Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu – Phước Bửu (BC-PB) tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu có diện tích khoảng 10.000 ha, là vùng rừng đặc dụng quan trọng với hệ sinh thái đa dạng. Tuy nhiên, hiện có khoảng 583 hộ dân sinh sống và canh tác trên diện tích 1.570 ha đất rừng, chiếm 15% diện tích rừng tự nhiên. Việc người dân sinh sống trong khu bảo tồn đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường và hệ sinh thái, như chặt phá rừng, làm nương rẫy, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của rừng. Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đã có chủ trương di dời dân ra khỏi khu bảo tồn nhằm bảo tồn rừng và phát triển du lịch sinh thái, tuy nhiên việc thực hiện còn chậm do thiếu nguồn lực và các khó khăn về sinh kế của người dân.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng sinh kế của người dân trong khu bảo tồn BC-PB, phân tích tác động của các chính sách bảo tồn đến sinh kế của họ, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện sinh kế phù hợp với yêu cầu bảo tồn rừng đặc dụng. Nghiên cứu được thực hiện trong vòng 4 tháng (8/2017 – 3/2018) tại huyện Xuyên Mộc, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, với trọng tâm là các hộ dân đang sinh sống và canh tác trong khu bảo tồn. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cân bằng giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế - xã hội địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý rừng đặc dụng và cải thiện đời sống người dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu sử dụng khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Vương Quốc Anh (DFID, 2001) làm cơ sở lý thuyết chính. Khung này tập trung vào năm loại tài sản sinh kế: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội. Sinh kế được xem là bền vững khi có khả năng ứng phó với các tổn thương mà không làm suy giảm tài nguyên cho thế hệ tương lai.

Ngoài ra, nghiên cứu còn vận dụng các khái niệm về bối cảnh tổn thương, bao gồm các cú sốc (thiên tai, dịch bệnh), các xu hướng (suy giảm tài nguyên, biến động kinh tế) và tính mùa vụ ảnh hưởng đến sinh kế. Các mô hình nghiên cứu trước đây về di dân, tái định cư và chính sách bảo tồn rừng cũng được tham khảo để làm rõ mối quan hệ giữa chính sách và sinh kế người dân trong khu bảo tồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm thông tin thứ cấp từ các báo cáo kinh tế - xã hội, báo cáo kiểm lâm, đề án di dời dân của Ban Quản lý Khu bảo tồn BC-PB, cùng dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát và phỏng vấn sâu. Tác giả khảo sát 38 hộ dân, chiếm khoảng 6,5% tổng số 583 hộ dân trong khu bảo tồn, được chọn theo phương pháp lấy mẫu thuận tiện dựa trên đặc điểm kinh tế - xã hội tương đồng và quan hệ huyết thống.

Phương pháp phân tích dữ liệu gồm mô tả định lượng về bối cảnh và sinh kế hộ gia đình, kết hợp phân tích định tính từ phỏng vấn sâu với các cán bộ quản lý và người dân. Quy trình nghiên cứu gồm thu thập tài liệu, khảo sát sơ bộ, xây dựng phiếu điều tra, phỏng vấn sâu và phân tích tổng hợp số liệu. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu đảm bảo tính đại diện cho nhóm dân cư trong khu bảo tồn, giúp đánh giá chính xác thực trạng sinh kế và tác động chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Hiện trạng sinh kế và nguồn lực lao động: Lao động trong khu bảo tồn chiếm khoảng 72% tổng nhân khẩu, tuy nhiên chỉ 23,1% lao động đã qua đào tạo nghề, phần lớn còn lại làm nghề rẫy, thu hái lâm sản với thu nhập thấp (100.000 – 200.000 đồng/ngày công). Tỷ lệ trẻ em bỏ học cao khoảng 32%, chỉ 12% trẻ em được học nghề, làm hạn chế nguồn lực lao động tương lai.

  2. Phụ thuộc vào vốn tự nhiên: 66% người dân làm nghề rẫy, phụ thuộc lớn vào đất rừng với diện tích bình quân 1,63 ha/người đối với hộ khá giả. Một số hộ nghèo chuyển sang làm nghề biển hoặc làm thuê mướn. Thu nhập bình quân đầu người năm 2014 của huyện Xuyên Mộc là 29,25 triệu đồng, thấp hơn 26,6% so với bình quân tỉnh. Thu nhập hộ nghèo chỉ khoảng 965.000 đồng/người/tháng, hộ khá/giàu đạt 18 triệu đồng/người/tháng.

