Các Nhân Tố Tác Động Đến Tài Chính Toàn Diện Ở Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, tài chính toàn diện (TC Toàn Diện) nổi lên như một yếu tố then… 200 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2023.

• Tác giả: Đoàn Mạnh Tú
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thanh Tâm
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Các Nhân Tố Tác Động Đến Tài Chính Toàn Diện Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng - phạm vi
• Đóng góp mới của nghiên cứu
• Đóng góp mới về mặt lý thuyết
• Đóng góp mới về mặt thực tiễn
• Cấu trúc của nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tài chính toàn diện
• 1.1.1. Sự ra đời và phát triển tài chính toàn diện
• 1.1.2. Khái niệm về tài chính toàn diện
• 1.1.3. Vai trò của tài chính toàn diện
• 1.1.3.1. Tài chính toàn diện có vai trò thúc đẩy tăng trưởng kinh tế
• 1.1.3.2. Tài chính toàn diện thúc đẩy sự đóng góp của các cá thể tới nền kinh tế, tăng cường ổn định tài chính
• 1.1.3.3. Tài chính toàn diện giúp xóa đói, nghèo và giảm bất bình đẳng
• 1.1.3.4. Tài chính toàn diện giúp tạo việc làm và thu nhập
• 1.1.3.5. Tài chính toàn diện thúc đẩy đầu tư và tiết kiệm
• 1.1.3.6. Tài chính toàn diện thúc đẩy bình đẳng giới
• 1.1.4. Các trụ cột của tài chính toàn diện
• 1.1.5. Các chỉ số đánh giá tài chính toàn diện
• 1.1.5.1. Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện của Global Findex
• 1.1.5.2. Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện theo phương pháp thành phần cơ bản (PCA)
• 1.1.5.3. Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện của Sarma (2015)
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu các nhân tố tác động tới tài chính toàn diện
• 1.2.1. Các nhân tố phía cầu
• 1.2.2. Các nhân tố từ phía cung
• 1.2.3. Các nhân tố thuộc môi trường-xã hội
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. Lý thuyết cơ bản liên quan đến hành vi khách hàng cá nhân
• 1.4.1. Lý thuyết hành động hợp lý - TRA
• 1.4.2. Lý thuyết hành vi có kế hoạch - TPB
• 1.4.3. Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM)
• 1.4.4. Lý thuyết chấp nhận sử dụng công nghệ (UTAUT)
• 1.4.5. Lý thuyết mô hình hữu dụng ngẫu nhiên - RUM
• 1.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 2.1.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 2.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.2.1. Mô tả biến phụ thuộc trong mô hình
• 2.2.2. Mô tả biến độc lập trong mô hình
• 2.2.3. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.2.4. Khung nghiên cứu
• 2.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.3.1. Dữ liệu thứ cấp
• 2.3.2. Dữ liệu sơ cấp
• 2.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN
• 3.1. Đánh giá chỉ số tài chính toàn diện ở Việt Nam
• 3.1.1. Kết quả đánh giá chỉ số tài chính toàn diện theo Sarma (2015)
• 3.1.2. Kết quả đánh giá chỉ số tài chính toàn diện theo phương pháp PCA
• 3.1.3. So sánh kết quả nghiên cứu của tác giả với các nghiên cứu trước
• 3.2. Đánh giá thực trạng tài chính toàn diện ở Việt Nam
• 3.2.1. Khuôn khổ pháp lý cho tài chính toàn diện
• 3.2.2. Mạng lưới kênh phân phối sản phẩm dịch vụ tài chính
• 3.2.3. Các định chế chuyên biệt phục vụ người nghèo, người thu nhập thấp phát huy hiệu quả
• 3.2.4. Các dịch vụ tài chính ngân hàng phát triển mạnh
• 3.2.5. Cơ sở hạ tầng tài chính
• 3.2.6. Hiểu biết tài chính
• 3.2.7. Bảo vệ người tiêu dùng tài chính
• 3.3. Thực trạng các nhân tố tác động phía cầu tài chính toàn diện
• 3.3.1. Hạn chế về khuôn khổ pháp lý
• 3.3.2. Hạn chế về cơ sở hạ tầng tài chính
• 3.3.3. Hạn chế về sản phẩm và dịch vụ tài chính
• 3.3.4. Hạn chế về mạng lưới và kênh phân phối dịch vụ
• 3.3.5. Hạn chế về năng lực tiếp cận và hiểu biết về tài chính của đối tượng tiêu dùng
• 3.3.6. Bảo vệ người tiêu dùng tài chính chưa được quan tâm đúng mức
• 3.4. Nguyên nhân của các hạn chế
• 3.4.1. Nguyên nhân phía các cơ quan Nhà nước
• 3.4.2. Nguyên nhân từ các tổ chức cung ứng dịch vụ tài chính
• 3.4.3. Nguyên nhân từ phía người tiêu dùng tài chính
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KIỂM ĐỊNH NHÂN TỐ PHÍA CẦU TÁC ĐỘNG TỚI TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.1.1. Thống kê mô tả biến phụ thuộc
• 4.1.2. Thống kê mô tả biến độc lập
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Các đặc điểm cá nhân tác động tới tài chính toàn diện
• 4.2.1.1. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi sở hữu tài khoản
• 4.2.1.2. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi tiết kiệm
• 4.2.1.3. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi vay tiền
• 4.2.1.4. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi thanh toán không dùng tiền mặt
• 4.2.1.5. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi sử dụng bảo hiểm
• 4.2.2. Kết quả kiểm định các giả thuyết
• 4.2.3. Kiểm định độ tin cậy và độ vững của kết quả
• 4.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Một số khuyến nghị
• 5.1.1. Xây dựng bộ chỉ số để đánh giá tài chính toàn diện ở Việt Nam
• 5.1.2. Tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý có xét đến ưu tiên cho người yếu thế
• 5.1.3. Tăng cường giáo dục tài chính đặc biệt cho người yếu thế
• 5.1.4. Tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu cá nhân về tài chính toàn diện
• 5.1.5. Tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là đối tượng yếu thế
• 5.1.6. Tiếp tục pháp triển hạ tầng tài chính
• 5.1.7. Phát triển mạng lưới và đa dạng hóa sản phẩm tài chính
• 5.1.8. Tiếp tục phát huy vai trò của các định chế đặc biệt
• 5.1.9. Tiếp tục đẩy nhanh áp dụng công nghệ thông tin vào các sản phẩm tài chính
• 5.1.10. Đẩy mạnh công tác bảo vệ người tiêu dùng
• 5.2. Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tài Chính Toàn Diện Định Nghĩa và Vai Trò

