mở đầu, giải quyết vấn đề, đánh giá và kết luận ; còn học sinh thì thụ động tiếp thu, ghi nhớ nhắc lại, làm theo mẫu- chiến lược dạy học này xuất phát từ quan niệm về nhiệm vụ của giáo 5 dục, chỉ là một sự truyền đạt đơn giản những kiến thức, kinh nghiệm xã hội như những sản phẩm hoàn chỉnh đã được thử thách.Từ đó dẫn người giáo viên ngấm ngầm hoặc công khai coi đứa trẻ hoặc như một người lớn thu nhỏ càn dạy với, giáo dục, làm cho nó giống với mẫu người lớn nhanh chừng nào hay chừng nào hay chừng ấy, hoặc như một kẻ hứng chịu tội lỗi của tổ tiên là: “chức trong mình một chất liệu chống đối”, cho nên “ cần phải uốn nắn hơn là tạo dựng”.Piaget ) Mục đích của giáo dục ngày nay ở nước ta và trên thế giới không phải chỉ dừng lại ở việc truyền thụ cho học sinh những kiến thức và kĩ năng loài người đã tích lũy được trước đây, mà còn đặc biệt quan tâm đến việc bồi dưỡng cho họ năng lực sáng tạo ra những tri thức mới, phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới phù hợp với hoàn cảnh của đất nước, dân tộc.Bản chất hoạt động của việc dạy học 1.Cấu trúc của hoạt dộng học Theo lý thuyết hoạt động, hoạt động học cũng như các hoạt động lao động sáng tạo khác bao gồm nhiều thành phần có quan hệ và tác động lẫn nhau được biểu thị bằng sơ đồ: Động cơ Hoạt động Mục đích Hành động Phương tiện Thao tác điều kiện Sơ đồ về mối quan hệ giữa các thành phần trong hoạt động dạy học 6 Hoạt động của chủ thể tồn tại tương ứng với động cơ thúc đẩy hoạt động đó.Hoạt động có đối tượng cấu thành từ các hành động.hành động gồm các thao tác, ứng với mỗi thao tác trong những điều kiện cụ thể là những phương tiện, công cụ thích hợp. Động cơ học tập là mục tiêu lớn, lâu dài của quá trình dạy học.Nó được hình thành, củng cố và phát triển, có hiệu quả bền vững do sự kích thích bên trong bằng mâu thuẫn nhận thuasc, mâu thuẫn giữa nhiệm vụ mới cần phải giải quyết và khả năng hạn chế hiện có của học sinh, cần có sự cố gắng vươn lên tìm kiếm một giải pháp mới xây dựng một kiến thức mới “ động cơ tự hoàn thiện bản thân mình”.Nhờ đó sẽ tạo ra một thói quen, lòng ham thích hoạt động, hoạt động một cách tự giác và tích cực, hoạt động có kết quả thì động cơ càng được củng cố.Mục đích của hoạt động học là mục tiêu cụ thể có thể đạt được trong từng giai đoạn của quá trình dạy học ( ví dụ: Hình thành một kiến thức rèn luyện một kĩ năng….) và có kiểm tra được ở cuối mỗi giai đoạn. Muốn đạt được một mục đích phải thực hiện một hay một số hành động.sau dây là một số hành động phổ biến trong hoạt động nhận thức vật lí của học sinh ở trường phổ thông: Quan sát, nhận biết những dấu hiệu đặc trưng của sự vật, hiện tượng. Phân tích một số hiện tượng phức tạp ra thành những hiện tượng đơn giản.
Xác định những giai đoạn diễn biến của hiện tượng. Bố trí thí nghiệm để tạo ra một hiện tượng trong những điều kiện xác định. Đo lường một đại lượng vật lí. 7 Tìm mốn quan hệ hàm số giữa các đại lượng vật lí, biểu diễn bằng công cụ toán học.
