Yếu tố ảnh hưởng đến an toàn vốn ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam - Lữ Phi Nga

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc đảm bảo an toàn vốn tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Nghiên cứu các giải pháp quản trị rủi ro và chính

• Tác giả: Lữ Phi Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các yếu tố ảnh hưởng đến việc đảm bảo an toàn vốn của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về đảm bảo an toàn vốn ngân hàng

An toàn vốn là nền tảng sống còn của mọi ngân hàng thương mại cổ phần. Vốn hấp thụ tổn thất khi rủi ro xảy ra. Vốn bảo vệ người gửi tiền. Vốn giữ niềm tin cho thị trường. Ủy ban Basel đặt ra chuẩn mực toàn cầu để đo lường mức độ an toàn này. Tỷ lệ an toàn vốn (CAR) là thước đo cốt lõi. CAR so sánh vốn tự có với tài sản có rủi ro. Hệ số càng cao, ngân hàng càng vững. Tại Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước áp dụng chuẩn Basel II cho các ngân hàng thương mại cổ phần. Nhiều yếu tố tác động đến an toàn vốn. Có yếu tố nội tại như quy mô, chất lượng tài sản, khả năng sinh lời. Có yếu tố vĩ mô như lạm phát, tăng trưởng kinh tế. Hiểu rõ các yếu tố này giúp ngân hàng duy trì vốn bền vững. Đảm bảo an toàn vốn không chỉ là tuân thủ pháp luật. Đó còn là chiến lược quản trị rủi ro dài hạn cho hệ thống tài chính quốc gia.

1.1. Khái niệm an toàn vốn và tỷ lệ CAR

An toàn vốn phản ánh khả năng ngân hàng chịu đựng tổn thất mà vẫn hoạt động bình thường. Tỷ lệ an toàn vốn CAR là chỉ số trung tâm. CAR được tính bằng vốn tự có chia cho tổng tài sản có rủi ro quy đổi. Ủy ban Basel quy định mức tối thiểu để bảo vệ hệ thống. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam yêu cầu CAR đạt ngưỡng quy định theo từng giai đoạn. Tỷ lệ cao cho thấy ngân hàng đủ đệm vốn. Tỷ lệ thấp báo hiệu nguy cơ mất khả năng thanh toán khi rủi ro tăng lên.

1.2. Vai trò của vốn đối với ngân hàng thương mại

Vốn giữ ba vai trò then chốt. Thứ nhất, vốn hấp thụ các khoản lỗ bất ngờ từ tín dụng và thị trường. Thứ hai, vốn tạo niềm tin cho người gửi tiền và nhà đầu tư. Thứ ba, vốn cấp nguồn lực cho ngân hàng mở rộng kinh doanh an toàn. Thiếu vốn, ngân hàng dễ đổ vỡ trước cú sốc. Đủ vốn, ngân hàng duy trì hoạt động ổn định. Vì vậy, đảm bảo an toàn vốn là trách nhiệm hàng đầu của ban lãnh đạo. Nó bảo vệ cả ngân hàng lẫn nền kinh tế khỏi rủi ro hệ thống.

II. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng an toàn vốn

Nhiều yếu tố cùng tác động đến an toàn vốn của ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Các nghiên cứu chia chúng thành hai nhóm. Nhóm nội tại thuộc về đặc điểm ngân hàng. Nhóm vĩ mô thuộc về môi trường kinh tế. Quy mô ngân hàng là yếu tố nổi bật. Nhiều nghiên cứu chỉ ra quy mô lớn lại làm giảm tỷ lệ an toàn vốn. Ngân hàng lớn thường chấp nhận rủi ro cao hơn. Chất lượng tài sản cũng quan trọng. Nợ xấu tăng làm bào mòn vốn tự có. Khả năng sinh lời ROA và ROE tác động mạnh. Lợi nhuận cao bổ sung vốn từ nguồn nội bộ. Tính thanh khoản ảnh hưởng theo nhiều chiều. Tỷ lệ dư nợ trên tổng tài sản thường tác động ngược chiều đến CAR. Yếu tố vĩ mô gồm lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Lạm phát thường tác động yếu nhưng ngược chiều. Mỗi yếu tố có mức độ và chiều hướng riêng. Phân tích đầy đủ giúp xác định đòn bẩy điều chỉnh phù hợp.

