CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG 1. Khái niệm và phân loại 1. Một số khái niệm cơ bản Để hiểu được khái niệm chi trả dịch vụ môi trường rừng, cần bắt đầu với khái niệm môi trường rừng. Điều 3, Nghị định 99/2010/NĐ-CP ngày 24/9/2010 của Chính Phủ về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (Nghị định 99/2010/NĐ-CP) đã nêu rõ: “Môi trường rừng bao gồm các hợp phần của hệ sinh thái rừng: thực vật, động vật, vi sinh vật, nước, đất, không khí, cảnh quan thiên nhiên.
Môi trường rừng có các giá trị sử dụng đối với nhu cầu của xã hội và con người, gọi là giá trị sử dụng của môi trường rừng, gồm: bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước, phòng hộ đầu nguồn, phòng hộ ven biển, phòng chống thiên tai, đa dạng sinh học, hấp thụ và lưu giữ các bon, du lịch, nơi cư trú và sinh sản của các loài sinh vật, gỗ và lâm sản khác” [4]. Điều 3, Nghị định 99/2010/NĐ-CP ngày 24/9/2010 cũng đã nêu rõ: “Dịch vụ môi trường rừng là việc cung ứng các giá trị sử dụng của môi trường rừng để đáp ứng các nhu cầu của xã hội và đời sống của nhân dân”. Chi trả dịch vụ môi trường theo định nghĩa của Wunder (2005) bao gồm năm yếu tố chính là: giao dịch tự nguyện, một dịch vụ môi trường được xác định rõ ràng, có ít nhất một người mua dịch vụ, ít nhất một người cung cấp dịch vụ, và phải có tính điều kiện (người mua chỉ chi trả khi mà người cung cấp đảm bảo việc cung cấp dịch vụ được diễn ra liên tục). [23] Đưa ra những cách lý giải khác, Mayrand và Paquin (2004) cho rằng: “Ý tưởng cơ bản về “chi trả dịch vụ môi trường” là tạo ra lợi ích cho các cá nhân và cộng đồng để bảo vệ các dịch vụ môi trường bằng cách bồi hoàn cho họ khoản chi phí phát sinh từ việc quản lý và cung cấp những dịch vụ này.
Sự bồi hoàn hoặc đền đáp có thể SVTH: Mai Thị Khánh Vân 4 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Bùi Dũng Thể dưới hình thức chi trả trực tiếp, lợi ích tài chính hoặc hiện vật như là sự tiếp cận thị trường” (Gouyon 2002; Van Noordwijk 2005). [18, 15, 21] Theo quy định của Luật pháp Việt Nam: tại Khoản 2 và Khoản 3, Điều 3 Nghị định số 99/2010/NĐ-CP thì DVMTR là công việc cung ứng các giá trị sử dụng của môi trường rừng để đáp ứng các nhu cầu của xã hội và đời sống nhân dân. Chi trả DVMTR là quan hệ cung ứng và chi trả giữa bên sử dụng DVMTR trả tiền cho bên cung ứng DVMTR. Phân loại các dịch vụ môi trường rừng được chi trả Theo quy định tại Khoản 2 Điều 4 Nghị định số 99/2010/NĐ-CP, loại DVMTR được chi trả gồm: 1/ Bảo vệ đất, hạn chế xói mòn và bồi lắng lòng hồ, lòng sông, lòng suối; 2/ Điều tiết và duy trì nguồn nước cho sản xuất và đời sống xã hội; 3/ Dịch vụ hấp thụ và lưu giữ cacbon của rừng, giảm phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính bằng các biện pháp ngăn chặn suy thoái rừng, giảm diện tích rừng và phát triển rừng bền vững; 4/ Bảo vệ cảnh quan tự nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học của các hệ sinh thái rừng phục vụ cho dịch vụ du lịch; 5/ Dịch vụ cung ứng bãi đẻ, nguồn thức ăn và con giống tự nhiên, sử dụng nguồn nước từ rừng cho nuôi trồng thủy sản.
