Các nhân tố ảnh hưởng đến cạnh tranh của thị trường ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại tại Việt Nam, từ chính sách đến công nghệ và nhu cầu khách hàng.

• Tác giả: Dương Trọng An
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Thị Quỳnh Anh
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngân Hàng
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Cạnh Tranh Của Thị Trường Ngân Hàng Thương Mại Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: Lý do chọn đề tài
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Mô hình và phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Nội dung nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.7. Bố cục của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về cạnh tranh
• 2.2. Khái niệm về cạnh tranh
• 2.3. Phân loại về thị trường cạnh tranh
• 2.4. Tổng quan cạnh tranh trên thị trường ngân hàng thương mại
• 2.5. Các nhân tố tác động đến cạnh tranh của thị trường ngân hàng thương mại
• 2.6. Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trước đây
• 2.6.1. Lược khảo các nghiên cứu trên thế giới
• 2.6.2. Lược khảo các nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.7. Khe hở của đề tài nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình Panzar - Rosse
• 3.2. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.3. Các phương pháp hồi quy trong nghiên cứu
• 3.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng cạnh tranh thị trường các NHTM Việt Nam giai đoạn 2010-2020
• 4.1.1. Quy mô tài sản – Vốn điều lệ
• 4.1.2. Tăng trưởng tín dụng
• 4.1.3. Nguồn nhân lực
• 4.2. Thống kê mô tả các biến
• 4.3. Kết quả nghiên cứu
• 4.4. Kiểm định FEM, REM và khắc phục bằng GLS
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Khuyến nghị và chính sách
• 5.1.1. Tăng cường năng lực tài chính
• 5.1.2. Tăng cường chất lượng nguồn nhân sự
• 5.1.3. Nâng cao chất lượng tín dụng
• 5.2. Đề xuất mở rộng nghiên cứu trong tương lai
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến cạnh tranh ngân hàng thương mại

Cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại Việt Nam đang trở thành một vấn đề nóng hổi. Các yếu tố ảnh hưởng đến cạnh tranh ngân hàng thương mại không chỉ liên quan đến quy mô và chất lượng dịch vụ mà còn bao gồm các yếu tố bên ngoài như chính sách pháp lý và tình hình kinh tế. Việc hiểu rõ các yếu tố này sẽ giúp các ngân hàng có chiến lược phát triển phù hợp.

1.1. Định nghĩa và vai trò của cạnh tranh trong ngân hàng

Cạnh tranh trong ngân hàng được hiểu là sự ganh đua giữa các ngân hàng nhằm thu hút khách hàng và tối đa hóa lợi nhuận. Điều này không chỉ thúc đẩy sự phát triển của từng ngân hàng mà còn góp phần ổn định hệ thống tài chính quốc gia.

1.2. Tình hình cạnh tranh ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Thị trường ngân hàng Việt Nam hiện tại đang chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ về số lượng ngân hàng và dịch vụ. Tuy nhiên, mức độ cạnh tranh vẫn còn hạn chế do sự chi phối của một số ngân hàng lớn.

II. Các thách thức trong cạnh tranh ngân hàng thương mại Việt Nam

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng các yếu tố cạnh tranh trong ngân hàng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Những thách thức này có thể ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và sự phát triển bền vững của các ngân hàng thương mại.

2.1. Tác động của nợ xấu đến cạnh tranh

Nợ xấu là một trong những yếu tố chính ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của ngân hàng. Khi tỷ lệ nợ xấu cao, ngân hàng sẽ gặp khó khăn trong việc cung cấp tín dụng và thu hút khách hàng.

2.2. Sự thay đổi trong chính sách pháp lý

Chính sách pháp lý có thể tạo ra rào cản hoặc cơ hội cho các ngân hàng. Những thay đổi trong quy định có thể ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và chiến lược phát triển của ngân hàng.

III. Phương pháp đánh giá mức độ cạnh tranh trong ngân hàng

Để đánh giá mức độ cạnh tranh của thị trường ngân hàng thương mại, mô hình Panzar-Rosse được sử dụng rộng rãi. Mô hình này giúp xác định chỉ số H, từ đó đánh giá tình trạng cạnh tranh trong ngành ngân hàng.