  3. Tài sản vật chất và cơ sở hạ tầng hạn chế: 97,6% hộ dân trong rừng chỉ có nhà tạm, không được xây dựng nhà kiên cố do quy định bảo tồn. Cơ sở hạ tầng như đường giao thông, điện, nước sinh hoạt, trường học, cơ sở y tế không được đầu tư trong khu bảo tồn, gây khó khăn cho sinh hoạt và học tập.

  4. Tác động của chính sách bảo tồn: Chính sách giao khoán rừng với mức tiền công thấp (khoảng 36.000 đồng/ha cho năm đầu trồng rừng) khiến người dân không mặn mà nhận khoán rừng, tiếp tục canh tác nông nghiệp trong rừng. Vi phạm lâm luật tại khu bảo tồn chiếm 68% tổng số vụ vi phạm của tỉnh, gồm chặt phá rừng, lấn chiếm đất, khai thác lâm sản trái phép. Luật Lâm nghiệp 2019 có những điểm mới hỗ trợ người nhận khoán rừng như khai thác lâm sản tăng thêm, hỗ trợ kinh phí phát triển rừng, kết hợp sản xuất nông lâm ngư, bồi thường khi thu hồi rừng, tạo điều kiện thuận lợi cho chuyển đổi sinh kế.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sinh kế của người dân trong khu bảo tồn BC-PB phụ thuộc chủ yếu vào tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là đất rừng, với thu nhập thấp và thiếu ổn định do tính mùa vụ và hạn chế về kỹ năng lao động. Việc thiếu cơ sở hạ tầng và điều kiện sống khó khăn làm gia tăng tỷ lệ trẻ em bỏ học và hạn chế phát triển nguồn nhân lực địa phương. Chính sách bảo tồn hiện hành chưa tạo được động lực cho người dân chuyển đổi sang nhận khoán rừng, do mức hỗ trợ thấp và hạn chế khai thác lâm sản.

So sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác cho thấy việc di dời dân ra khỏi rừng cần có chính sách hỗ trợ toàn diện về đất ở, việc làm, đào tạo nghề và vốn đầu tư. Luật Lâm nghiệp mới mở ra cơ hội cải thiện sinh kế cho người dân nhận khoán rừng, tuy nhiên cần có cơ chế thực thi hiệu quả và nguồn lực hỗ trợ đủ mạnh. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ lao động theo ngành nghề, biểu đồ thu nhập bình quân theo nhóm hộ, bảng phân loại tài sản sinh kế và sơ đồ tác động chính sách đến sinh kế và bảo tồn rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng lao động: Tổ chức các lớp đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu thị trường cho lao động trong khu bảo tồn, đặc biệt là trẻ em và thanh niên, nhằm giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Mục tiêu tăng tỷ lệ lao động có kỹ năng từ 23% lên 50% trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Lao động – Thương binh và Xã hội phối hợp với Ban Quản lý Khu bảo tồn.

  2. Phát triển cơ sở hạ tầng thiết yếu: Đầu tư xây dựng đường giao thông, điện, nước sinh hoạt, trường học và cơ sở y tế tại các khu dân cư trong và ngoài khu bảo tồn để cải thiện điều kiện sống và học tập. Mục tiêu hoàn thành trong 5 năm, ưu tiên các khu vực có mật độ dân cư cao. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, các sở ngành liên quan.

  3. Xây dựng chính sách hỗ trợ tài chính và đất đai: Cấp đất tái định cư cho các hộ dân di dời, đồng thời tạo điều kiện vay vốn ưu đãi với lãi suất thấp để đầu tư sản xuất, chăn nuôi và phát triển kinh tế mới. Mục tiêu hỗ trợ 100% hộ di dời trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Chính sách xã hội, UBND huyện Xuyên Mộc.

  4. Thúc đẩy mô hình sản xuất nông lâm ngư kết hợp: Khuyến khích người dân nhận khoán rừng phát triển mô hình sản xuất đa dạng, kết hợp trồng rừng, chăn nuôi và khai thác lâm sản bền vững theo quy định Luật Lâm nghiệp 2019. Mục tiêu tăng thu nhập bình quân hộ nhận khoán lên 30% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Khu bảo tồn, các tổ chức nông nghiệp.

  5. Tăng cường công tác quản lý, giám sát và tuyên truyền: Nâng cao hiệu quả tuần tra, kiểm soát vi phạm lâm luật, đồng thời tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn rừng và sinh kế bền vững. Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm, Ban Quản lý Khu bảo tồn, các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và bảo tồn: Giúp xây dựng chính sách phù hợp, cân bằng giữa bảo tồn và phát triển sinh kế, đồng thời triển khai các đề án di dời dân hiệu quả.