Khung pháp lý và cơ cấu thể chế cho chi trả dịch vụ môi trường rừng Bên cạnh việc ban hành Nghị định 99/2010/NĐ-CP ngày 24/09/2010 về chính sách chi trả DVMTR để áp dụng cơ chế này trên toàn quốc. Nhà nước cũng đưa ra một loạt các Nghị định, Thông tư hướng dẫn khác (xem hộp 1) nhằm đảm bảo chính sách chi trả DVMTR có thể triển khai thực hiện một cách nhanh chóng và thống nhất trên cả nước, đồng thời vẫn phù hợp với thực tế ở các địa phương (Nguyễn Việt Dũng & Nguyễn Hải Vân, 2015). [16] SVTH: Mai Thị Khánh Vân 5 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Bùi Dũng Thể Hộp 1. Các nghị định, thông tư hướng dẫn thực hiện chính sách chi trả DVMTR Quy định về tổ chức, quản lý: Nghị định 05/2008/NĐ-CP ngày 14 tháng 01 năm 2008 của Chính phủ về Quỹ BVPTR; Thông tư 85/2012/TT-BTC ngày 25 thấng 5 năm 2012 của Bộ Tài chính về hướng dẫn chế độ quản lý tài chính đối với Quỹ BVPTR; Quy định về chi trả: Nghị định 99/2010/NĐ-CP ngày 24 tháng 9 năm 2010 của Chính phủ về chính sách chi trả DVMTR; Quyết định 2284/QĐ-TTg ngày 13 tháng 12 năm 2010 của Thủ tướng về phê duyệt đề án triển khai Nghị định 99/2010/NĐ- CP; Thông tư 80/2011/TT-BNNPTNT ngày 23 tháng 11 năm 2011 của Bộ NN- PTNT hướng dẫn phương pháp xác định tiền chi trả DVMTR; Thông tư 20/2012/TT-BNNPTNT ngày 07 tháng 5 năm 2012 của Bộ NN-PTNT về hướng dẫn trình tự thủ tục nghiệm thu thanh toán chi trả DVMTR; Thông tư liên tịch 62/2012/TTLT-BNTPTNT-BTC ngày 16 tháng 11 năm 2012 về hướng dẫn cơ chế quản lý sử dụng tiền chi trả DVMTR; Quy định về xử lý vi phạm: Nghị định 40/2015/NĐ-CP ngày 27 tháng 4 năm 2015 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính về quản lý rừng, phát triển rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản (sửa đổi Nghị định 157/2013/NĐ-CP, bao gồm xử lý vi phạm quy định chi trả DVMTR).
Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và tác động đến hệ thống quản trị lâm nghiệp địa phương) Ngoài những chính sách có nội dung liên quan đến chi trả DVMTR, Chính phủ cũng tiếp tục ban hành các chính sách khác nhằm hỗ trợ, thúc đẩy thực hiện các mục tiêu, kế hoạch ngắn hạn, trung hạn trong QLBVR. Khoản tiền được chi trả từ DVMTR cũng đã và đang được xác định như một nguồn vốn tài chính quan trọng giúp hiện thực hóa các nội dung và mục tiêu của một loạt các chính sách lâm nghiệp mới được ban hành trong giai đoạn từ 2010 đến 2015. (Hộp 2) SVTH: Mai Thị Khánh Vân 6 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Bùi Dũng Thể Hộp 2. Các chính sách được lồng ghép thực hiện chi trả DVMTR Nghị định 117/2010/NĐ-CP ngày 24 tháng 12 năm 2010 của Chính phủ về tổ chức và quản lý hệ thống rừng đặc dụng; Quyết định 57/2012/QĐ-TTg ngày 09 tháng 01 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt kế hoạch BVPTR giai đoạn 2011-2020; Quyết định 07/2012/QĐ-TTg ngày 08 tháng 02 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ ban hành một số chính sách tăng cường công tác bảo vệ rừng; Quyết định 24/2012/QĐ-TTg ngày 01 tháng 06 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách đầu tư phát triển rừng đặc dụng giai đoạn 2011-2020; Quyết định 17/2015/QĐ-TTg ngày 09 tháng 06 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ ban hành quy chế quản lý rừng phòng hộ; Nghị định 118/2014/NĐ-CP ngày 17 tháng 12 năm 2014 của Chính phủ về sắp xếp, đổi mới và phát triển, nâng cao hiệu quả hoạt động của công ty nông, lâm nghiệp.
Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và tác động đến hệ thống quản trị lâm nghiệp địa phương) Đối với Cơ cấu thể chế: Hoạt động chi trả DVMTR tại Việt Nam phụ thuộc phần lớn vào các Quỹ Bảo vệ và Phát triển Rừng được thành lập ở cấp Trung ương và cấp tỉnh (Hình 1. Trong cơ cấu này, nhiệm vụ và vai trò của các bên liên quan đã được xác định rõ. SVTH: Mai Thị Khánh Vân 7 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Bùi Dũng Thể Hình 1. Thiết kế khung thể chế cho chính sách chi trả DVMTR và mối quan hệ giữa các bên liên quan, quy định tại Nghị định 99 (Nguồn: Phạm Thu Thủy và cộng sự (2013).
Báo cáo chuyên đề Chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam từ chính sách đến thực tiễn) 1. Cở sở thực tiễn 1. Sự ra đời của chính sách chi trả DVMTR trên thế giới Trong bài viết “Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và vai trò của nhà nước” của tác giả Đỗ Trọng Hoàn, Trung tâm Nghiên cứu Nông Lâm Thế giới (ICRAF) tại Việt Nam (2016), lịch sử hình thành của ý tưởng “chi trả dịch vụ môi trường” bắt nguồn từ lý thuyết kinh tế học tân tự do. Trong đó cho rằng thị trường có khả năng phân bổ tối ưu tài nguyên và hàng hóa (bao gồm cả các dịch vụ môi trường) với điều kiện là các quyền sở hữu được phân định rõ ràng.
Định nghĩa về chi trả dịch vụ môi trường (Wunder, 2005) đang được sử dụng rộng rãi là một ví dụ tiêu biểu cho lý thuyết này.[17] Trong bài giới thiệu về “Chi trả dịch vụ môi trường: Kinh nghiệm quốc tế” của tác giả Phạm Thu Thủy và cộng sự (2014), lịch sử hình thành của Chi trả dịch vụ môi trường được bắt đầu ở Châu Âu và Bắc Mỹ từ thập niên 70 của thế kỷ 20, sau đó SVTH: Mai Thị Khánh Vân 8 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Bùi Dũng Thể lan rộng ra các nước Mỹ Latin, Châu Á, Châu Phi và cuối cùng là Châu Đại Dương vào năm 2008. Lịch sử phát triển của Chi trả dịch vụ môi trường (Nguồn: Phạm Thu Thủy và cộng sự (2014). Chi trả dịch vụ môi trường: Kinh nghiệm quốc tế) Hiện nay có khoảng 400 chương trình, dự án Chi trả dịch vụ môi trường trên toàn cầu. CIFOR đã thực hiện nghiên cứu trên 96 chương trình Chi trả dịch vụ môi trường khắp thế giới.
Cụ thể: 6 chương trình ở Bắc Mỹ; 9 chương trình ở Châu Âu; 31 chương trình ở Mỹ Latin; 33 chương trình ở Châu Á; 12 chương ở Châu Phi và 5 chương trình ở Châu Úc. Trong đó, dịch vụ môi trường rừng được chi trả chủ yếu liên quan tới bảo vệ nguồn nước (chiếm 51%), còn khoản chi trả cho rừng ngập mặn là ít nhất với chỉ 1%.3) SVTH: Mai Thị Khánh Vân 9 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Bùi Dũng Thể Hình 1. Các dịch vụ môi trường rừng đang được chi trả (Nguồn: Phạm Thu Thủy và cộng sự (2014). Chi trả dịch vụ môi trường: Kinh nghiệm quốc tế) Trước đó, theo bài đăng của Phạm Thu Thảo trên trang web của Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Lâm Đồng, năm 2013, Tổ chức nghiên cứu lâm nghiệp quốc tế (CIFOR) đã tiến hành tổng kết kinh nghiệm từ việc thiết kế và thực thi Chi trả dịch vụ môi trường tại 13 nước: Bolivia, Brazil, Burkina Faso, Cameroon, Cộng hòa Dân chủ Congo, Indonesia, CHDCND Lào, Mozambique, Nepal, Papua New Guinea, Peru, Tanzania và Việt Nam.