2.1. Nhóm yếu tố nội tại của ngân hàng

Yếu tố nội tại bắt nguồn từ chính ngân hàng. Quy mô ngân hàng đứng đầu danh sách. Nghiên cứu của Phạm Hữu Hồng Thái cho thấy quy mô tác động ngược chiều đến CAR. Chất lượng tài sản thể hiện qua tỷ lệ nợ xấu và dự phòng rủi ro. Nợ xấu cao làm giảm vốn. Khả năng sinh lời đo bằng ROA và ROE. Lợi nhuận giữ lại bổ sung vốn tự có. Tỷ lệ dư nợ trên tổng tài sản và tỷ lệ tiền gửi cũng tác động. Chất lượng quản lý quyết định cách ngân hàng sử dụng nguồn lực hiệu quả.

2.2. Nhóm yếu tố kinh tế vĩ mô

Yếu tố vĩ mô nằm ngoài tầm kiểm soát của ngân hàng. Lạm phát là biến số được nghiên cứu nhiều. Kết quả thực nghiệm tại nhiều thị trường cho thấy lạm phát tác động ngược chiều nhưng mức độ yếu. Tăng trưởng kinh tế ảnh hưởng đến nhu cầu tín dụng và rủi ro tổng thể. Chu kỳ kinh doanh đặt ra yêu cầu vốn khác nhau theo từng giai đoạn. Chính sách tiền tệ và quy định của Ngân hàng Nhà nước định hình ngưỡng an toàn. Ngân hàng cần dự báo các biến động này để duy trì đệm vốn phù hợp.

III. Giải pháp tăng cường đảm bảo an toàn vốn

Tăng cường an toàn vốn đòi hỏi giải pháp đồng bộ. Ngân hàng cần xây dựng quy trình đánh giá vốn nội bộ chặt chẽ. Quy trình này gắn mục tiêu vốn với rủi ro cụ thể. Ban lãnh đạo phải giám sát thường xuyên. Giải pháp đầu tiên là nâng cao chất lượng tài sản. Ngân hàng kiểm soát nợ xấu bằng thẩm định tín dụng nghiêm ngặt. Trích lập dự phòng đầy đủ bảo vệ vốn tự có. Giải pháp thứ hai là tăng vốn tự có. Ngân hàng giữ lại lợi nhuận và phát hành thêm cổ phần. Giải pháp thứ ba là cải thiện quản trị rủi ro theo chuẩn Basel II. Kiểm tra sức chịu đựng giúp dự báo cú sốc. Giải pháp thứ tư là tối ưu cơ cấu tài sản có rủi ro. Ngân hàng cân đối giữa tăng trưởng và an toàn. Mỗi giải pháp hỗ trợ lẫn nhau. Thực hiện đồng bộ giúp duy trì tỷ lệ an toàn vốn bền vững theo thời gian.

3.1. Giải pháp từ phía ngân hàng thương mại

Ngân hàng chủ động nhiều biện pháp nội bộ. Tăng vốn tự có là ưu tiên hàng đầu. Nguồn vốn đến từ lợi nhuận giữ lại và phát hành cổ phần mới. Kiểm soát chặt chất lượng tài sản giúp giảm nợ xấu. Thẩm định tín dụng kỹ lưỡng hạn chế rủi ro phát sinh. Ngân hàng xây dựng quy trình đánh giá vốn nội bộ ICAAP. Quy trình này gắn mục tiêu vốn với hồ sơ rủi ro thực tế. Kiểm tra sức chịu đựng được thực hiện định kỳ. Quản trị cấp cao chịu trách nhiệm đảm bảo đủ vốn cho mọi rủi ro.