3.1. Mô hình Panzar Rosse và ứng dụng

Mô hình Panzar-Rosse cho phép phân tích mối quan hệ giữa doanh thu và chi phí của ngân hàng, từ đó xác định mức độ cạnh tranh trong ngành.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả

Dữ liệu từ báo cáo tài chính của các ngân hàng trong giai đoạn 2010-2020 cho thấy chỉ số H đạt 0.8811, cho thấy thị trường ngân hàng Việt Nam đang ở trạng thái cạnh tranh hợp lý.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cạnh tranh ngân hàng

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các yếu tố ảnh hưởng đến cạnh tranh trong ngân hàng không chỉ là vấn đề lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Các ngân hàng cần phải điều chỉnh chiến lược để thích ứng với tình hình thị trường.

4.1. Chiến lược cạnh tranh hiệu quả

Các ngân hàng cần phát triển các sản phẩm dịch vụ đa dạng và chất lượng cao để thu hút khách hàng. Việc áp dụng công nghệ mới cũng là một yếu tố quan trọng.

4.2. Kết quả từ nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy rằng các ngân hàng có chiến lược cạnh tranh rõ ràng và linh hoạt sẽ có khả năng thu hút khách hàng tốt hơn và duy trì vị thế trên thị trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thị trường ngân hàng

Cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại Việt Nam đang có những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững, các ngân hàng cần phải chú trọng đến việc cải thiện chất lượng dịch vụ và quản lý rủi ro.

5.1. Tương lai của cạnh tranh ngân hàng

Dự báo rằng trong tương lai, thị trường ngân hàng sẽ tiếp tục phát triển với sự gia tăng của các ngân hàng công nghệ và dịch vụ tài chính số.

5.2. Khuyến nghị cho các ngân hàng

Các ngân hàng cần phải đầu tư vào công nghệ và nâng cao chất lượng dịch vụ để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng và duy trì vị thế cạnh tranh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2010-2020, thị trường ngân hàng thương mại tại Việt Nam đã trải qua nhiều biến động quan trọng với tổng tài sản tăng trưởng hơn 200%, từ khoảng 5.100 nghìn tỷ đồng năm 2012 lên tới 14.020 nghìn tỷ đồng năm 2020. Sự phát triển này diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các ngân hàng thương mại, đặc biệt là giữa nhóm ngân hàng nhà nước và ngân hàng cổ phần. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá mức độ cạnh tranh của thị trường ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn này, sử dụng mô hình Panzar-Rosse để tính toán chỉ số H nhằm xác định trạng thái cạnh tranh của ngành. Đồng thời, nghiên cứu phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến cạnh tranh như quy mô tài sản, vốn điều lệ, tăng trưởng tín dụng, nợ xấu và nguồn nhân lực. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 22 ngân hàng thương mại có dữ liệu đầy đủ trong giai đoạn 2010-2020, bao gồm cả ngân hàng nhà nước và cổ phần, nhưng không xét các ngân hàng nước ngoài và ngân hàng chính sách xã hội. Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp cái nhìn toàn diện về mức độ cạnh tranh của thị trường ngân hàng Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh, góp phần ổn định hệ thống tài chính và thúc đẩy phát triển kinh tế quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về cạnh tranh trong kinh tế học và tài chính ngân hàng. Khái niệm cạnh tranh được hiểu là sự ganh đua giữa các tổ chức nhằm giành thị phần và lợi nhuận, được thể hiện qua các mô hình thị trường như thị trường cạnh tranh hoàn hảo, cạnh tranh độc quyền và độc quyền hoàn toàn. Mô hình Panzar-Rosse được áp dụng để đo lường mức độ cạnh tranh thông qua chỉ số H, phản ánh sự co giãn của doanh thu ngân hàng đối với biến động chi phí đầu vào. Các khái niệm chính bao gồm:

• Chỉ số H (H-statistic): Giá trị từ -∞ đến 1, với H < 0 thể hiện thị trường độc quyền, 0 < H < 1 là cạnh tranh độc quyền, và H = 1 là cạnh tranh hoàn hảo.
• Các biến chi phí đầu vào: Chi phí lao động (PL), chi phí vốn vay (PF), chi phí tài sản cố định (PCE).
• Các nhân tố ảnh hưởng: Quy mô tài sản (TA), vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (EQTA), tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản (LOATA), tỷ lệ dự phòng rủi ro (RISK), và tỷ lệ tiền mặt và các khoản đến hạn (CASHDEP).
• Khái niệm cân bằng dài hạn: Được đánh giá qua tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA), với giả định tại trạng thái cân bằng, ROA không tương quan với giá đầu vào.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của 22 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2020, với tổng cộng 242 quan sát. Các ngân hàng được lựa chọn dựa trên tiêu chí hoạt động liên tục và công bố đầy đủ dữ liệu tài chính. Phương pháp phân tích bao gồm:

• Mô hình Panzar-Rosse: Ba dạng mô hình được sử dụng để đánh giá mức độ cạnh tranh, với biến phụ thuộc là tổng doanh thu (TR) hoặc tỷ lệ doanh thu trên tổng tài sản (TR/TA).
• Phương pháp hồi quy: Sử dụng Pooled OLS, Fixed Effect Model (FEM), Random Effect Model (REM) và Generalized Least Square (GLS) để kiểm định và khắc phục các vấn đề nội sinh, đa cộng tuyến và phương sai sai số thay đổi.
• Kiểm định cân bằng dài hạn: Thông qua phân tích mối quan hệ giữa ROA và các biến chi phí đầu vào.
• Phân tích thống kê mô tả và ma trận tương quan: Để đánh giá đặc điểm dữ liệu và mối quan hệ giữa các biến.
• Phần mềm Stata: Được sử dụng để thực hiện các phân tích thống kê và hồi quy.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ cạnh tranh của thị trường ngân hàng Việt Nam: Chỉ số H được tính toán đạt 0.8811, cho thấy thị trường đang ở trạng thái cạnh tranh hợp lý, gần với cạnh tranh hoàn hảo. Kết quả này có ý nghĩa thống kê và phù hợp với giả thuyết về trạng thái cạnh tranh độc quyền nhưng với mức độ cạnh tranh cao.
2. Ảnh hưởng của quy mô tài sản và vốn điều lệ: Quy mô tài sản và vốn chủ sở hữu có tác động tích cực đến mức độ cạnh tranh. Nhóm ngân hàng nhà nước với tổng tài sản và vốn điều lệ lớn hơn hẳn so với nhóm cổ phần, thể hiện năng lực cạnh tranh vượt trội. Ví dụ, tổng tài sản của nhóm ngân hàng nhà nước đạt khoảng 5.000 nghìn tỷ đồng năm 2020, trong khi nhóm cổ phần có xu hướng tăng trưởng nhanh nhưng quy mô vẫn nhỏ hơn.
3. Tăng trưởng tín dụng và nợ xấu: Tăng trưởng tín dụng trung bình đạt 15.7% trong giai đoạn nghiên cứu, tuy nhiên, yếu tố này chưa có tác động rõ rệt đến mức độ cạnh tranh. Nợ xấu, được đo bằng tỷ lệ dự phòng trên tổng tài sản, cũng không ảnh hưởng đáng kể đến cạnh tranh, phản ánh sự kiểm soát rủi ro tương đối hiệu quả của các ngân hàng.
4. Nguồn nhân lực và chi phí đầu vào: Chi phí lao động, chi phí vốn vay và chi phí tài sản cố định đều có ảnh hưởng đáng kể đến doanh thu và mức độ cạnh tranh của ngân hàng, cho thấy vai trò quan trọng của quản lý chi phí và chất lượng nguồn nhân lực trong cạnh tranh.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy thị trường ngân hàng Việt Nam đang trong trạng thái cạnh tranh hợp lý, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong khu vực ASEAN. Việc chỉ số H gần 0.88 cho thấy các ngân hàng không có quyền lực thị trường quá lớn, đồng thời cũng không phải là thị trường độc quyền. So sánh với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam, mức độ cạnh tranh đã được cải thiện đáng kể, phản ánh sự phát triển và tái cấu trúc hệ thống ngân hàng trong giai đoạn 2010-2020. Quy mô tài sản và vốn điều lệ là những nhân tố then chốt tạo lợi thế cạnh tranh, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh với các ngân hàng nước ngoài có quy mô lớn hơn nhiều. Mặc dù tăng trưởng tín dụng và nợ xấu không tác động rõ rệt đến cạnh tranh, nhưng đây vẫn là các yếu tố cần được quản lý chặt chẽ để duy trì sự ổn định và bền vững của thị trường. Các chi phí đầu vào phản ánh hiệu quả quản lý và chất lượng nguồn nhân lực, đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của từng ngân hàng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng tài sản, vốn điều lệ và biểu đồ so sánh chỉ số H qua các năm để minh họa xu hướng cạnh tranh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường năng lực tài chính: Các ngân hàng cần nâng cao vốn điều lệ và quy mô tài sản thông qua việc huy động vốn hiệu quả và tái cơ cấu tài sản nhằm tăng sức cạnh tranh trên thị trường trong vòng 3-5 năm tới. Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý nên hỗ trợ chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho việc tăng vốn này.
2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đầu tư vào đào tạo, phát triển kỹ năng và quản lý nhân sự nhằm giảm chi phí lao động và nâng cao hiệu quả hoạt động. Các ngân hàng nên xây dựng kế hoạch đào tạo dài hạn và áp dụng công nghệ mới trong quản lý nhân sự trong 2-3 năm tới.
3. Quản lý rủi ro tín dụng và nợ xấu: Cần hoàn thiện hệ thống đánh giá tín dụng và kiểm soát nợ xấu để duy trì sự ổn định tài chính, đồng thời không làm giảm khả năng cạnh tranh. Chính sách này nên được thực hiện liên tục và cập nhật theo diễn biến thị trường.
4. Tối ưu hóa chi phí đầu vào: Các ngân hàng cần áp dụng công nghệ hiện đại để giảm chi phí vốn vay và chi phí tài sản cố định, đồng thời tăng cường quản lý chi phí vận hành nhằm nâng cao lợi nhuận và sức cạnh tranh trong vòng 1-2 năm tới.
5. Khuyến khích hợp tác và liên kết chiến lược: Tăng cường hợp tác giữa các ngân hàng để chia sẻ nguồn lực, công nghệ và thị trường, từ đó nâng cao sức mạnh cạnh tranh chung của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý ngân hàng thương mại: Giúp hiểu rõ về mức độ cạnh tranh và các nhân tố ảnh hưởng, từ đó xây dựng chiến lược phát triển phù hợp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.
2. Cơ quan quản lý nhà nước và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh chính sách tiền tệ, quản lý thị trường và hỗ trợ phát triển hệ thống ngân hàng ổn định, bền vững.
3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực tài chính ngân hàng: Là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về cạnh tranh ngân hàng và phát triển thị trường tài chính Việt Nam.
4. Nhà đầu tư và chuyên gia phân tích tài chính: Giúp đánh giá môi trường cạnh tranh và tiềm năng phát triển của các ngân hàng thương mại Việt Nam, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình Panzar-Rosse là gì và tại sao được sử dụng trong nghiên cứu này?
   Mô hình Panzar-Rosse là phương pháp đo lường mức độ cạnh tranh của thị trường thông qua chỉ số H, phản ánh sự co giãn của doanh thu đối với chi phí đầu vào. Nó được sử dụng vì tính phổ biến, khả năng đánh giá cạnh tranh ở cấp độ ngành và phù hợp với dữ liệu ngân hàng Việt Nam.