  2. Các tổ chức phi chính phủ và phát triển cộng đồng: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình hỗ trợ đào tạo nghề, phát triển sinh kế bền vững cho người dân trong khu bảo tồn.

  3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành quản lý công, phát triển nông thôn: Tham khảo khung lý thuyết sinh kế bền vững và phương pháp nghiên cứu thực tiễn trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển cộng đồng.

  4. Doanh nghiệp đầu tư du lịch sinh thái: Hiểu rõ bối cảnh xã hội, kinh tế và các khó khăn của cộng đồng dân cư để xây dựng các dự án du lịch gắn kết bảo tồn và phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao người dân trong khu bảo tồn vẫn tiếp tục canh tác dù có chính sách bảo tồn?
    Nguyên nhân chính là mức hỗ trợ nhận khoán rừng thấp, thu nhập từ trồng rừng không đủ bù đắp chi phí, trong khi canh tác nông nghiệp mang lại thu nhập ngắn hạn và ổn định hơn. Ngoài ra, thiếu đất sản xuất bên ngoài và cơ sở hạ tầng hạn chế cũng khiến người dân khó chuyển đổi sinh kế.

  2. Chính sách di dời dân ra khỏi khu bảo tồn gặp khó khăn gì?
    Khó khăn lớn nhất là thiếu nguồn lực tài chính để hỗ trợ di dời và tái định cư, đồng thời có sự phản đối từ các hộ có nhiều đất sản xuất do lo ngại mất sinh kế. Việc thiếu chính sách hỗ trợ toàn diện về đất đai, việc làm và đào tạo nghề cũng làm chậm tiến độ thực hiện.

  3. Luật Lâm nghiệp 2019 có điểm mới nào hỗ trợ người dân trong khu bảo tồn?
    Luật cho phép người nhận khoán rừng được khai thác lâm sản tăng thêm, hỗ trợ kinh phí phát triển rừng khi bị thiên tai, kết hợp sản xuất nông lâm ngư, và được bồi thường khi bị thu hồi rừng. Những điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho người dân chuyển đổi sinh kế bền vững.

  4. Làm thế nào để nâng cao thu nhập cho người dân trong khu bảo tồn?
    Cần đa dạng hóa ngành nghề, phát triển mô hình sản xuất nông lâm ngư kết hợp, đào tạo nghề nâng cao kỹ năng lao động, đồng thời phát triển du lịch sinh thái tạo việc làm mới. Hỗ trợ tài chính và cơ sở hạ tầng cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao thu nhập.

  5. Tại sao tỷ lệ trẻ em bỏ học trong khu bảo tồn lại cao?
    Nguyên nhân do điều kiện kinh tế khó khăn, trẻ em phải nghỉ học để giúp việc nhà hoặc lao động, cùng với việc trường học xa, giao thông khó khăn làm cản trở việc đi học. Việc thiếu cơ sở hạ tầng giáo dục trong khu vực cũng góp phần làm tăng tỷ lệ bỏ học.

Kết luận

  • Người dân trong khu bảo tồn BC-PB phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng với thu nhập thấp và sinh kế không ổn định, đặc biệt do hạn chế về kỹ năng lao động và cơ sở hạ tầng.
  • Chính sách bảo tồn hiện hành chưa tạo được động lực chuyển đổi sinh kế do mức hỗ trợ thấp và hạn chế khai thác lâm sản.
  • Luật Lâm nghiệp 2019 mở ra cơ hội cải thiện sinh kế qua các chính sách hỗ trợ và quyền lợi mới cho người nhận khoán rừng.
  • Cần có các giải pháp đồng bộ về đào tạo nghề, phát triển cơ sở hạ tầng, hỗ trợ tài chính và quản lý bảo tồn để cân bằng giữa bảo tồn rừng và phát triển sinh kế.
  • Tiếp tục nghiên cứu, triển khai các đề án di dời dân ra khỏi khu bảo tồn với sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, cộng đồng và doanh nghiệp nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống người dân.

Các cơ quan chức năng cần ưu tiên bố trí nguồn lực thực hiện đề án di dời, đồng thời triển khai các chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ sinh kế bền vững cho người dân trong khu bảo tồn. Đề nghị các nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển tiếp tục theo dõi, đánh giá và đề xuất chính sách phù hợp nhằm đảm bảo mục tiêu bảo tồn và phát triển bền vững.