Khóa luận: Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các NHTMCP Việt Nam - ĐH Ngân hàng TP.HCM

Khóa luận phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và thực tiễn.

• Tác giả: Trần Thảo Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Sĩ Nam
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Rủi Ro Tín Dụng Tại Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát của nghiên cứu
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.7. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI
• 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NHTM
• 2.1.1. Tổng quan về Ngân hàng Thương mại
• 2.1.2. Khái niệm về rủi ro tín dụng
• 2.1.3. Phân loại rủi ro tín dụng
• 2.1.4. Nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng
• 2.1.5. Tác động của rủi ro tín dụng
• 2.1.6. Các chỉ tiêu đo lường rủi ro tín dụng
• 2.1.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng của NHTM
• 2.2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Các nghiên cứu trong nước
• 2.2.2. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2.3. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 3. MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.2. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu
• 3.2. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Quy trình nghiên cứu và kiểm định mô hình của đề tài
• 3.3.2. Các phương pháp kiểm định mô hình phù hợp
• 3.3.3. Kiểm định khuyết tật mô hình
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ
• 4.2. PHÂN TÍCH MA TRẬN TƯƠNG QUAN
• 4.3. KIỂM ĐỊNH VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ HỒI QUY
• 4.3.1. Kiểm định đa cộng tuyến
• 4.3.2. Kết quả hồi quy
• 4.3.3. Kiểm định lựa chọn mô hình
• 4.3.4. Kiểm định hiện tượng phương sai sai số thay đổi
• 4.3.5. Kiểm định hiện tượng tự tương quan
• 4.3.6. Ước lượng FGLS khắc phục khuyết tật của mô hình
• 4.4. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.4.1. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu
• 4.4.2. Quy mô ngân hàng
• 4.4.3. Thu nhập phi lãi
• 4.4.4. Tỷ lệ giữa thu nhập ròng từ HĐKD trước chi phí DPRRTD và tổng dư nợ tín dụng
• 4.4.5. Tỷ lệ lạm phát
• 4.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.2.1. Hạn chế của khóa luận
• 5.2.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Rủi Ro Tín Dụng Tại Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Rủi ro tín dụng là một trong những vấn đề quan trọng nhất mà các ngân hàng thương mại phải đối mặt. Nghiên cứu này nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Các yếu tố này bao gồm cả yếu tố nội tại và vĩ mô, có thể tác động đến khả năng thanh toán của người vay và chất lượng tài sản của ngân hàng.

1.1. Khái Niệm Rủi Ro Tín Dụng Trong Ngân Hàng

Rủi ro tín dụng được định nghĩa là khả năng người vay không thể trả nợ đúng hạn. Điều này có thể dẫn đến nợ xấu và ảnh hưởng đến lợi nhuận của ngân hàng. Theo nghiên cứu của Berger và Deyoung (1997), rủi ro tín dụng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến khủng hoảng tài chính.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Quản lý rủi ro tín dụng là rất cần thiết để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Việc đánh giá và kiểm soát rủi ro tín dụng giúp ngân hàng duy trì lợi nhuận và giảm thiểu tổn thất do nợ xấu.

II. Các Vấn Đề Chính Liên Quan Đến Rủi Ro Tín Dụng Tại Ngân Hàng Thương Mại

Các ngân hàng thương mại Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý rủi ro tín dụng. Những vấn đề này bao gồm sự gia tăng nợ xấu, áp lực từ thị trường và các yếu tố kinh tế vĩ mô. Việc hiểu rõ các vấn đề này là cần thiết để đưa ra các giải pháp hiệu quả.

2.1. Tình Hình Nợ Xấu Tại Các Ngân Hàng

Tỷ lệ nợ xấu tại các ngân hàng thương mại cổ phần đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây. Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, tỷ lệ nợ xấu nội bảng đã đạt 4,75% vào tháng 7/2024, cho thấy áp lực lớn đối với các ngân hàng.

2.2. Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Kinh Tế Vĩ Mô

Các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát, tăng trưởng GDP và chính sách tiền tệ có ảnh hưởng lớn đến rủi ro tín dụng. Sự biến động của các yếu tố này có thể làm gia tăng rủi ro cho các ngân hàng, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế toàn cầu không ổn định.

III. Phương Pháp Đánh Giá Rủi Ro Tín Dụng Tại Ngân Hàng Thương Mại

Để đánh giá rủi ro tín dụng, các ngân hàng thường sử dụng các mô hình hồi quy và phân tích dữ liệu. Việc áp dụng các phương pháp này giúp ngân hàng xác định được các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng và đưa ra các biện pháp quản lý phù hợp.

3.1. Mô Hình Hồi Quy Dữ Liệu Bảng

Mô hình hồi quy dữ liệu bảng (panel data) được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố độc lập và tỷ lệ nợ xấu. Phương pháp này cho phép đánh giá tác động của nhiều yếu tố trong cùng một thời điểm.