2. Chỉ số H thể hiện điều gì về thị trường ngân hàng Việt Nam?
   Chỉ số H đạt 0.8811 cho thấy thị trường ngân hàng Việt Nam đang ở trạng thái cạnh tranh hợp lý, gần với cạnh tranh hoàn hảo, tức là các ngân hàng không có quyền lực thị trường lớn và cạnh tranh diễn ra khá sôi động.

3. Những nhân tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến cạnh tranh trong thị trường ngân hàng?
   Quy mô tài sản và vốn điều lệ là hai nhân tố có ảnh hưởng tích cực và rõ rệt nhất đến mức độ cạnh tranh, trong khi tăng trưởng tín dụng và nợ xấu chưa có tác động đáng kể trong giai đoạn nghiên cứu.

4. Tại sao nợ xấu không ảnh hưởng nhiều đến cạnh tranh?
   Nợ xấu được kiểm soát chặt chẽ qua các chính sách dự phòng và quản lý tín dụng, do đó không làm giảm đáng kể khả năng cạnh tranh của các ngân hàng trong giai đoạn nghiên cứu.

5. Làm thế nào để các ngân hàng nhỏ nâng cao năng lực cạnh tranh?
   Các ngân hàng nhỏ nên tập trung vào nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tối ưu hóa chi phí vận hành, áp dụng công nghệ mới và tìm kiếm liên kết chiến lược để tăng quy mô và sức mạnh cạnh tranh.