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, tài chính toàn diện (TC Toàn Diện) nổi lên như một yếu tố then chốt, thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2008, vai trò của tài chính toàn diện trong phát triển kinh tế - xã hội và giảm nghèo ngày càng được nhấn mạnh. G20 đã xem tài chính toàn diện là một định hướng và mục tiêu quan trọng từ năm 2009. Ngân hàng Thế giới đặt mục tiêu đến năm 2020, mọi người dân trưởng thành đều có tài khoản thanh toán. Liên Hợp Quốc coi tài chính toàn diện là một giải pháp hữu hiệu để đạt được 7 trong 17 Mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030. Tài chính toàn diện là các cách thức và phương tiện cung cấp dịch vụ tài chính với chi phí hợp lý tới tất cả các đối tượng có nhu cầu, có hiểu biết về dịch vụ tài chính, bao hàm ba nhân tố cốt lõi là “tiếp cận”, “sử dụng” và “chất lượng dịch vụ tài chính”. Nhiều nghiên cứu khẳng định vai trò to lớn của tài chính toàn diện trong phát triển kinh tế xã hội và xóa đói giảm nghèo (Beck, Demirgüç-Kunt & Maksimovic, 2005).

1.1. Sự Ra Đời và Phát Triển của Tài Chính Toàn Diện

Sự ra đời của tài chính toàn diện gắn liền với nỗ lực giảm nghèo và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Sau khủng hoảng tài chính, các quốc gia nhận ra rằng việc loại trừ một bộ phận dân cư khỏi hệ thống tài chính chính thức không chỉ gây bất bình đẳng mà còn kìm hãm sự phát triển chung. Các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới và Liên Hợp Quốc đã tích cực thúc đẩy tài chính toàn diện thông qua các chương trình và chính sách hỗ trợ. Mục tiêu là đảm bảo mọi cá nhân và doanh nghiệp, đặc biệt là những đối tượng yếu thế, đều có thể tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính phù hợp.

1.2. Vai Trò Của Tài Chính Toàn Diện Trong Phát Triển Kinh Tế

Tài chính toàn diện đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo và bất bình đẳng. Nó tạo điều kiện cho các cá nhân và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận vốn, tiết kiệm và các dịch vụ tài chính khác, từ đó tăng cường năng lực sản xuất và kinh doanh. Tài chính toàn diện cũng góp phần ổn định hệ thống tài chính bằng cách mở rộng cơ sở khách hàng và giảm sự phụ thuộc vào các kênh tài chính không chính thức. Theo Beck & Honohan (2009), tài chính toàn diện là trụ cột quan trọng của tăng trưởng, phát triển và giảm nghèo, giảm bất bình đẳng, tạo ra các lợi ích thiết thực, đóng góp cho việc huy động cũng như sử dụng một cách hiệu quả nguồn lực xã hội.