3.2. Kiểm Định Khuyết Tật Mô Hình

Các kiểm định như kiểm định tự tương quan và phương sai sai số thay đổi được thực hiện để đảm bảo tính chính xác của mô hình. Việc khắc phục các khuyết tật này là cần thiết để có được kết quả đáng tin cậy.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Rủi Ro Tín Dụng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có 5 trong số 8 yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Các yếu tố này bao gồm tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), quy mô ngân hàng (SIZE), thu nhập phi lãi (NII), tỷ lệ giữa thu nhập ròng từ hoạt động kinh doanh trước chi phí dự phòng rủi ro tín dụng và tổng dư nợ tín dụng (EBP), và tỷ lệ lạm phát (INF).

4.1. Tác Động Của Tỷ Suất Sinh Lời Trên Vốn CSH

Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) có tác động ngược chiều đến rủi ro tín dụng. Khi ROE tăng, khả năng thanh toán của người vay cũng tăng, từ đó giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng.

4.2. Quy Mô Ngân Hàng Và Rủi Ro Tín Dụng

Quy mô ngân hàng (SIZE) cũng có tác động ngược chiều đến rủi ro tín dụng. Ngân hàng lớn thường có khả năng quản lý rủi ro tốt hơn và ít bị ảnh hưởng bởi các biến động thị trường.

V. Giải Pháp Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng Tại Ngân Hàng Thương Mại

Để giảm thiểu rủi ro tín dụng, các ngân hàng cần áp dụng các giải pháp quản lý hiệu quả. Những giải pháp này bao gồm cải thiện quy trình thẩm định tín dụng, tăng cường giám sát và đánh giá rủi ro, cũng như phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp.

5.1. Cải Thiện Quy Trình Thẩm Định Tín Dụng

Cải thiện quy trình thẩm định tín dụng giúp ngân hàng đánh giá chính xác hơn khả năng trả nợ của người vay. Việc này có thể giảm thiểu rủi ro nợ xấu và tăng cường hiệu quả hoạt động.

5.2. Tăng Cường Giám Sát Và Đánh Giá Rủi Ro

Tăng cường giám sát và đánh giá rủi ro giúp ngân hàng phát hiện sớm các dấu hiệu của rủi ro tín dụng. Việc này cho phép ngân hàng có những biện pháp kịp thời để xử lý các vấn đề phát sinh.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Rủi Ro Tín Dụng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc quản lý rủi ro tín dụng là rất quan trọng đối với sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Các ngân hàng cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp mới để cải thiện khả năng quản lý rủi ro tín dụng trong tương lai.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Về Rủi Ro Tín Dụng

Nghiên cứu về rủi ro tín dụng không chỉ giúp các ngân hàng cải thiện hiệu quả hoạt động mà còn góp phần vào sự ổn định của nền kinh tế. Việc này là cần thiết trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang gặp nhiều khó khăn.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc phát triển các mô hình dự đoán rủi ro tín dụng chính xác hơn, cũng như nghiên cứu tác động của các yếu tố mới nổi đến rủi ro tín dụng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tính cấp thiết và bối cảnh thực tiễn

Hoạt động tín dụng là mảng kinh doanh cốt lõi và đóng góp phần lớn vào tổng thu nhập của các ngân hàng thương mại (NHTM). Tuy nhiên, đây cũng là hoạt động tiềm ẩn mức độ rủi ro cao nhất. Rủi ro tín dụng (RRTD) phát sinh khi bên vay không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi theo cam kết, trực tiếp làm xói mòn lợi nhuận, suy giảm hệ số an toàn vốn và đe dọa sự ổn định của toàn hệ thống tài chính.

Bối cảnh kinh tế giai đoạn 2020–2024 ghi nhận nhiều biến động phức tạp tác động đa chiều đến chất lượng tín dụng:

• Kinh tế toàn cầu: Căng thẳng địa chính trị leo thang tại Đông Âu và Trung Đông làm gián đoạn chuỗi cung ứng, tuyến vận tải biển qua kênh đào Suez suy giảm ảnh hưởng 11% thương mại thế giới; chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài trước khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) điều chỉnh giảm lãi suất về mức 4,75%–5% vào tháng 9/2024.
• Kinh tế trong nước: Hậu quả kéo dài của đại dịch Covid-19, sự đóng băng của thị trường bất động sản (kênh tài sản bảo đảm chính của các khoản vay), cùng tổn thất từ thiên tai (cơn bão số 3 - Yagi tại miền Bắc) đã làm suy giảm năng lực tài chính và sức hấp thụ vốn của doanh nghiệp và hộ gia đình.
• Thực trạng ngành ngân hàng: Tính đến ngày 17/09/2024, tăng trưởng tín dụng toàn hệ thống đạt 7,38% so với cuối năm 2023 (khối NHTMCP tư nhân tăng 8,6%, chiếm 45% thị phần). Đến 30/06/2024, tổng tài sản của 28 NHTMCP đạt 9,3 triệu tỷ đồng (chiếm 45% thị phần toàn hệ thống tổ chức tín dụng), nguồn vốn huy động đạt 8,7 triệu tỷ đồng (chiếm 46,1% thị phần). Đến cuối tháng 7/2024, tỷ lệ nợ xấu nội bảng toàn hệ thống tổ chức tín dụng tăng lên mức 4,75% (so với 4,55% cuối năm 2023 và 2,03% cuối năm 2022). Riêng khối NHTMCP tư nhân, nợ xấu nội bảng đến cuối tháng 6/2024 là 633 nghìn tỷ đồng, chiếm 79,65% nợ xấu nội bảng toàn hệ thống với tỷ lệ nợ xấu ở mức 7,77%.