Xây dựng một giả thuyết. Từ giả thuyết suy ra một hệ quả. Lập phương án thí nghiệm để kiểm tra một giả thuyết ( hệ quả ) Diễn đạt bằng lời những kết quả thu được qua hành động. Trên đây là một số hành động phổ biến trong số rất nhiều hành động ở các mức độ khó khăn phức tạp khác nhau bởi các hiện tượng vật lí rất phức tạp và đa dạng.
Về mặt lí luận phân biệt: Hành động, hoạt động, thao tác.Trong thực tiễn gọi chung là hoạt động ở các mức độ khác nhau nên để cho tiện, trong các bài học sau này dùng “hoạt dộng” ở các mức độ khác nhau đó. Muốn thực hiện một mục đích càng phải có phương tiện, điều kiện cần thiết: Ta đã biết học tập vật lí là nghiên cứu, tìm hiểu những đặc tính, nững quy luật vật lí của tự nhiên.Thiên nhiên vận động theo những quy luật khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của con người.Nhưng bản thân thiên nhiên không nói lên được điều đó.Con người phải tác động vào thiên nhiên để nghiên cứu, tìm hiểu và diễn đạt những tính chất, quy luật đó bằng ngôn ngữ, bằng kí hiệu.Bởi vậy, muốn thực hiện mục đích đó, con người phải có phương tiện, bao gồm: Phương tiện vật chất và phương tiện tinh thần. Phương tiện vật chất: là những công cụ vật chất, dụng cụ đo lường, máy móc trang bị, thí nghiệm. Phương tiện tinh thần: là những khái niệm khoa học, những phương pháp nhận thức, phương pháp suy luận, công cụ toán học.Con người phải biết sử dụng những phương tiện đó có hiệu quả, tiến hành các thao tác trên phương tiện.Đó là: 8 Thao tác chân tay: sử dụng trang thiết bị ( ví dụ: lắp ráp thí nghiệm, sử dụng các dụng cụ thí nghiệm…) Thao tác tư duy: thực hiện các phép phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa, cụ thể hóa,….
Như vậy để cho hoạt động học có hiệu quả, người giáo viên phải tạo điều kiện cho học sinh cả về vật chất và tinh thần để thực hiện tất cả các thành phần cấu trúc của hoạt động học. Bản chất của hoạt động dạy học vật lí Theo quan điểm hiện đại, dạy vật lí là tổ chức, hướng dẫn cho học sinh thực hiện các hành động nhận thức vật lí như đã nêu ở trên, để họ tái tạo được kiến thức, kinh nghiệm xã hội và biến chúng thành vốn kiến thức của mình đồng thời làm biến đổi bản thân học sinh, hình thành và phát triển những phẩm chất năng lực của họ. Động cơ dạy học: mỗi giáo viên phải tự xây dựng cho mình một động cơ đúng đắn.Dạy học là một loại hoạt động tác động vào con người có lý trí và tình cảm.Bởi vậy trong khi dạy học, người giáo viên không thể tác động lên học sinh của mình một cách lạnh lùng như một người thợ mài rũa một thanh sắt.Động cơ dạy học ở đây phải có tính nhâm văn cao, có tình cảm, có lòng yêu thương học sin, mong muốn cho các em tiến bộ với tất cả những tính cách đa dạng, phức tạp của các em. Mục đích dạy học: như ta đã biết mục đích dạy học hiện đại đã có những thay đổi cơ bản so với nhà trường truyền thống.Mục đích dạy học ngày nay đang chuyển dần từ “ truyền thụ kiến thức có sẵn, hoàn chỉnh cho học sinh” sang bồi dưỡng năng lực, đặc biệt là năng lực sáng tạo.Với mục đích mới đó thì hành động của giáo viên không thể là hành động giảng bài, minh họa, truyền thụ một chiều.