II. Thách Thức và Hạn Chế Của Tài Chính Toàn Diện Ở Việt Nam

Mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể, tài chính toàn diện ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức và hạn chế. Theo Tổng cục Thống kê (2021), dân số nông thôn chiếm 63,2% tổng dân số và hơn 50% lực lượng lao động, nhưng hạ tầng kinh tế xã hội và thông tin ở vùng nông thôn còn yếu kém, gây khó khăn cho việc tiếp cận dịch vụ tài chính. Chính phủ Việt Nam đã nhận thấy không phải mọi người dân đều được thụ hưởng thành quả của tăng trưởng và xác định tài chính toàn diện là một trong ba trụ cột cơ bản để đạt được tăng trưởng bao trùm. Quyết định số 149 QĐ-TTg ngày 22/1/2020 của Thủ tướng Chính phủ đã thông qua Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025 và định hướng 2030.

2.1. Hạn Chế Về Khuôn Khổ Pháp Lý Cho Tài Chính Toàn Diện

Khuôn khổ pháp lý cho tài chính toàn diện ở Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập, chưa theo kịp sự phát triển nhanh chóng của thị trường và công nghệ. Các quy định về tài chính vi mô, dịch vụ tài chính số và bảo vệ người tiêu dùng tài chính còn thiếu và chưa đồng bộ. Điều này gây khó khăn cho các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính và làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống tài chính chính thức. Cần có một khung pháp lý rõ ràng và linh hoạt để thúc đẩy tài chính toàn diện và bảo vệ quyền lợi của tất cả các bên liên quan.

2.2. Hạn Chế Về Cơ Sở Hạ Tầng Tài Chính và Tiếp Cận Dịch Vụ

Cơ sở hạ tầng tài chính ở Việt Nam, đặc biệt là ở vùng nông thôn và vùng sâu vùng xa, còn nhiều hạn chế. Mạng lưới chi nhánh ngân hàng và ATM còn thưa thớt, gây khó khăn cho người dân trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính cơ bản. Hạ tầng công nghệ thông tin cũng chưa phát triển đồng đều, ảnh hưởng đến việc triển khai các dịch vụ tài chính số. Để cải thiện khả năng tiếp cận tài chính, cần đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng tài chính và công nghệ, đồng thời khuyến khích các tổ chức tài chính mở rộng mạng lưới hoạt động.

2.3. Hạn Chế Về Năng Lực Hiểu Biết Tài Chính Của Người Dân

Năng lực hiểu biết tài chính của người dân Việt Nam còn thấp, đặc biệt là ở vùng nông thôn và các nhóm dân cư yếu thế. Nhiều người dân chưa có kiến thức cơ bản về quản lý tài chính cá nhân, tiết kiệm, đầu tư và bảo hiểm. Điều này khiến họ dễ bị tổn thương trước các rủi ro tài chính và khó đưa ra các quyết định tài chính thông minh. Cần tăng cường giáo dục tài chính cho người dân, đặc biệt là các đối tượng yếu thế, để nâng cao năng lực hiểu biết tài chính và khuyến khích họ sử dụng các dịch vụ tài chính một cách hiệu quả.

III. Các Nhân Tố Phía Cầu Tác Động Đến Tài Chính Toàn Diện

Nghiên cứu các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện là rất quan trọng để thực hiện một cách bài bản Chiến lược tài chính toàn diện nhằm thúc đẩy tài chính toàn diện ở Việt Nam. Các học giả đã rút ra nhiều nhóm nhân tố tác động tới tài chính toàn diện, có thể chia ra gồm: (i) các nhân tố từ khách hàng - phía cầu (Devlin, 2005); (ii) các nhân tố từ tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính - phía cung (Kumar, 2013), và (iii) các nhân tố từ môi trường (Sarma & Pais, 2008). Luận án này tập trung vào nhóm nhân tố từ phía cầu (như đặc điểm hành vi cá nhân như độ tuổi, học vấn, thu nhập, giới tính, nghề nghiệp, sử dụng điện thoại di động và internet …).

3.1. Ảnh Hưởng Của Đặc Điểm Cá Nhân Đến Sở Hữu Tài Khoản

Đặc điểm cá nhân như độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn và thu nhập có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi sở hữu tài khoản. Những người có trình độ học vấn cao và thu nhập ổn định thường có xu hướng mở tài khoản ngân hàng hơn. Giới tính cũng là một yếu tố quan trọng, với phụ nữ thường gặp nhiều rào cản hơn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính. Nghiên cứu cần phân tích sâu hơn về mối quan hệ giữa các đặc điểm cá nhân và hành vi sở hữu tài khoản để đưa ra các giải pháp phù hợp.