3.2. Giải pháp từ cơ quan quản lý nhà nước

Ngân hàng Nhà nước giữ vai trò giám sát then chốt. Cơ quan này ban hành chuẩn an toàn vốn theo lộ trình Basel II. Thanh tra ngân hàng xem xét và đánh giá chiến lược vốn nội bộ của từng ngân hàng. Kiểm soát viên đảm bảo tuân thủ tỷ lệ CAR tối thiểu. Cơ quan quản lý yêu cầu công bố thông tin minh bạch. Chính sách cần khuyến khích ngân hàng duy trì đệm vốn dự phòng. Khung pháp lý ổn định tạo điều kiện cho ngân hàng lập kế hoạch vốn dài hạn và phòng ngừa rủi ro hệ thống hiệu quả.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn an toàn vốn

Đảm bảo an toàn vốn là yêu cầu cốt lõi đối với ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Nghiên cứu xác định nhiều yếu tố tác động rõ rệt. Quy mô ngân hàng, chất lượng tài sản và khả năng sinh lời nằm trong nhóm nội tại quan trọng. Lạm phát và tăng trưởng kinh tế đại diện cho nhóm vĩ mô. Mỗi yếu tố có chiều hướng và mức độ ảnh hưởng riêng. Kết quả này mang giá trị ứng dụng cao. Ngân hàng dùng nó để điều chỉnh chiến lược vốn. Cơ quan quản lý dùng nó để hoàn thiện chính sách giám sát. Nhà đầu tư dùng nó để đánh giá sức khỏe ngân hàng. Việc duy trì tỷ lệ an toàn vốn ổn định bảo vệ cả hệ thống tài chính. Trong bối cảnh hội nhập, áp dụng chuẩn Basel càng cấp thiết. Ngân hàng cần kết hợp tăng vốn với quản trị rủi ro hiện đại. Đó là con đường bền vững để giữ vững niềm tin thị trường và phát triển an toàn lâu dài.

4.1. Hàm ý chính sách cho hệ thống ngân hàng

Kết quả nghiên cứu gợi mở nhiều hàm ý chính sách. Ngân hàng Nhà nước nên hoàn thiện khung pháp lý về an toàn vốn theo Basel. Chính sách cần linh hoạt theo chu kỳ kinh tế. Cơ quan quản lý khuyến khích ngân hàng tăng vốn tự có thực chất. Giám sát chặt chất lượng tài sản giúp ngăn nợ xấu lan rộng. Ngân hàng thương mại cần coi an toàn vốn là mục tiêu chiến lược. Việc cân đối giữa tăng trưởng và an toàn bảo vệ lợi ích người gửi tiền và sự ổn định của toàn hệ thống tài chính quốc gia.

4.2. Hướng nghiên cứu và ứng dụng tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi dữ liệu và thời gian. Việc bổ sung yếu tố quản trị và công nghệ số sẽ làm rõ bức tranh an toàn vốn. Ngân hàng có thể ứng dụng mô hình định lượng để dự báo CAR. Công cụ phân tích dữ liệu lớn hỗ trợ giám sát rủi ro theo thời gian thực. Áp dụng chuẩn Basel III là hướng đi dài hạn. Kết quả nghiên cứu trở thành cơ sở cho quyết định quản trị. Ứng dụng thực tiễn giúp ngân hàng nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển an toàn trong môi trường hội nhập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 cũng đã giới thiệu bố cục của luận án gồm 5 chương. 13 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở lý thuyết về vốn của ngân hàng thương mại 2.1 Khái niệm vốn ngân hàng Ngân hàng thương mại là một định chế tài chính trung gian, và là loại hình doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ - ngân hàng. Các NHTM muốn hoạt động một cách bình thường thì phải có vốn. Vốn của ngân hàng, nói một cách đơn giản, là sự chênh lệch giữa tài sản và nợ phải trả trên và là tài sản thực của chủ sở hữu ngân hàng.