Kết luận

• Thị trường ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2020 đang ở trạng thái cạnh tranh hợp lý với chỉ số H đạt 0.8811, gần với cạnh tranh hoàn hảo.
• Quy mô tài sản và vốn điều lệ là những nhân tố chủ chốt ảnh hưởng tích cực đến mức độ cạnh tranh của các ngân hàng.
• Tăng trưởng tín dụng và nợ xấu chưa có tác động rõ rệt đến cạnh tranh, phản ánh sự kiểm soát rủi ro hiệu quả.
• Chi phí đầu vào và chất lượng nguồn nhân lực đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh.
• Các bước tiếp theo bao gồm tăng cường năng lực tài chính, nâng cao chất lượng nhân lực, quản lý rủi ro tín dụng và tối ưu hóa chi phí nhằm duy trì và phát triển cạnh tranh bền vững trên thị trường ngân hàng Việt Nam.

Để tiếp tục phát triển nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn, các nhà quản lý và nhà nghiên cứu nên áp dụng kết quả này để xây dựng chính sách và chiến lược phù hợp, góp phần thúc đẩy sự phát triển ổn định của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1: Cạnh tranh là một vấn đề quan trọng rất được quan tâm không chỉ trong các nghiên cứu mà còn ở những chính sách kinh tế nói chung. Hiện nay cạnh tranh ở Việt Nam được nghiên cứu chủ yếu là các góc độ về cạnh tranh cho các ngân hàng đơn lẻ với nhau, chưa thật sự nhiều kết luận dành cho một chủ thể chung là thị trường ngân hàng. Với mục tiêu nghiên cứu và đưa ra những nhận định có tính tham khảo, các phân tích thực trạng cùng với kết quả định lượng thì bài luận văn này sẽ cung cấp các nhân định hợp lý và chính xác nhất cho cạnh tranh tại thị trường ngân hàng thương mại ở Việt Nam giai đoạn 2010-2020. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN 2.

Cơ sở lý thuyết về cạnh tranh 2. Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh (Competition) là một khái niệm rộng, được sử dụng phổ biến từ rất lâu, mang tính tổng quát và có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Khái niệm này được sử dụng trong phạm vi doanh nghiệp, phạm vi ngành và cả trong phạm vi quốc gia hay khu vực, nó không giới hạn không gian và được sử dụng trong một nghĩa rộng ở mọi khía cạnh. Đồng thời các khái niệm cạnh tranh hiện tại là các quan điểm từ các tác giả, nhà nghiên cứu cô đọng lại sau quá trình phát triển của kinh tế và các nghiên cứu học thuật trước đó, cũng như khái niệm này cũng được nêu trong nhiều văn bản pháp luật, ấn phẩm khác nhau.

Michael Porter (1980): “Cạnh tranh là giành lấy thị phần. Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận, là khoản lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có. Kết quả quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi”. Stigler (1988) có phát biểu khái niệm về cạnh tranh là “Cạnh tranh là sự cạnh tranh giữa các cá nhân (hoặc nhóm hoặc quốc gia), và nó phát sinh bất cứ khi nào hai hoặc nhiều bên nỗ lực cho một thứ mà tất cả đều không thể đạt được.” Bộ Thương mại (2001), Tài liệu tham khảo luật về cạnh tranh và chống độc quyền của một số nước và vùng lãnh thố trên thế giới, phục vụ xây dựng Luật cạnh tranh của Việt Nam cũng đã đề cập đến các khái niệm về cạnh tranh theo luật định các nước.