3.2. Tác Động Của Đặc Điểm Cá Nhân Đến Hành Vi Tiết Kiệm

Hành vi tiết kiệm cũng chịu ảnh hưởng lớn từ các đặc điểm cá nhân. Những người có thu nhập cao thường có khả năng tiết kiệm nhiều hơn, nhưng văn hóa tài chính và giáo dục tài chính cũng đóng vai trò quan trọng. Nghiên cứu cần xem xét cả các yếu tố kinh tế và phi kinh tế để hiểu rõ hơn về hành vi tiết kiệm của người dân Việt Nam. Việc khuyến khích tiết kiệm là rất quan trọng để tăng cường bền vững tài chính và thúc đẩy đầu tư.

3.3. Liên Hệ Giữa Đặc Điểm Cá Nhân và Hành Vi Vay Tiền

Hành vi vay tiền phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm nhu cầu vốn, khả năng trả nợ và tiếp cận tín dụng. Những người có thu nhập thấp và không có tài sản thế chấp thường gặp khó khăn trong việc vay vốn từ các tổ chức tài chính chính thức. Nghiên cứu cần phân tích các rào cản đối với tiếp cận tín dụng và đề xuất các giải pháp để mở rộng tín dụng vi mô và hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

IV. Giải Pháp Thúc Đẩy Tài Chính Toàn Diện Bền Vững Tại Việt Nam

Để thúc đẩy tài chính toàn diện một cách bền vững tại Việt Nam, cần có một chiến lược toàn diện và đồng bộ, bao gồm các giải pháp về chính sách, pháp lý, công nghệ và giáo dục. Chính phủ, các tổ chức tài chính và các bên liên quan cần phối hợp chặt chẽ để tạo ra một môi trường thuận lợi cho tài chính toàn diện phát triển. Cần tập trung vào việc hỗ trợ các nhóm dân cư yếu thế và đảm bảo rằng mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính phù hợp.

4.1. Hoàn Thiện Khuôn Khổ Pháp Lý và Chính Sách Hỗ Trợ Tài Chính

Cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho tài chính toàn diện, đặc biệt là các quy định về tài chính vi mô, dịch vụ tài chính số và bảo vệ người tiêu dùng tài chính. Chính phủ cần ban hành các chính sách hỗ trợ các tổ chức tài chính cung cấp dịch vụ cho các nhóm dân cư yếu thế và khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo trong lĩnh vực tài chính.

4.2. Phát Triển Hạ Tầng Tài Chính và Dịch Vụ Tài Chính Số

Cần đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng tài chính, đặc biệt là ở vùng nông thôn và vùng sâu vùng xa. Cần khuyến khích các tổ chức tài chính phát triển các dịch vụ tài chính số phù hợp với nhu cầu của người dân và đảm bảo an toàn và bảo mật cho các giao dịch trực tuyến. Việc phát triển thanh toán điện tử và tài chính di động là rất quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận tài chính.

4.3. Tăng Cường Giáo Dục Tài Chính và Bảo Vệ Người Tiêu Dùng

Cần tăng cường giáo dục tài chính cho người dân, đặc biệt là các đối tượng yếu thế, để nâng cao năng lực hiểu biết tài chính và khuyến khích họ sử dụng các dịch vụ tài chính một cách hiệu quả. Cần tăng cường công tác bảo vệ người tiêu dùng tài chính và đảm bảo rằng họ được cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về các sản phẩm và dịch vụ tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số: 9340201) của nghiên cứu sinh Đoàn Mạnh Tú với đề tài "Các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam", được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Thanh Tâm tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2023).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2008, tài chính toàn diện (Financial Inclusion - FI) trở thành trọng tâm trong chương trình nghị sự phát triển của G20 (từ năm 2009), Ngân hàng Thế giới (với mục tiêu phổ cập tài khoản giao dịch đến năm 2020) và Liên Hợp Quốc (đóng góp vào 7/17 Mục tiêu Phát triển Bền vững đến năm 2030). Bối cảnh đại dịch COVID-19 và các biến động địa chính trị làm gia tăng tỷ lệ nghèo đói toàn cầu, khiến tài chính toàn diện càng trở nên quan trọng.