Nó có thể được sử dụng để bù đắp các khoản lỗ hoạt động của ngân hàng và nếu khoản lỗ đó vượt quá số vốn khả dụng thì ngân hàng sẽ gặp khó khăn trong việc thanh toán các khoản nợ, có thể dẫn đến phá sản Một lý thuyết về vốn ngân hàng khác được trình bày bởi Diamond và Rajan (2000) đã sử dụng một khuôn khổ trong đó tài sản của ngân hàng gắn liền với nợ phải trả của ngân hàng. Vì chủ sở hữu vốn, không giống như người gửi tiền, không thể được hưởng quyền ưu tiên đối với các dòng tiền. Cụ thể trong bảng cân đối kế toán, Vốn ngân hàng là phần chênh lệch giữa tài sản của ngân hàng và nợ phải trả, và nó thể hiện giá trị ròng của ngân hàng hoặc giá trị vốn chủ sở hữu của nó đối với các nhà đầu tư. Phần tài sản vốn của ngân hàng bao gồm tiền mặt, chứng khoán chính phủ và các khoản cho vay sinh lãi (ví dụ: thế chấp, thư tín dụng và các khoản vay liên ngân hàng).

Phần nợ phải trả trong vốn của ngân hàng bao gồm các khoản dự phòng rủi ro cho vay và bất kỳ khoản nợ nào mà ngân hàng nợ. Vốn của ngân hàng có thể được coi là mức ký quỹ mà các chủ nợ được bảo hiểm nếu ngân hàng thanh lý tài sản của mình.2 Phân loại vốn ngân hàng Ngân hàng chiếm một vị trí quan trọng và quan trọng trong bất kỳ nền kinh tế nào, với tư cách là nhà cung cấp tín dụng và thanh khoản tài chính, vì vậy vốn ngân hàng rất quan trọng. Do đó, các ngân hàng vừa chịu sự quản lý chặt chẽ của các cơ quan quản lý tiền tệ trung ương vừa phải tuân theo các quy tắc quản lý vốn của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), có trụ sở tại Basel, Thụy Sĩ. 2Trên phương diện quản trị ngân hàng như thế, dù vốn trong NHTM gồm có nhiều loại khác nhau thì các NHTM vẫn phải xác định phân loại vốn theo các cấp độ như sau: 14 - Vốn cấp 1 được gọi là vốn lõi của ngân hàng, bao gồm vốn cổ phần thường, cổ phiếu ưu đãi không tích luỹ vĩnh viễn, các khoản thặng dư vốn, lợi ích của cổ đông thiểu số trong tài khoản vốn chủ sở hữu của các công ty con hợp nhất và các tài sản vô hình khác.

Đây là vốn quan trọng bởi vì nó là biện pháp bảo vệ sự sống còn của các ngân hàng và sự ổn định của hệ thống tài chính (Kjeldsen, 2004). - Vốn cấp 2 được gọi là vốn bổ sung, bao gồm các khoản dự trữ không được công bố, dự phòng tổn thất chung, trái phiếu chuyển đổi, nợ thứ cấp có kỳ hạn, công cụ vốn chủ sở hữu, cổ phiếu ưu đãi vĩnh viễn, dài hạn và cổ phiếu ưu đãi chuyển đổi. Tuy nhiên, vốn cấp 2 không được quá 100% vốn cấp 1. Các khoản giảm trừ vốn cấp 1 và vốn cấp 2 bao gồm các khoản đầu tư vào các công ty tài chính và ngân hàng không hợp nhất, chứng khoán vốn và các khoản khấu trừ khác.