Trước áp lực gia tăng nợ xấu và các yêu cầu an toàn vĩ mô, việc phân tích định lượng các nhân tố tác động đến rủi ro tín dụng tại các NHTMCP Việt Nam trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản trị rủi ro và điều hành chính sách.

Mục tiêu nghiên cứu

Khóa luận xác định mục tiêu tổng quát và các mục tiêu cụ thể:

• Mục tiêu tổng quát: Xác định các yếu tố ảnh hưởng và mức độ ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng của các NHTMCP Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định các yếu tố nội tại của ngân hàng và yếu tố kinh tế vĩ mô ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các NHTMCP Việt Nam.
  2. Xác định chiều hướng tác động và đo lường cường độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến rủi ro tín dụng.
  3. Đề xuất các khuyến nghị và giải pháp quản trị phù hợp nhằm hạn chế rủi ro tín dụng và giảm thiểu tổn thất do nợ xấu tại các NHTMCP Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

Khóa luận giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu:

1. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam?
2. Cường độ và chiều hướng tác động của các yếu tố này đến rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam như thế nào?
3. Những đề xuất và khuyến nghị nào phù hợp để đưa ra nhằm giảm tổn thất do rủi ro tín dụng tại các NHTMCP Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố nội tại ngân hàng và yếu tố kinh tế vĩ mô ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các NHTMCP Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực hiện trên mẫu dữ liệu gồm 23 NHTMCP Việt Nam đáp ứng tiêu chí công bố thông tin tài chính đầy đủ và liên tục trong suốt giai đoạn khảo sát (loại bỏ NHTMCP Sài Gòn - SCB do diện kiểm soát đặc biệt và các ngân hàng không thuộc loại hình NHTMCP).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 10 năm, từ năm 2014 đến năm 2023.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở pháp lý và khung lý thuyết

Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động tín dụng và quản trị rủi ro

• Khái niệm và tổ chức hoạt động: Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15 (Khoản 21, 23 Điều 4 về định nghĩa ngân hàng và NHTM; Khoản 4 Điều 4 về nghiệp vụ cấp tín dụng); Nghị định số 59/2009/NĐ-CP của Chính phủ.
• Phân loại nợ và trích lập dự phòng:
  • Thông tư 31/2024/TT-NHNN và Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN quy định về phân loại nợ thành 5 nhóm: Nhóm 1 (Nợ đủ tiêu chuẩn), Nhóm 2 (Nợ cần chú ý - quá hạn đến 90 ngày), Nhóm 3 (Nợ dưới tiêu chuẩn - quá hạn 91 đến 180 ngày), Nhóm 4 (Nợ nghi ngờ - quá hạn 181 đến 360 ngày), Nhóm 5 (Nợ có khả năng mất vốn - quá hạn trên 360 ngày). Nợ xấu (NPL) được xác định gồm các nhóm 3, 4 và 5.
  • Tỷ lệ trích lập dự phòng cụ thể: Nhóm 1 (0%), Nhóm 2 (5%), Nhóm 3 (20%), Nhóm 4 (50%), Nhóm 5 (100%).
  • Tỷ lệ trích lập dự phòng chung: Duy trì ở mức 0,75% tổng giá trị dư nợ từ Nhóm 1 đến Nhóm 4.