Tại Việt Nam, theo Tổng cục Thống kê (năm 2020), dân số đạt 97,58 triệu người, trong đó khu vực nông thôn chiếm 63,2% tổng dân số, đóng góp hơn 50% lực lượng lao động; 15% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số và 95% người nghèo tập trung ở khu vực nông thôn. Do hạ tầng kinh tế - xã hội vùng nông thôn còn hạn chế, khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính của các đối tượng này gặp nhiều rào cản. Nhằm định hướng phát triển cân bằng, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 149/QĐ-TTg thông qua Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định gồm:

1. Thiếu các công trình đo lường đồng thời chỉ số tài chính toàn diện trên cả hai phương diện cung và cầu tại Việt Nam có đối chiếu với các quốc gia trong khu vực.
2. Chưa có nghiên cứu hệ thống hóa và ứng dụng khung lý thuyết hành vi phù hợp (mô hình hữu dụng ngẫu nhiên - RUM) để giải thích cơ chế tác động của các nhân tố cá nhân đến tài chính toàn diện.
3. Các nghiên cứu định lượng trước đây chủ yếu tập trung vào dịch vụ ngân hàng truyền thống (tài khoản, tiết kiệm, tín dụng, thanh toán) mà bỏ qua mảng bảo hiểm cũng như chưa phân tách rành mạch giữa tài chính chính thức và phi chính thức.
4. Thiếu vắng các phân tích tích hợp biến kết nối số (điện thoại di động, internet) với các đặc tính nhân khẩu học để đánh giá hành vi tài chính trong bối cảnh công nghệ.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu cơ sở lý thuyết, phân tích thực trạng, đo lường chỉ số tài chính toàn diện và kiểm định thực nghiệm các nhân tố phía cầu tác động đến tài chính toàn diện tại Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tài chính toàn diện và các nhân tố tác động.
  2. Đo lường chỉ số tài chính toàn diện (IFI) ở Việt Nam trên cả phương diện cung và cầu, so sánh với một số quốc gia trong khu vực Đông Nam Á.
  3. Phân tích thực trạng tài chính toàn diện tại Việt Nam, tập trung vào hạ tầng, kênh phân phối, sản phẩm và hành vi phía cầu.
  4. Kiểm định thực nghiệm tác động của các nhân tố phía cầu (đặc điểm cá nhân kết hợp yếu tố kết nối số) tới các khía cạnh của tài chính toàn diện (tài khoản, tiết kiệm chính thức/phi chính thức, vay chính thức/phi chính thức, thanh toán không dùng tiền mặt, bảo hiểm).
  5. Xác định nhóm đối tượng yếu thế và đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy tài chính toàn diện tại Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Mô hình lý thuyết nào phù hợp để giải thích và phân tích các nhân tố thuộc đặc điểm cá nhân tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam?
2. Phương pháp nào đo lường mức độ tài chính toàn diện trên cả phương diện cung và cầu? Chỉ số tài chính toàn diện và thực trạng tài chính toàn diện của Việt Nam hiện nay như thế nào khi so sánh với các quốc gia có điều kiện tương đương?
3. Các nhân tố phía cầu (tuổi, giới tính, thu nhập, học vấn, nghề nghiệp, kết nối internet/thiết bị di động...) tác động như thế nào đến từng khía cạnh cụ thể của tài chính toàn diện (sở hữu tài khoản, thanh toán không dùng tiền mặt, tiết kiệm chính thức và không chính thức, vay vốn chính thức và không chính thức, sử dụng bảo hiểm)?
4. Nhóm đối tượng nào thuộc diện yếu thế cần được ưu tiên hỗ trợ tiếp cận dịch vụ tài chính và những khuyến nghị chính sách nào cần được thực thi để thúc đẩy tài chính toàn diện tại Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam (trọng tâm là nhóm nhân tố phía cầu).
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các đặc tính cá nhân của khách hàng (độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, thu nhập, nghề nghiệp, khả năng kết nối thiết bị di động và internet) tác động lên các hành vi tài chính chính thức và phi chính thức.
• Phạm vi không gian: Dữ liệu khảo sát sơ cấp thu thập tại 250 địa bàn thuộc khu vực thành thị và nông thôn tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và 12 tỉnh đại diện cho 6 vùng kinh tế - xã hội của Việt Nam (Trung du và miền núi phía Bắc, Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu điều tra khảo sát phía cầu được thực hiện từ ngày 05/03/2019 đến ngày 30/04/2019 với 5.500 phiếu khảo sát (tỷ lệ phản hồi 99,9%). Dữ liệu thứ cấp phục vụ đánh giá thực trạng và đo lường chỉ số tài chính toàn diện được thu thập trong giai đoạn 2010–2019 và cập nhật đến năm 2021.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm nhân tố chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Nhóm nhân tố phía cầu (Đặc điểm khách hàng cá nhân):