- Vốn cấp 3 bao gồm các khoản nợ ngắn hạn trực thuộc. Vốn cấp 3 được sử dụng để cung cấp một bộ “đệm” chống lại thiệt hại do rủi ro thị trường gây ra khi vốn cấp 1 và vốn cấp 2 không đủ để bù đắp thiệt hại. Rủi ro thị trường là những thiệt hại do hoạt động kinh doanh ngoại hối và các hợp đồng lãi suất gây ra do những thay đổi trong tỷ giá hối đoái và lãi suất. Tuy nhiên, cơ quan quản lý không yêu cầu một mức vốn cụ thể để đảm bảo chống lại những tổn thất do rủi ro thị trường gây ra.

Vì vậy, không có bất kỳ yêu cầu cho vốn cấp 3.3 Vai trò vốn ngân hàng Vốn ngân hàng đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động ngân hàng và nền kinh tế như: Nó hấp thụ tổn thất, thúc đẩy niềm tin của công chúng, giúp hạn chế tăng trưởng tài sản quá mức và mang đến sự bảo vệ cho người gửi tiền và quỹ bảo hiểm tiền gửi. Đầu tiên, Vai trò quan trọng nhất của vốn ngân hàng là nó đảm bảo cung cấp một vùng đệm có khả năng hấp thụ những tổn thất không lường trước được, và theo cách này, vốn ngân hàng hỗ trợ trong việc ngăn chặn những thất bại của ngân hàng (Derina, 2011). Do đó, vốn càng lớn so với mức rủi ro, xác suất càng nhỏ rằng nó sẽ bị tổn hại nghiêm trọng trước cú sốc. Thứ hai, vốn thúc đẩy niềm tin của công chúng bằng cách cung cấp đảm bảo cho công chúng rằng một tổ chức sẽ tiếp tục cung cấp các dịch vụ tài chính ngay cả 15 khi đã phát sinh lỗ, do đó giúp duy trì niềm tin vào hệ thống ngân hàng và giảm thiểu lo ngại về thanh khoản.

Thứ ba, vốn giúp hạn chế tăng trưởng tài sản quá mức qua các tiêu chuẩn tỷ lệ vốn tối thiểu, theo đó hạn chế việc mở rộng tài sản bất hợp lý bằng cách yêu cầu tăng trưởng tài sản phải được tài trợ bởi một lượng vốn bổ sung tương xứng. Thứ tư, vốn cung cấp sự bảo vệ cho người gửi tiền và quỹ bảo hiểm tiền gửi bằng cách đặt chính chủ sở hữu vào rủi ro tổn thất lớn nếu tổ chức thất bại, qua đó sẽ giúp giảm thiểu khả năng rủi ro đạo đức và thúc đẩy các hoạt động ngân hàng an toàn và lành mạnh. Một tổ chức lớn vốn lớn, là động lực cho các cổ đông ít chấp nhận rủi ro (Herring và Vankudre 1987). Nghiên cứu Diamond và Rajan (2000) cũng xác định ngắn gọn vai trò của vốn ngân hàng là đảm bảo sự an toàn của ngân hàng thông qua nguồn vốn thặng dư có thể hấp thụ các khoản lỗ, và do đó, hỗ trợ ngân hàng có khả năng thanh toán đầy đủ hơn cho các chủ nợ.

Thông qua việc duy trì vốn và giảm tiền gửi xuống mức được cho là an toàn, các ngân hàng có thể tái cấp vốn với chi phí thấp cũng như giảm chi phí khó khăn.2 Cơ sở lý thuyết liên quan đến cấu trúc vốn 2.1 Lý thuyết của Modigliani và Miller (lý thuyết M & M) Lý thuyết cấu trúc vốn hiện đại do Franco Modigliani & Merton Miller công bố vào năm 1958 và sau đó được tiếp tục phát triển vào năm 1963. Kể từ khi được giới thiệu, lý thuyết M&M đã đóng vai trò quan trọng trong các lý thuyết về cấu trúc vốn của DN, được xem là nền tảng tư duy hiện đại về cấu trúc vốn cho các DN. Lý thuyết M&M lý giải mối quan hệ giữa giá trị DN, chi phí sử dụng vốn và mức độ sử dụng nợ của DN. Nghiên cứu đầu tiên được hai tác giả đưa ra vào năm 1958 dựa trên cơ sở tồn tại hoạt động kinh doanh chênh lệch giá và một số các giả thiết quan trọng gồm: (1) thị trường vốn là thị trường hoàn hảo; (2) các DN và các nhà đầu tư có thể vay tiền với mức lãi suất như nhau; (3) lợi nhuận sau thuế của DN được chia hết cho các chủ sở hữu; (4) không tồn tại chi phí giao dịch, chi phí khó khăn tài chính, chi phí phá sản.

