết hợp giữa hai yếu tố: yếu tố vật chất khách quan và năng lực cụ thể của con người. Nhưng tựu chung lại, chính sách đối ngoại là sản phẩm chủ quan của con người khi nhận thức các sự kiện có tính chất vật chất khách quan, phát triển có quy luật, do đó nó mang tính sáng tạo.
Bên cạnh đó, tính sáng tạo của chính sách đối ngoại còn được thể hiện ở khả năng dự báo xu hướng phát triển của các sự kiện chính trị trong nước và quốc tế; dự báo được khuynh hướng tất yếu của các hoạt 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com động đối ngoại đã được trù liệu và được nhà nước điều khiển trong những thời điểm nhất định [6, tr. * Các nhân tố tác động đến việc hoạch định chính sách đối ngoại quốc gia Mỗi quốc gia trên thế giới, dù lâu đời hay mới thành lập, đều có nhu cầu khẳng định bản sắc của đất nước trên trường quốc tế.