Các lý thuyết kinh tế tài chính nền tảng

• Lý thuyết quản lý kém (Bad Management Hypothesis): Berger và DeYoung (1997) giải thích rằng kỹ năng quản lý yếu kém trong việc thẩm định tín dụng, định giá tài sản bảo đảm và giám sát sau cho vay sẽ dẫn đến việc tích tụ nợ xấu trong tương lai.
• Lý thuyết "Quá lớn để sụp đổ" (Too Big to Fail) và Lý thuyết hiệu ứng quy mô (Economies of Scale): Lý thuyết Too Big to Fail cho rằng ngân hàng quy mô lớn có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn do kỳ vọng cứu trợ từ chính phủ. Ngược lại, lý thuyết hiệu ứng quy mô lập luận rằng ngân hàng lớn có ưu thế về chi phí thông tin, công nghệ và khả năng đa dạng hóa danh mục để kiểm soát rủi ro tín dụng tốt hơn.
• Lý thuyết đa dạng hóa thu nhập: Xem xét việc chuyển dịch cơ cấu thu nhập sang phi lãi giúp phân tán rủi ro hay làm suy giảm sự tập trung vào hoạt động cốt lõi.
• Giả thuyết rủi ro đạo đức (Moral Hazard Hypothesis): Keeton và Morris (1987) chỉ ra rằng ngân hàng có tỷ lệ vốn chủ sở hữu thấp có động cơ gia tăng danh mục tài sản rủi ro để tối đa hóa lợi nhuận.
• Lý thuyết làm mượt lợi nhuận (Income Smoothing): Wahlen (1994) và Fonseca & Gonzalez (2008) chỉ ra việc các ngân hàng sử dụng chi phí dự phòng rủi ro tín dụng như công cụ điều tiết lợi nhuận báo cáo và tối ưu hóa nghĩa vụ thuế.

Phương pháp nghiên cứu và mô hình thực nghiệm

Khóa luận sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với dữ liệu bảng (Panel Data):

• Quy trình ước lượng: Ước lượng tuần tự các mô hình hồi quy gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
• Kiểm định lựa chọn mô hình:
  • Kiểm định F-test để lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM.
  • Kiểm định Hausman hoặc Breusch-Pagan LM test để lựa chọn giữa FEM và REM.
• Kiểm định khuyết tật mô hình: Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến (hệ số phóng đại phương sai VIF), kiểm định hiện tượng phương sai sai số thay đổi (Heteroscedasticity) và kiểm định hiện tượng tự tương quan (Autocorrelation).
• Mô hình khắc phục: Sử dụng phương pháp bình phương bé nhất tổng quát khả thi (FGLS - Feasible Generalized Least Squares) để xử lý triệt để hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, đảm bảo tính vững và hiệu quả của các ước lượng.
• Phần mềm xử lý: Dữ liệu được tính toán ban đầu trên Microsoft Excel và chạy hồi quy, kiểm định trên phần mềm Stata 17.

Dữ liệu nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu vi mô cấp ngân hàng được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán thông qua cơ sở dữ liệu FiinPro; dữ liệu kinh tế vĩ mô được thu thập từ cơ sở dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank).
• Mẫu nghiên cứu: 23 NHTMCP Việt Nam trong giai đoạn 2014–2023 (tổng số 230 quan sát).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Giới thiệu đề tài nghiên cứu

Chương mở đầu thiết lập cơ sở khoa học của đề tài thông qua việc phân tích bối cảnh kinh tế toàn cầu và hệ thống ngân hàng Việt Nam sau đại dịch Covid-19 và biến động thị trường tài sản. Chương này xác định rõ 03 mục tiêu cụ thể, 03 câu hỏi nghiên cứu, phạm vi khảo sát gồm 23 NHTMCP giai đoạn 2014–2023, phương pháp định lượng dữ liệu bảng, ý nghĩa thực tiễn của đề tài và bố cục 5 chương của khóa luận.

Chương 2. Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

Chương 2 hệ thống hóa cơ sở lý luận về NHTM, bản chất của rủi ro tín dụng và phân loại rủi ro thành rủi ro giao dịch (rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm, rủi ro nghiệp vụ) và rủi ro danh mục (rủi ro nội tại, rủi ro tập trung). Tác giả trình bày các quy định pháp lý hiện hành tại Việt Nam về phân loại nợ 5 nhóm và cơ chế trích lập dự phòng (Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, Thông tư 31/2024/TT-NHNN).

Chương này tổng quan các nghiên cứu trong nước (Phan Thị Linh, 2024; Phan Thanh Bình, 2023; Bùi Đan Thanh & Nguyễn Ngọc Huyền, 2022; Lê Hoàng Vinh và cs., 2021; Lê Thanh Tâm & Đoàn Minh Ngọc, 2021; Nguyễn Thị Hồng Vinh & Nguyễn Minh Sáng, 2018; Ôn Quỳnh Như, 2017; Bùi Hữu Phước và cs., 2018; Nguyễn Thị Ngọc Diệp & Nguyễn Minh Kiều, 2015; Võ Thị Quý & Bùi Ngọc Toản, 2014) và các nghiên cứu quốc tế (Anthony & Suresh, 2023; Naili & Lahrichi, 2022; Kharabsheh, 2019; Mpofu & Nikolaidou, 2018; Ghosh, 2017; Chaibi & Ftiti, 2015; Tehulu & Olana, 2014; Castro, 2013). Từ đó, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu về việc cập nhật dữ liệu đến năm 2023 tại hệ thống NHTMCP Việt Nam để đánh giá tác động sau các cú sốc kinh tế gần đây.