   • Độ tuổi: Pena & cs (2014) khảo sát 7.000 hộ gia đình tại Mexico và Camara & cs (2014) khảo sát 26.456 hộ tại Peru đều chỉ ra tiếp cận tài chính tăng dần theo độ tuổi nhưng suy giảm sau một ngưỡng nhất định (57,46 tuổi ở Mexico và 53 tuổi ở Peru). Tác động tiêu cực của tuổi già đến tài chính toàn diện cũng được ghi nhận bởi Musa & cs (2015) tại Nigeria, Tuesta & cs (2015) tại Argentina, Asuming & cs (2018) và Chu Khánh Lân (2018). Tran Hung Son & cs (2019) và Trần Thị Khánh Li (2019) khẳng định mối quan hệ phi tuyến tính giữa độ tuổi và tiếp cận tài chính tại Việt Nam.
   • Giới tính: Demirguc-Kunt & cs (2013) phân tích dữ liệu 140 quốc gia cho thấy nữ giới gặp nhiều rào cản tiếp cận tài chính hơn nam giới. Ngược lại, tại Việt Nam, Tran Hung Son & cs (2019) và Trần Thị Khánh Li (2019) chỉ ra phụ nữ có xu hướng tiếp cận tài khoản và tiết kiệm cao hơn nam giới do vai trò quản lý chi tiêu gia đình.
   • Thu nhập và học vấn: Mối quan hệ đồng biến giữa thu nhập, trình độ học vấn với mức độ tiếp cận tài chính được khẳng định trong nghiên cứu của Khoi & cs (2013), Tuesta & cs (2015), Alexandra & cs (2016), Tambunlertchai (2017), Chu Khánh Lân (2018), Nguyễn Minh Ngọc & cs (2019), Girón & cs (2021).
   • Nghề nghiệp/Việc làm: Khoi & cs (2013) tại Đồng bằng sông Cửu Long và Pena & cs (2014) tại Mexico chứng minh người có việc làm ổn định có xác suất tiếp cận tín dụng và tài chính toàn diện cao hơn nhóm thất nghiệp.
   • Yếu tố kết nối công nghệ: Shem & cs (2017), Seng (2017), Evans (2018), Chinoda & Kenda (2019), Bayar & cs (2021) xác nhận việc sử dụng điện thoại di động và internet thúc đẩy tích cực tỷ lệ tiết kiệm, tín dụng vi mô và tiếp cận dịch vụ tài chính hiện đại.

2. Nhóm nhân tố phía cung (Tổ chức cung ứng dịch vụ tài chính):

   • Mạng lưới chi nhánh, phòng giao dịch và máy ATM/POS phân bố không đều giữa nông thôn và thành thị là rào cản vật lý lớn (Sarma & Pais, 2008; Ramji, 2009; Kumar, 2013; Tuesta & cs, 2015).
   • Chi phí giao dịch, sự phức tạp của thủ tục hành chính, tính phù hợp của sản phẩm và mức độ an toàn, bảo mật ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định sử dụng dịch vụ của người dân (Camara & cs, 2014).
   • Đặc tính của tổ chức tín dụng như tỷ lệ vốn trên tổng tài sản (CAR), tỷ lệ nợ xấu (NPA) và loại hình sở hữu ngân hàng chi phối mức độ sẵn sàng cung ứng tín dụng cho nhóm thu nhập thấp (Sarma & Pais, 2008).

3. Nhóm nhân tố môi trường – xã hội:

   • Thói quen sử dụng tiền mặt và tâm lý bảo mật tài sản cá nhân làm giảm nhu cầu tiếp cận dịch vụ tài chính chính thức (Shankar, 2013).
   • Hạ tầng giao thông, viễn thông và trình độ phát triển kinh tế địa phương (GDP bình quân đầu người) có tác động thúc đẩy tài chính toàn diện (Sarma, 2008; Cyn-Young & Rogelio, 2015; Park, 2015).