Theo đó tại Điều 3 Luật cạnh tranh của Thổ Nhĩ Kỳ quy định: “Cạnh tranh có nghĩa là sự ganh đua giữa các doanh nghiệp trên thị trường hàng hoá, dịch vụ để 8 quyết định các vấn đề kinh tế một cách độc lập”. Còn với Điều 4 Luật thương mại lành mạnh của Đài Loan quy định: “Cạnh tranh” là từ chỉ những hành động theo đó hai hay nhiều doanh nghiệp đưa ra thị trường mức giá, số lượng, chất lượng, dịch vụ ưu đãi hơn hoặc những điều kiện khác nhằm giành cơ hội kinh doanh”. Luật cạnh tranh năm 2018 (luật hiện hành) cũng như luật về cạnh tranh của nhiều nước trên thế giới (Trung Quốc, Hàn Quốc, Bulgary, Nhật Bản.), tuy đều không đưa ra khái niệm cạnh tranh nhưng có chỉ ra các quy phạm nhằm tạo lập và duy trì môi trường kinh doanh bình đẳng, đảm bảo sự ganh đua giữa các chủ thể kinh doanh diễn ra theo trật tự và trong khuôn khổ được pháp luật quy định. Từ một số khái niệm đã nêu, có thể rút ra một khái niệm chung cho cạnh tranh là việc các tổ chức ganh đua tranh giành nhau các cơ hội để có lợi hơn trong hoạt động kinh doanh; mở rộng tệp khách hàng rộng lớn nhằm nâng cao vị thế của mình để đạt được mục tiêu lợi nhuận chung.

Đồng thời cạnh tranh là khái niệm mang tính khái quát và không cụ thể cho một vấn đề hay sự kiện bất kỳ nào nên nó sẽ cần được cập nhật các vấn đề có liên quan và mở rộng khái niệm hơn so với thời điểm ban đầu. Đối với cạnh tranh ngân hàng thì theo nghiên cứu của Kottmann (1974) cho rằng các ngân hàng cung cấp cho các khách hàng rất nhiều sản phẩm nhưng lại không phục vụ cho một thị trường duy nhất và việc xác định được thị trường liên quan, đưa ra quyết định sơ bộ về các đặc điểm cấu trúc có thể liên quan, chẳng hạn như mức độ tập trung và cạnh tranh. Thị trường liên quan sẽ bao gồm tất cả các bên cung cấp hàng hóa và là đối thủ cạnh tranh thực tế hoặc cạnh tranh tiềm năng, và thị trường này có kích thước về lưu lượng sản phẩm và kích thước không gian địa lý. Klaus Schaeck, Martin Cihák (2012) với nghiên cứu về mối quan hệ giữa cạnh tranh ngân hàng, mức độ tập trung và tỷ lệ vốn và là những nghiên cứu đầu tiên liên hệ thước đo trực tiếp của cạnh tranh ngân hàng với tỷ lệ vốn.

Kết quả cung cấp hỗ trợ thực nghiệm cho các 9 nghiên cứu lý thuyết đề xuất tác động tích cực của cạnh tranh đối với sự ổn định của ngân hàng, các phát hiện củng cố quan điểm rằng cạnh tranh và hoạt động lành mạnh có xu hướng đi đôi với nhau, đồng thời sự cạnh tranh có khả năng buộc các ngân hàng phải hoạt động gần với ranh giới hiệu quả. Cạnh tranh ngân hàng là một khái niệm đặc thù của một lĩnh vực đặc biệt, vẫn là những góc nhìn truyền thống về mục tiêu lợi nhuận, có được lợi thế kinh doanh nhưng bên cạnh đó còn là những vấn đề liên quan đến tính chất của sản phẩm và còn ảnh hưởng tới một thị trường (vì số lượng ngân hàng ít hơn hẳn nếu so với mọi ngành nghề khác). Khả năng cạnh tranh của ngân hàng sẽ phụ thuộc nhiều nhân tố (Lê Thị Thúy, 2020) bao gồm: năng lực tài chính, chất lượng cung ứng sản phẩm, dịch vụ, năng lực đổi mới công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng quản lý điều hành,…. kết quả này được ghi nhận từ nhiều nghiên cứu liên quan.

Ngoài ra, còn các nhân tố bên ngoài khác như điều kiện kinh tế, môi trường pháp lý, mức độ hợp tác chiến lược giữa các ngân hàng hay mức độ hội nhập cũng ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng.2 Phân loại về thị trường cạnh tranh Dựa vào tính chất cạnh tranh có thể phân loại thị trường cạnh tranh của ngân hàng, bao gồm: Thị trường độc quyền, thị trường cạnh tranh độc quyền và thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo (Perfect Competition) Theo Paul Samuelson (2011) thị trường cạnh tranh hoàn hảo là thị trường mà giá cả sẽ do cung và cầu của toàn thể thị trường quyết định, ở đó người sản xuất và người tiêu dùng là người chấp nhận giá. Tại đây một doanh nghiệp không thể bằng mọi cách nào bán sản phẩm với giá cao hơn thị trường và chiều ngược lại người tiêu dùng cũng sẽ không thể mua với mức giá thấp hơn thị trường. Tại thị trường này sẽ 10 không tồn tại hiện tượng thao túng giá và giá cả sẽ phản ánh đúng quy luật cung cầu, thị trường cạnh tranh hoàn hảo được mô tả là thị trường kinh tế lý tưởng.