Chương 3. Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết lập mô hình kinh tế lượng với 02 biến phụ thuộc đại diện cho rủi ro tín dụng và 08 biến giải thích:

• Biến phụ thuộc: Tỷ lệ nợ xấu ($NPL$) và Tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng ($LLP$).
• Biến độc lập:
  1. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu ($ROE$)
  2. Quy mô ngân hàng ($SIZE$ - Logarit tự nhiên của tổng tài sản)
  3. Tỷ lệ thu nhập phi lãi ($NII$)
  4. Tốc độ tăng trưởng tín dụng ($LG$)
  5. Tỷ lệ thu nhập ròng từ HĐKD trước chi phí DPRRTD trên tổng dư nợ ($EBP$)
  6. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu ($CAP$)
  7. Tốc độ tăng trưởng kinh tế ($GDP$)
  8. Tỷ lệ lạm phát ($INF$)

Chương này đồng thời xây dựng các giả thuyết nghiên cứu tương ứng và trình bày chi tiết quy trình kiểm định mô hình gồm: thống kê mô tả, ma trận tương quan, kiểm định đa cộng tuyến VIF, hồi quy Pooled OLS, FEM, REM, kiểm định lựa chọn mô hình, kiểm định phương sai sai số thay đổi, kiểm định tự tương quan và ước lượng khắc phục bằng mô hình FGLS.

Chương 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 trình bày chi tiết các kết quả phân tích định lượng trên mẫu 23 NHTMCP giai đoạn 2014–2023:

• Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình chỉ ra sự tồn tại của các hiệu ứng riêng lẻ và khuyết tật phương sai sai số thay đổi cũng như tự tương quan trong mô hình dữ liệu bảng.
• Ước lượng FGLS được lựa chọn làm kết quả cuối cùng để khắc phục các khuyết tật trên.
• Thảo luận kết quả hồi quy thực nghiệm cho thấy có 05 yếu tố tác động có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng: $ROE$ và $SIZE$ có tác động nghịch chiều; $NII$, $EBP$ và $INF$ có tác động thuận chiều. Ba yếu tố $LG$, $CAP$ và $GDP$ không thể hiện ý nghĩa thống kê trong mô hình FGLS cuối cùng.

Chương 5. Kết luận và hàm ý chính sách

Tổng kết toàn bộ các phát hiện nghiên cứu thực nghiệm, đối chiếu với các giả thuyết ban đầu và đề xuất hệ thống khuyến nghị quản trị rủi ro tín dụng cho các NHTMCP Việt Nam. Đồng thời, chương này chỉ rõ các hạn chế về mặt dữ liệu của khóa luận và gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm

Dưới đây là bảng tổng hợp các biến trong mô hình, chiều hướng tác động và ý nghĩa thống kê rút ra từ kết quả ước lượng FGLS trong khóa luận:

Tên biến	Ký hiệu	Loại biến	Chiều hướng tác động	Ý nghĩa thực nghiệm trong khóa luận
Tỷ lệ nợ xấu	$NPL$	Phụ thuộc	-	Đo lường rủi ro tín dụng thực tế
Tỷ lệ dự phòng RRTD	$LLP$	Phụ thuộc	-	Đo lường mức độ bù đắp rủi ro tín dụng
Tỷ suất sinh lời trên VCSH	$ROE$	Độc lập	Ngược chiều (–)	Có ý nghĩa thống kê; ủng hộ giả thuyết quản lý kém
Quy mô ngân hàng	$SIZE$	Độc lập	Ngược chiều (–)	Có ý nghĩa thống kê; ủng hộ lý thuyết hiệu ứng quy mô
Thu nhập phi lãi	$NII$	Độc lập	Cùng chiều (+)	Có ý nghĩa thống kê; mở rộng phi lãi làm phân tán quản lý
Tỷ lệ thu nhập trước DPRRTD/Tổng dư nợ	$EBP$	Độc lập	Cùng chiều (+)	Có ý nghĩa thống kê; phản ánh hành vi làm mượt lợi nhuận
Tỷ lệ lạm phát	$INF$	Độc lập	Cùng chiều (+)	Có ý nghĩa thống kê; lạm phát làm giảm khả năng trả nợ
Tăng trưởng tín dụng	$LG$	Độc lập	Không có ý nghĩa	Chưa đủ bằng chứng thống kê trong mô hình FGLS
Tỷ lệ vốn chủ sở hữu	$CAP$	Độc lập	Không có ý nghĩa	Chưa đủ bằng chứng thống kê trong mô hình FGLS
Tăng trưởng kinh tế	$GDP$	Độc lập	Không có ý nghĩa	Chưa đủ bằng chứng thống kê trong mô hình FGLS