9 Hoạt động dạy ngày nay phải là hoạt động khơi dậy ở học sinh tích cực tự lực.Dạy học là dạy học sinh tự lực hoạt dộng.Những hành động phổ biến trong nhận thức vật lí trước đây do giáo viên làm cho học sinh xem thì nay đã chuyển sang cho học sinh tự làm, giáo viên chỉ là người tổ chức giúp đỡ cho học sinh khi cần.Dưới đây là những hành động chủ yếu của giáo viên trong dạy học vật lí: a. Xây dựng tình huống có vấn đề: tạo mâu thuẫn nhận thức, gợi động cơ hứng thú tìm cái mới, kích thích học sinh tự giác, tích cực hoạt động. Lựa chọn một loại logic nội dung bài học thích hợp để tạo điều kiện cho học sinh có thể giải quyết thành công nhiệm vụ được giao, phải đặt học sinh vào vị trí chủ thể hoạt động nhận thức.Việc giải quyết thành công các nhiệm vụ học tập giúp học sinh tự tin, hứng thú, mạnh dạn suy nghĩ để giải quyết những vấn đề ngày càng khó hơn.Muốn vậy có thể chia bài học thành những vấn đề nhỏ, phù hợp với trình độ xuất phát của học sinh, xác điịnh đươc hệ thống những hành động học tập mà học sinh có thể thực hiện được với sự cố gắng vừa sức. Rèn luyện cho học sinh kĩ năng thực hiện một số taho tác cơ bản, một số hành động nhận thức phổ biến.Muốn học sinh thực hiện thành công các hành động học tập cần rèn luyện cho họ kĩ năng thực huện một số thao tác cơ bản theo hai cách: Làm theo mẫu nhiều lần theo một angorit Rèn luyện theo những cơ sở định hướng d.
Cho học sinh làm quen với các phương pháp nhận thức được sử dụng rộng rãi trong hoạt động nhận thức vật lí: phương pháp thực nghiệm rộng rãi owe trường phổ thông, nó được xem như là một phương pháp nhận thức cơ bản trong quá trình tìm tòi nghiên cứu vật lí.Hiện nay, chương trình vật lí ở 10 THCS- THPT chủ yếu là vật lí thực nghiệm.Bởi vậy, việc áp dụng phương pháp thực nghiệm phải tập cho học sinh thói quen với các yếu tố của phương pháp thực nghiệm là một yêu cầu khánh quan. Hướng dẫn tạo diều kiện để học sinh phát triển, trao đổi, tranh luận về các kết quả hành động của mình, động viên khuyến khích kịp thời. Lựa chọn và cung cấp cho học sinh những phương tiện công cụ cần thiết để thực hiện các hành động. Các phương tiện vật chất đó là những dung cụ thiết bị thí nghiệm, những dụng cụ đo lường, những mô hình vật chất, những hình vẽ biểu đồ Các phương tiện tinh thần đó là những khái niệm khoa học đã biết, những phương pháp suy luậ.
Phương tiện và điều kiện dạy học ngày nay cũng càng phải thay đổi cho phù hợp.Thí nghiệm khong phải là thí nghiệm biểu diễn của giáo viên mà là thí nghiệm thực hành của học sinh.Thao tác của giáo viên ở trên lớp bây giờ không phải là diễn giải, biểu diễn thí nghiệm mà là đặt câu hỏi, hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm, tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm, tranh luận chung ở lớp để rút ra kết luận.Phương pháp chiến lược đổi mới phương pháp dạy học 1.Chiến lược đổi mới phương pháp dạy học được Nghị quyết TW 2 chỉ rõ thể hiện ở ba mặt: a.Khắc phục lối truyền thụ một chiều: Truyền thụ một chiều là một kiểu dạy học đã tồn tại lâu năm trong nền giáo dục nước ta.Nét đặc trưng của nó là: “Giáo viên độc thoại, giảng giải, 11 minh họa làm mẫu, kiểm tra, đánh giá, còn học sinh thì thụ động ngồi nghe, ngồi nhìn, cố mà ghi nhơ nhắc lại”.
