Chương 1: Cơ sở lý luận chung về chất lượng cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Ngân hàng thương mại; - Chương 2: Thực trạng chất lượng cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Ngân hàng TMCP Quân đội - Chi nhánh Linh Đàm; - Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Ngân hàng TMCP Quân đội - Chi nhánh Linh Đàm. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG CHO VAY ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại ngân hàng thương mại 1. Khái niệm cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại ngân hàng thương mại Hiện nay chưa có khái niệm chính thức về cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại ngân hàng thương mại.
Để khái quát khái niệm này, cần làm rõ hai khái niệm cho vay và doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV). Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên đi vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong khoảng thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả gốc và lãi (Nguyễn Văn Tiến, 2015, tr282). Cho vay là tín dụng được hiểu theo nghĩa hẹp. Cho vay là quan hệ tín dụng bằng tiền giữa bên cho vay (ngân hàng hoặc định chế tài chính) và bên đi vay (cá nhân, doanh nghiệp hoặc chủ thể kinh tế khác), trong đó bên cho vay ứng trước vốn bằng tiền cho bên đi vay sử dụng trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận, bên đi vay có trách nhiệm hoàn trả gốc và lãi cho bên cho vay khi đến hạn thanh toán (Lê Thị Mận, 2014, tr76).
Doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa hay còn gọi thông dụng là doanh nghiệp nhỏ và vừa là những doanh nghiệp có quy mô nhỏ bé về mặt vốn, lao động hay doanh thu. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể chia thành ba loại cũng căn cứ vào quy mô đó là doanh nghiệp siêu nhỏ (micro), doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa (Wikipedia, 2023). Theo tiêu chí của Nhóm Ngân hàng Thế giới, doanh nghiệp siêu nhỏ là doanh nghiệp có số lượng lao động dưới 10 người; Doanh nghiệp nhỏ có số lượng lao động từ 10 đến dưới 200 người và nguồn vốn 20 tỷ trở xuống, còn doanh nghiệp vừa có từ 200 đến 300 lao động nguồn vốn 20 đến 100 tỷ (WorldBank, 2023). Ở mỗi nước, người ta có tiêu chí riêng để xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa ở nước mình.
Ở Việt Nam, theo Điều 6, Nghị định số 39/2018/NĐ-CP ngày 11/03/2018 13 của Chính phủ phân chia doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp vừa, theo tiêu chí xác định như sau: Bảng 1.1 Phân loại doanh nghiệp theo quy mô Tiêu chí Đơn vị tính Quy mô doanh nghiệp Siêu nhỏ Nhỏ Vừa Số lao động tham gia BHXH Người ≤ 10 ≤ 100 ≤ 200 bình quân năm Tổng nguồn vốn Tỷ đồng ≤3 ≤ 50 ≤ 100 Tổng doanh thu 1 năm Tỷ đồng ≤ 10 ≤ 100 ≤ 200 (Nguồn: Nghị định 39/2018/NĐ-CP, Chính phủ, 2018) Từ các khái niệm về cho vay và DNNVV như trên, có thể rút ra khái niệm: Cho vay đối với DNNVV là việc ngân hàng cung ứng vốn cho cac DNNVV sử dụng để thực hiện hoạt động kinh doanh trong khoản thời gia nhất định theo nguyên tắc hoàn trả gốc và lãi. Đặc điểm cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại ngân hàng thương mại Phân tích từ bản chất của hoạt động cho vay và đặc điểm của các DNNVV (chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế, có quy mô hạn hẹp và có nhu cầu vốn vay lớn từ các NHTM, chủ yếu tập trung vào kinh doanh thương mại mà ít sản xuất, và có mức độ cạnh tranh trong ngành gay gắt (Mspace, 2023), tác giả rút ra một số đặc điểm của cho vay đối với DNNVV tại ngân hàng thương mại như sau: - Cho vay DNNVV có mức cho vay bị hạn chế và hầu hết là các khoản cho vay có thời hạn ngắn (Trung tâm Thông tin – Tư liệu, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, 2018). DNNVV có quy mô hoạt động sản xuất kinh doanh và tiềm lực tài chính nhỏ. Chiến lược sản xuất kinh doanh, trình độ khoa học kỹ thuật và năng lực cạnh tranh hạn chế.
Hoạt động của DNNVV phụ thuộc vào biến động của môi trường kinh doanh. Bộ máy điều hành gọn nhẹ, có tính linh hoạt cao nhưng năng lực quản trị chưa cao. Bên cạnh đó, các DNNVV thường thiếu tài sản đảm bảo. Do đó, khả năng tiếp cận với nguồn vốn lớn và vốn trung dài hạn của các DNNVV hạn chế.
Các DNNVV 14 chủ yếu chỉ được vay các khoản vay nhỏ, vừa, có thới hạn ngắn. - Rủi ro trong cho vay đối với DNNVV cao Trong nền kinh tế một quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Các DNNVV về cơ bản nếu không được hưởng chính sách hỗ trợ từ Chính phủ, các doanh nghiệp này khó tiếp cận vốn vay từ ngân hàng vì năng lực quản trị hạn chế; phương án, dự án kinh doanh, vay vốn xây dựng không bài bản; hệ thống sổ sách tài chính kế toán thiếu minh bạch; tiềm lực tài chính yếu; tài sản bảo đảm ít; dễ bị rủi ro, tổn thương. Thêm vào đó, hoạt động kinh doanh của các DNNNVV thường không ổn định, doanh thu không cao và đều.