Dựa trên những giả thiết này, lý thuyết M&M đã chứng minh trong môi trường không thuế, giá trị của doanh nghiệp sử dụng nợ vay cũng bằng giá trị của doanh nghiệp không sử dụng nợ vay. Nói cách khác, cấu trúc vốn không ảnh hưởng đến 16 giá trị của DN trong môi trường không có thuế. Đồng thời, lý thuyết M&M cũng khẳng định trong môi trường không thuế, chi phí sử dụng vốn chủ sở hữu tỷ lệ thuận với hệ số nợ. Lý thuyết M&M tiếp tục được phát triển vào năm 1963 bằng cách loại bỏ bớt giả thiết không có thuế thu nhập doanh nghiệp.

Trong môi trường có thuế, khi doanh nghiệp vay nợ sẽ giúp DN được hưởng lợi từ lá chắn thuế, nên giá trị DN và WACC của doanh nghiệp chịu ảnh hưởng của cấu trúc vốn mà DN xây dựng. Như vậy, những giả định của Modigliani & Miller làm cho lý thuyết này khó áp dụng trong thực tiễn. Tuy nhiên, đây được xem là lý thuyết nền móng cho việc phát triển liên quan đến cấu trúc vốn của các doanh nghiệp hiện đại như lý thuyết đánh đổi, lý thuyết trật tự phân hạng, lý thuyết về chi phí đại diện.2 Lý thuyết đánh đổi (Trade – off theory) Lý thuyết đánh đổi lần đầu được giới thiệu trong nghiên cứu của Alan Kraus và Robert H. Trong đó, 2 nhà nghiên cứu cho rằng các DN cần phải xác định tỷ lệ nợ mục tiêu nhằm đảm bảo cân bằng giữa lợi ích và chi phí của việc sử dụng nợ mang lại.

Lý thuyết đánh đổi bao gồm lý thuyết đánh đổi dạng tĩnh và lý thuyết đánh đổi dạng động. Theo lý thuyết đánh đổi dạng tĩnh, DN đạt được cấu trúc vốn tối ưu khi tỷ lệ nợ của DN ở mức mà tại đó giá trị hiện tại của lá chắn thuế đủ bù đắp sự gia tăng trong hiện giá của chi phí khốn khó tài chính. Phát triển dựa trên lý thuyết cấu trúc vốn dạng tĩnh, lý thuyết cấu trúc vốn dạng động ra đời bởi trong thực tế cấu trúc vốn của DN luôn có sự biến động. Các DN không thể tồn tại vĩnh viễn một mức vốn tối ưu mà cần phải điều chỉnh cấu trúc vốn tùy thuộc vào kỳ vọng và chi phí của sự thay đổi cấu trúc vốn.

Như vậy, lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn đã giải thích được những ảnh hưởng của các loại thuế, các chi phí trong việc sử dụng nợ và sự khác biệt cơ cấu vốn giữa các DN, các ngành nghề trong nền kinh tế. Tuy nhiên, lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn có hạn chế trong việc áp dụng là khó để định lượng được chi phí liên quan đến việc sử dụng nợ vay. Dưới góc độ ngân hàng là trung gian tài chính, nguồn vốn hoạt động phần lớn là nguồn vốn huy động từ các chủ thể trong nền kinh tế.