Đặc điểm của thị trường cạnh tranh hoàn hảo: • Số lượng các doanh nghiệp là rất nhiều cho nên sản lượng của mỗi doanh nghiệp tạo ra là không đáng kể so với cả ngành. Lúc này, không có doanh nghiệp nào chiếm thị phần quá lớn và không có khả năng chi phối giá cả trên thị trường bằng các quyết định cung ứng của mình. • Sản phẩm, dịch vụ tương đối đồng nhất và giống nhau, khi này sản phẩm, dịch vụ của các doanh nghiệp có thể thay thế hoàn hảo cho nhau. Việc đồng nhất sản phẩm khiến cho người tiêu dùng có nhiều lựa chọn thay thế sản phẩm đang sử dụng bằng một doanh nghiệp khác tương tự cùng ngành.

• Việc thoải mái sử dụng sản phẩm thay thế nên cơ hội tìm kiếm người mua và người bán rất dễ dàng và nhanh chóng, làm chi phí giao dịch thấp. • Thông tin hoàn hảo cho cả người bán và người tiêu dùng về chất lượng sản phẩm, dịch vụ của các doanh nghiệp là như nhau. Trên thị trường này gần như không tồn tại hiện tượng bất đối xứng thông tin, thông tin luôn kịp thời và đầy đủ. • Tự do gia nhập và rút khỏi ngành dễ dàng, việc làm này không làm ảnh hưởng đến cấu kết của các doanh nghiệp hiện hành.

Thị trường độc quyền (Monopoly) Thị trường độc quyền (hay còn được gọi là thị trường độc quyền hoàn toàn) là thị trường đối lập với thị trường cạnh tranh hoàn hảo, ở đó thị trường chỉ có duy nhất một nhà cung ứng sản phẩm, dịch vụ mà không có sản phẩm, dịch vụ thay thế. Mọi quyết định của nhà cung ứng về mặt số lượng đều có ảnh hưởng đến giá cả trên thị trường (Paul Samuelson, 2011). 11 Đặc điểm của thị trường độc quyền: • Những đối thủ cạnh tranh không thể gia nhập ngành. Doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn không có đối thủ cạnh tranh và do vậy có thể tùy ý định sản lượng hay giá của mà không e ngại sự cạnh tranh của doanh nghiệp khác cùng ngành.

Sự gia nhập ngành của các doanh nghiệp mới sẽ rất khó khăn. • Không có những sản phẩm, dịch vụ thay thế tương tự. Vì chỉ có một người bán duy nhất và đối thủ cạnh tranh rất khó gia nhập ngành nên dẫn đến tình trạng một người bán nhưng rất nhiều người muốn mua, việc tìm kiếm sản phẩm thay thế là không thể. Thị trường cạnh tranh độc quyền (Monopolistic Competition) Thị trường cạnh tranh độc quyền là thị trường có vô số doanh nghiệp cung ứng, vô số người mua, người trao đổi mua bán các sản phẩm, dịch vụ giống nhau hoặc có sự khác biệt (không nhiều hoặc dị biệt) và tất nhiên là các sản phẩm, dịch vụ được cung ứng này có khả năng thay thế cho nhau.

Tại thị trường này, một số các doanh nghiệp hoặc người bán có chút khả năng làm ảnh hưởng tới giá cả sản phẩm, dịch vụ của mình nhưng không đáng kể và không tiêu cực (Paul Samuelson, 2011). Đặc điểm của thị trường cạnh tranh độc quyền: • Có sự tự do nhập và xuất ngành. Các doanh nghiệp mới dễ dàng nhập ngành nếu thấy ngành đang sinh lợi cao hay các doanh nghiệp hiện hành có thể rút khỏi ngành nếu thấy không có lãi. Sự nhập và xuất ngành bảo đảm cho ngành luôn có một số lượng doanh nghiệp nhất định và do vậy có sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong việc định giá và thay thế sản phẩm, dịch vụ lẫn nhau.