Chi tiết các tác động chính

1. Khả năng sinh lời ($ROE$): Tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng. Kết quả này phù hợp với giả thuyết quản lý kém của Berger và DeYoung (1997) và nghiên cứu của Louzis và cộng sự (2012): các ngân hàng có hiệu quả hoạt động cao thường sở hữu năng lực quản trị rủi ro và thẩm định tốt hơn, do đó kiểm soát nợ xấu hiệu quả hơn.
2. Quy mô ngân hàng ($SIZE$): Tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng, khẳng định lý thuyết hiệu ứng quy mô (Anolli và cộng sự, 2015). Các NHTMCP có quy mô tài sản lớn tận dụng được lợi thế công nghệ, hệ thống xếp hạng nội bộ và dữ liệu khách hàng sâu rộng để giảm thiểu bất cân xứng thông tin, từ đó hạ thấp tỷ lệ nợ xấu.
3. Thu nhập phi lãi ($NII$): Tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng. Việc mở rộng danh mục ngoài hoạt động tín dụng truyền thống khiến ngân hàng phân tán nguồn lực quản lý và giám sát khoản vay, làm tăng nguy cơ nợ xấu (phù hợp quan điểm của Stiroh, 2004; DeYoung & Roland, 2001).
4. Tỷ lệ $EBP$: Tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng, phản ánh xu hướng các ngân hàng chủ động gia tăng trích lập dự phòng khi thu nhập hoạt động tăng nhằm làm mượt lợi nhuận và giảm nghĩa vụ thuế (Fonseca & Gonzalez, 2008).
5. Lạm phát ($INF$): Tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng. Lạm phát gia tăng làm xói mòn thu nhập thực tế của người đi vay và đẩy chi phí vốn lên cao, dẫn đến gia tăng khả năng vỡ nợ (Amuakwa & Adjei, 2015; Klein, 2013).

Giải pháp và kiến nghị quản trị

Từ kết quả nghiên cứu, khóa luận đề xuất các nhóm giải pháp:

• Nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực sinh lời nội tại: Tập trung cải thiện chất lượng thẩm định tín dụng, tối ưu hóa quy trình phê duyệt và kiểm soát sau vay nhằm nâng cao $ROE$ bền vững thay vì tăng trưởng dư nợ bằng mọi giá.
• Tận dụng lợi thế quy mô và đầu tư công nghệ: Mở rộng quy mô đi đôi với hiện đại hóa hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ, triển khai các hệ thống hỗ trợ ra quyết định tín dụng doanh nghiệp (BCDE) và quy trình đánh giá mức đủ vốn nội bộ (ICAAP).
• Kiểm soát rủi ro khi đa dạng hóa hoạt động phi lãi: Đảm bảo duy trì nguồn lực giám sát chặt chẽ đối với các hoạt động ngoài bảng và dịch vụ mới, tránh việc phân tán nguồn lực quản trị mảng tín dụng cốt lõi.
• Xây dựng chính sách trích lập dự phòng minh bạch: Hoàn thiện chính sách trích lập dự phòng rủi ro phản ánh đúng chất lượng danh mục nợ, hạn chế việc lạm dụng trích lập để điều tiết lợi nhuận ngắn hạn.
• Theo dõi chặt chẽ diễn biến vĩ mô: Thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro tín dụng dựa trên các biến động của chỉ số lạm phát nhằm chủ động điều chỉnh điều kiện cấp tín dụng và lãi suất cho vay đối với từng nhóm khách hàng.

Đóng góp của đề tài

• Về mặt học thuật: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động của các nhân tố vi mô và vĩ mô đến rủi ro tín dụng trong bối cảnh đặc thù của hệ thống NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2014–2023; kiểm chứng tính phù hợp của các lý thuyết quản lý kém, hiệu ứng quy mô và làm mượt lợi nhuận.
• Về mặt phương pháp: Áp dụng quy trình kiểm định chặt chẽ các khuyết tật của dữ liệu bảng (đa cộng tuyến, phương sai sai số thay đổi, tự tương quan) và sử dụng ước lượng FGLS để đảm bảo độ tin cậy của kết quả hồi quy.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp căn cứ định lượng cho các nhà quản trị ngân hàng trong việc xây dựng chính sách tín dụng và quản trị danh mục rủi ro trước các biến động vĩ mô.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Hạn chế của khóa luận

1. Phạm vi mẫu nghiên cứu: Mẫu dữ liệu mới dừng lại ở 23 NHTMCP do hạn chế về tính sẵn có và tính liên tục của dữ liệu công bố; chưa bao quát được toàn bộ hệ thống tổ chức tín dụng (chưa bao gồm khối NHTM Nhà nước và các tổ chức tài chính khác).
2. Khung biến số: Nghiên cứu tập trung vào 8 biến giải thích phổ biến; chưa đưa vào kiểm định một số biến số vĩ mô và vi mô quan trọng khác như lãi suất điều hành, biến động thị trường bất động sản, cơ cấu quản trị hội đồng quản trị hoặc tỷ lệ nợ xấu trong quá khứ ($NPL_{t-1}$).
3. Mô hình tĩnh: Nghiên cứu sử dụng mô hình FGLS để khắc phục khuyết tật phương sai và tự tương quan nhưng chưa áp dụng mô hình hồi quy động (System GMM) để kiểm soát triệt để hiện tượng nội sinh tiềm ẩn giữa các biến tài chính.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