Bảng tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm về nhân tố phía cầu

Biến nghiên cứu	Tác động ghi nhận	Tác giả và năm công bố tiêu biểu
Độ tuổi	Dương / Phi tuyến / Âm ở tuổi già	Pena & cs (2014), Camara & cs (2014), Musa & cs (2015), Tuesta & cs (2015), Chu Khánh Lân (2018), Tran Hung Son & cs (2019)
Giới tính (Nữ)	Âm (toàn cầu) / Dương (Việt Nam)	Demirguc-Kunt & cs (2013), Tran Hung Son & cs (2019), Trần Thị Khánh Li (2019)
Học vấn cao	Dương (+)	Demirguc-Kunt & cs (2013), Pena & cs (2014), Tuesta & cs (2015), Chu Khánh Lân (2018), Girón & cs (2021)
Việc làm	Dương (+)	Khoi & cs (2013), Pena & cs (2014)
Thu nhập cao	Dương (+)	Khoi & cs (2013), Alexandra & cs (2016), Tambunlertchai (2017), Chu Khánh Lân (2018), Girón & cs (2021)
Kết nối số	Dương (+)	Seng (2017), Evans (2018), Chinoda & Kenda (2019), Bayar & cs (2021)

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án định vị nghiên cứu tập trung vào phía cầu tại Việt Nam: (1) xây dựng bộ chỉ số tổng hợp IFI bằng hai kỹ thuật định lượng (PCA và phương pháp Sarma) trên dữ liệu cung và cầu; (2) sử dụng lý thuyết Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (RUM) để thiết lập khung phân tích vi mô; (3) mở rộng phạm vi đo lường sang dịch vụ bảo hiểm và tách biệt hành vi tài chính chính thức/phi chính thức; (4) tích hợp biến kết nối công nghệ số vào hệ thống biến nhân khẩu học để kiểm định thực nghiệm.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án điểm qua 5 lý thuyết nền tảng giải thích hành vi cá nhân trong việc chấp nhận và sử dụng dịch vụ:

1. Thuyết hành động hợp lý (TRA - Theory of Reasoned Action)
2. Thuyết hành vi có kế hoạch (TPB - Theory of Planned Behavior)
3. Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM - Technology Acceptance Model)
4. Thuyết thống nhất về chấp nhận và sử dụng công nghệ (UTAUT - Unified Theory of Acceptance and Use of Technology)
5. Lý thuyết Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (RUM - Random Utility Model): Luận án chọn RUM làm cơ sở lý luận chính. Theo RUM, một cá nhân $i$ quyết định lựa chọn sử dụng dịch vụ tài chính $j$ khi mức thỏa dụng $U_{ij}$ nhận được lớn hơn mức thỏa dụng $U_{ik}$ từ việc không sử dụng hoặc lựa chọn phương án thay thế. Hàm thỏa dụng gồm phần quan sát được từ các đặc điểm cá nhân ($X_i$) và phần sai số ngẫu nhiên ($\varepsilon_{ij}$).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Thu thập, tổng hợp tài liệu, phân tích văn bản pháp quy, so sánh và đối chiếu chính sách thực tế để làm rõ thực trạng hệ thống cung ứng tài chính tại Việt Nam.
• Phương pháp định lượng:
  1. Đo lường chỉ số tài chính toàn diện (IFI):
     • Áp dụng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) đối với bộ số liệu phía cầu nhằm xác định trọng số khách quan cho các chỉ báo.
     • Áp dụng phương pháp khoảng cách đa chiều của Sarma (2015) đối với bộ số liệu phía cung, chuẩn hóa các chiều đo tiếp cận, mức độ sẵn có và sử dụng dịch vụ.
  2. Mô hình hồi quy kinh tế lượng:
     • Sử dụng mô hình hồi quy xác suất nhị thức Probit để ước lượng tác động của các nhân tố cá nhân đến các biến phụ thuộc dạng nhị phân ($Y_i = 1$ nếu cá nhân có hành vi tài chính, $Y_i = 0$ nếu không).
     • Mô hình Probit tổng quát: $$P(Y_i = 1 | X) = \Phi(X_i'\beta) = \int_{-\infty}^{X_i'\beta} \frac{1}{\sqrt{2\pi}} e^{-\frac{z^2}{2}} dz$$
     • Luận án xây dựng các mô hình cụ thể cho từng khía cạnh: Hành vi sở hữu tài khoản, Tiết kiệm (chính thức và phi chính thức), Vay vốn (chính thức và phi chính thức), Thanh toán không dùng tiền mặt, Sử dụng bảo hiểm.
     • Kiểm định độ vững bằng cách bổ sung thêm biến kiểm soát về điều kiện tài chính, khu vực sinh sống (thành thị/nông thôn, vùng miền) và trình độ hiểu biết tài chính.

Dữ liệu nghiên cứu

• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát diện rộng do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chủ trì thực hiện năm 2019 với 5.500 phiếu hỏi, thu về 5.495 phiếu hợp lệ (tỷ lệ 99,9%) tại 250 địa bàn thuộc 14 tỉnh/thành phố đại diện cho 6 vùng kinh tế.
• Dữ liệu thứ cấp: Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, Tổng cục Thống kê, cơ sở dữ liệu Global Findex của Ngân hàng Thế giới (2011, 2014, 2017) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF FAS).