Với những đặc điểm như vậy khiến việc cho vay đối với DNNVV có rủi ro cao hơn so với các khoản cho vay đối với doanh thiệp lớn. - Chi phí lãi vay và các loại phí tín dụng đối với DNNVV thường cao hơn so với các doanh nghiệp lớn Bởi mức độ rủi ro của các DNNVV được đánh giá là cao hơn so với doanh nghiệp lớn. Thêm vào đó, giá trị khoản vay của khách hàng không quá cao. Chi phí quản lý hồ sơ, thẩm định tín dụng, theo dõi giám sát tín dụng tính đối với DNNVV nhiều hơn dẫn đến chi phí tính trên một đồng vay lớn.
Vì vậy, để bù đắp, ngân hàng thường cho DNNVV vay với mức lãi suất cao hơn. - Điểm số tín dụng chỉ là một trong những tiêu chí được sử dụng để quyết định cho vay. Nhiều DNNVV là những doanh nghiệp mới hoạt động, do đó các giấy tờ trong hồ sơ pháp lý, hồ sơ tài chính, hồ sơ kinh tế, hồ sơ đi vay của doanh nghiệp chưa đầy đủ. Bởi vậy, việc căn cứ vào hồ sơ và thẩm định hồ sơ quy ra điểm số tín dụng là khó khăn.
Cho nên điểm số tín dụng chỉ là một trong các tiêu chí được sử dụng để quyết ngân hàng ra quyết định cho vay. Phân loại cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại ngân hàng thương mại Dựa vào các cách phân loại cho vay theo các tiêu chí phân loại khác nhau, cho vay xét theo thời hạn được chia thành: cho vay ngắn hạn, cho vay trung hạn và cho vay dài hạn. Dựa vào phương thức cho vay, chia thành cho vay từng lần và cho vay theo hạn mức tín dụng; Dựa vào tài sản đảm bảo tiền vay chia thành cho vay có đảm 15 bảo bằng tài sản và cho vay không có đảm bảo bằng tài sản; bên cạnh đó tùy thuộc vào đối tượng được vay vốn, cho vay sẽ chia thành các loại cho vay cụ thể (Tô Ngọc Hưng, 2022). Vận dụng các cách phân loại hoạt động cho vay nói chung vào đối tượng khách hàng của ngân hàng là DNNVV, có các loại cho vay đối với DNNVV như sau: * Xét đến thời hạn cho vay: Cho vay DNNVV được phân chia thành cho vay DNNVV ngắn hạn, cho vay DNNVV trung hạn và cho vay DNNVV dài hạn.
Cho vay DNNVV ngắn hạn là các khoản vay ngân hàng cấp vốn cho DNNVV với thời hạn nhỏ hơn 1 năm. Các khoản cho vay này nhằm đáp ứng nhu cầu thiếu hụt vốn lưu động tạm thời cho các DNNVV. Cho vay trung hạn đối với DNNVV có thời hạn từ 1 đến 5 năm và cho vay dài hạn là các khoản cho vay có thời hạn lớn hơn 5 năm. Việc cấp vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp mới thực sự hỗ trợ vốn cho DNNVV thực hiện các hoạt động sản xuất kinh doanh của mình.
* Dựa vào phương thức cho vay: Cho vay DNNVV được phân thành cho vay từng lần đối với DNNVV và cho vay theo hạn mức tín dụng đối với DNNVV. Cho vay từng lần đối với DNNVV là hình thức cho vay mà mỗi lần khách hàng là DNNVV đến xin vay ngân hàng đều thẩm định hồ sơ từ đầu dù khách hàng đang có hồ sơ tín dụng tại ngân hàng hay không. Thông thường ngân hàng áp dụng chủ yếu phương thức này đối với các khoản tiền DNNVV vay vốn. Cho vay DNNVV theo hạn mức tín dụng là việc ngân hàng xác định một mức cho vay tối đa mà ngân hàng cung ứng vốn cho khách hàng trong khoảng thời gian nhất định.
Đối với hình thức cấp vốn này, ngân hàng thường cho vay dưới một năm, đối với khách hàng có nhu cầu vốn thường xuyên nhưng khách hàng cũng thuộc nhóm khách hàng có uy tín cao với ngân hàng. * Dựa vào đối tượng được tài trợ vốn: Cho vay DNNVV được chia thành cho vay DNNVV đáp ứng vốn lưu động và cho vay đáp ứng vốn cố định cho DNNVV. Ngân hàng cho vay đáp ứng vốn cố lưu động thì là các khoản vay ngắn hạn còn cho vay tài trợ vốn cố định là các khoản cho vay có thời hạn dài hơn. 16 * Dựa vào tài sản đảm bảo tiền vay: Cho vay DNNVV được chia thành hai loại.
Cho vay có đảm bảo bằng tài sản đối vời DNNVV và cho vay đối với DNNVV không có đảm bảo bằng tài sản (còn được gọi là vay tín chấp). Đối với vay tín chấp thủ tục nhanh gọn hơn nhưng mức cho vay thường thấp hơn và lãi suất cho vay có tài sản đảm bảo. Hầu hết các khoản cho vay tại ngân hàng của DNNVV là có tài sản đảm bảo. Chất lượng cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa tại ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm chất lượng cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa tại NHTM Chất lượng là một khái niệm phức tạp. Có nhiều quan điểm về chất lượng điển hình như: “Chất lượng là sự phù hợp với các yêu cầu hay đặc tính nhất định" (Philip B. Crosby, 1979) hay "Chất lượng là sự sự thoả mãn nhu cầu thị trường với chi phí thấp nhất" (Ishikawa, 1990).