1. Mở rộng quy mô mẫu nghiên cứu cho toàn bộ các ngân hàng thương mại tại Việt Nam khi dữ liệu được công bố đầy đủ hơn.
2. Ứng dụng các phương pháp hồi quy động dữ liệu bảng (như GMM) và đưa biến trễ của rủi ro tín dụng vào mô hình để đánh giá tính chu kỳ và quán tính của nợ xấu.
3. Bổ sung các biến số đại diện cho tính chất quản trị doanh nghiệp, chỉ số thị trường bất động sản và các yếu tố phi tài chính khác vào mô hình giải thích.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Sinh viên, học viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng: Cung cấp cơ sở lý luận chi tiết về rủi ro tín dụng theo chuẩn mực quốc tế và hệ thống văn bản pháp lý Việt Nam (Luật Các TCTD 2024, Thông tư 31/2024/TT-NHNN, Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN); cung cấp mẫu quy trình xử lý kinh tế lượng dữ liệu bảng bằng phần mềm Stata (từ Pooled OLS, FEM, REM đến kiểm định khuyết tật và hồi quy FGLS).
• Bộ phận quản trị rủi ro và phân tích tín dụng tại các NHTM: Tham khảo các bằng chứng thực nghiệm về mối liên hệ giữa quy mô tài sản, khả năng sinh lời, hoạt động phi lãi và áp lực lạm phát đối với xác suất gia tăng nợ xấu để xây dựng mô hình cảnh báo sớm.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan giám sát: Cung cấp thêm dữ liệu thực chứng phục vụ công tác giám sát an toàn vĩ mô và ban hành các quy định về tỷ lệ an toàn vốn, phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nợ xấu nội bảng của hệ thống ngân hàng Việt Nam và khối NHTMCP tư nhân tại thời điểm giữa năm 2024 được ghi nhận ở mức nào?

Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước được trích dẫn trong khóa luận, đến cuối tháng 7/2024, tỷ lệ nợ xấu nội bảng của toàn hệ thống tổ chức tín dụng ở mức 4,75% (tăng từ mức 4,55% cuối năm 2023 và 2,03% cuối năm 2022). Riêng khối NHTMCP tư nhân tính đến cuối tháng 6/2024, nợ xấu nội bảng đạt 633 nghìn tỷ đồng (tăng 4,8% so với cuối năm 2023), chiếm 79,65% tổng nợ xấu nội bảng toàn hệ thống và tương ứng với tỷ lệ nợ xấu 7,77%.

2. Khóa luận sử dụng những chỉ tiêu nào để đại diện cho rủi ro tín dụng và quy mô mẫu nghiên cứu là bao nhiêu?

Khóa luận sử dụng 02 biến phụ thuộc đại diện cho rủi ro tín dụng gồm: Tỷ lệ nợ xấu ($NPL$ - nợ nhóm 3, 4, 5 trên tổng dư nợ) và Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng ($LLP$). Bộ dữ liệu nghiên cứu bao gồm 23 NHTMCP Việt Nam với số liệu được thu thập liên tục trong giai đoạn 10 năm từ 2014 đến 2023 (tạo thành bộ dữ liệu bảng gồm 230 quan sát).

3. Vì sao quy mô ngân hàng (SIZE) lại có tác động nghịch chiều đến rủi ro tín dụng trong kết quả nghiên cứu?

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy biến quy mô ngân hàng ($SIZE$) có tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng, ủng hộ lý thuyết hiệu ứng quy mô (Economies of Scale). Các ngân hàng có quy mô tài sản lớn có khả năng phân bổ nguồn lực để đầu tư công nghệ, hoàn thiện hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ, tiếp cận thông tin khách hàng đa dạng và thực hiện đa dạng hóa danh mục cho vay tốt hơn, từ đó giảm thiểu bất cân xứng thông tin và hạn chế tỷ lệ nợ xấu phát sinh.

4. Kết quả tác động của biến thu nhập phi lãi (NII) đến rủi ro tín dụng hàm ý điều gì trong quản trị ngân hàng?

Khóa luận ghi nhận biến thu nhập phi lãi ($NII$) có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro tín dụng. Kết quả này phản ánh rằng việc chuyển dịch mạnh mẽ sang các hoạt động kinh doanh phi truyền thống (dịch vụ, ngoại hối, chứng khoán...) có thể làm phân tán sự tập trung và nguồn lực quản lý của ngân hàng đối với hoạt động cấp tín dụng cốt lõi, dẫn đến sự lơi lỏng trong khâu thẩm định và giám sát sau vay, làm gia tăng nguy cơ nợ xấu.

5. Khóa luận đã sử dụng phương pháp nào để xử lý các khuyết tật của mô hình hồi quy dữ liệu bảng?

Sau khi thực hiện hồi quy Pooled OLS, FEM và REM, tác giả tiến hành các kiểm định lựa chọn mô hình (F-test và Hausman test), tiếp đó thực hiện các kiểm định chẩn đoán khuyết tật mô hình gồm kiểm định đa cộng tuyến (VIF), kiểm định phương sai sai số thay đổi và kiểm định tự tương quan. Do mô hình xuất hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, tác giả đã sử dụng phương pháp ước lượng bình phương bé nhất tổng quát khả thi (FGLS) để khắc phục triệt để các khuyết tật này và lấy kết quả FGLS làm căn cứ kết luận chính thức.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thảo Hiền đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khung pháp lý về quản trị rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Thông qua phương pháp hồi quy dữ liệu bảng và mô hình FGLS trên mẫu 23 NHTMCP giai đoạn 2014–2023, nghiên cứu chứng minh thực nghiệm rằng khả năng sinh lời ($ROE$) và quy mô ngân hàng ($SIZE$) có tác động nghịch chiều, trong khi thu nhập phi lãi ($NII$), tỷ lệ thu nhập trước dự phòng ($EBP$) và lạm phát ($INF$) có tác động thuận chiều đến rủi ro tín dụng. Các phát hiện này cung cấp cơ sở thực chứng giá trị giúp các nhà quản trị ngân hàng và cơ quan điều hành hoàn thiện chính sách cấp tín dụng, tối ưu hóa năng lực thẩm định và chủ động ứng phó với các biến động vĩ mô nhằm đảm bảo an toàn hệ thống tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 đã trình bày rõ ràng cấu trúc của khóa luận là 5 chương. Những nội dung trên sẽ là cơ sở quan trọng để triển khai nghiên cứu những nội dung tiếp theo của khóa luận. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NHTM 2.

Tổng quan về Ngân hàng Thương mại Theo Peter Rose (2002), định nghĩa NHTM “Là một trong những định chế tài chính quan trọng nhất trong nền kinh tế. Ngân hàng là nguồn cung cấp tín dụng chính (quỹ cho vay) đối với hàng triệu cá nhân, gia đình và các doanh nghiệp trong nền kinh tế”. Theo Mai Văn Bạn (2009), NHTM “Là một loại hình doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, tín dụng ngân hàng, một trung gian tài chính cung ứng vốn chủ yếu, hữu hiệu cho nền kinh tế. Việc tạo lập và tổ chức quản lý vốn của NHTM là một trong những nội dung quan trọng hàng đầu đối với NHTM”.

Theo Phan Thị Thu Hà (2014), NHTM “Là doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ. Hoạt động ngân hàng bắt đầu với nghiệp vụ đổi tiền hoặc đúc tiền của các thợ vàng. Yêu cầu phải có đơn vị tiền tệ kim loại với trọng lượng và hàm lượng xác định tạo điều kiện cho trao đổi hàng hoá dẫn đến việc đúc tiền. Việc đúc tiền sau đó được nhà nước độc quyền thực hiện.

Việc lưu hành những đồng tiền riêng của mỗi quốc gia hoặc vùng lãnh thổ kết hợp với thương mại và giao lưu quốc tế tạo ra yêu cầu về dịch vụ đổi tiền tại các cửa khẩu hoặc trung tâm thương mại. Lợi nhuận thu được từ chênh lệch giá mua bán”. Theo Forbes India (2024), “Ngân hàng thương mại là tổ chức tài chính thực hiện các hoạt động liên quan đến gửi và rút tiền cho công chúng, cho vay đầu tư và thực hiện các hoạt động tương tự khác. Hai chức năng chính của ngân hàng thương mại là cho vay và đi vay.

Họ đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính của đất nước bằng cách điều hòa dòng vốn, cung cấp các sản phẩm và dịch vụ ngân hàng và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế” Ở Việt Nam, Nghị định số 59/2009/NĐ-CP của chính phủ về tổ chức và hoạt động NHTM được định nghĩa “là ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân 10 hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận theo quy định của Luật các Tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật” Theo Khoản 21 Điều 4 Luật các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15 quy định “Ngân hàng là tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này. Các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã”. Theo Khoản 23, Điều 4 Luật cũng quy định rằng “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả hoạt động ngân hàng và hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận.” Theo Ôn Quỳnh Như (2017) “Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh và dịch vụ Ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán nhằm thực hiện các hoạt động nghiệp vụ để sinh lợi nhuận và ổn định lưu thông tiền tệ trong thị trường”.