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Chương 1 hệ thống hóa quá trình phát triển khái niệm từ hoạt động từ thiện, tín dụng vi mô, tài chính vi mô, tiếp cận tài chính đến tài chính toàn diện. Tác giả tổng hợp các vai trò kinh tế - xã hội của tài chính toàn diện: thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ổn định tài chính vi mô và vĩ mô, xóa đói giảm nghèo, giảm bất bình đẳng thu nhập, tạo việc làm, thúc đẩy tiết kiệm/đầu tư và bình đẳng giới.

Chương này phân tích Khung hỗ trợ tài chính toàn diện (FISF) của Ngân hàng Thế giới với 3 trụ cột: (1) Phát triển dịch vụ thanh toán và hạ tầng tài chính; (2) Tăng cường hiểu biết tài chính và bảo vệ người tiêu dùng; (3) Đa dạng hóa kênh phân phối và mạng lưới tổ chức cung cấp. Đồng thời, chương 1 trình bày chi tiết các lý thuyết hành vi (TRA, TPB, TAM, UTAUT, RUM), các phương pháp đo lường chỉ số tài chính toàn diện (Global Findex, PCA, Sarma 2015), tổng hợp các nhân tố tác động (cung, cầu, môi trường) và xác lập 4 khoảng trống nghiên cứu.

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương 2 trình bày thiết kế nghiên cứu chi tiết. Tác giả thiết lập 12 giả thuyết nghiên cứu xoay quanh tác động của độ tuổi, giới tính, học vấn, thu nhập, tình trạng việc làm và kết nối công nghệ số đến các hành vi tài chính.

Quy trình chọn mẫu khảo sát sơ cấp 5.500 đối tượng tại 250 địa bàn được mô tả cụ thể về phân bổ địa lý và tỷ lệ đại diện. Chương 2 định nghĩa các biến phụ thuộc nhị phân (sở hữu tài khoản, gửi tiết kiệm tại TCTD, gửi tiết kiệm không chính thức, vay TCTD, vay không chính thức, thanh toán thẻ/internet banking/ví điện tử, mua bảo hiểm nhân thọ/phi nhân thọ) và hệ thống biến độc lập (nhóm tuổi, giới tính, bậc học, mức thu nhập, loại hình việc làm, sử dụng điện thoại/internet).

CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN

Chương 3 trình bày kết quả đo lường chỉ số tài chính toàn diện của Việt Nam:

• Tính toán theo phương pháp Sarma (2015) trên dữ liệu cung: Chỉ số IFI của Việt Nam có xu hướng tăng đều giai đoạn 2010–2019, tuy nhiên xếp hạng vẫn ở mức trung bình trong khối ASEAN, thấp hơn Singapore, Malaysia, Thái Lan và Indonesia.
• Tính toán theo phương pháp PCA trên dữ liệu cầu: Xác định tỷ trọng đóng góp của các biến số tiếp cận và sử dụng dịch vụ tài chính cá nhân.

Chương 3 đánh giá thực trạng tài chính toàn diện tại Việt Nam qua các nội dung:

• Khuôn khổ pháp lý: Đã ban hành Chiến lược quốc gia nhưng còn thiếu các quy định chi tiết cho dịch vụ tài chính số mới (Fintech, đại lý ngân hàng, tiền di động).
• Mạng lưới phân phối: Số lượng chi nhánh/phòng giao dịch ngân hàng và máy ATM/POS tăng trưởng nhanh ở đô thị nhưng phân bố rất mỏng tại vùng sâu, vùng xa.
• Định chế chuyên biệt: Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH), Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (Agribank), Quỹ Tín dụng Nhân dân (QTDND) và các tổ chức tài chính vi mô phát huy vai trò cung ứng vốn cho hộ nghèo, vùng nông thôn.
• Hạn chế và nguyên nhân: Tồn tại rào cản về hạ tầng thanh toán chưa đồng bộ, chi phí dịch vụ, năng lực hiểu biết tài chính của người dân còn thấp, công tác bảo vệ người tiêu dùng tài chính chưa có đạo luật chuyên biệt.

CHƯƠNG 4: KIỂM ĐỊNH NHÂN TỐ PHÍA CẦU TÁC ĐỘNG TỚI TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN Ở VIỆT NAM

Chương 4 thực hiện thống kê mô tả mẫu khảo sát 5.495 quan sát và ước lượng các mô hình hồi quy Probit. Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu thể hiện qua các phát hiện chính:

1. Độ tuổi: Tác động phi tuyến tính; nhóm người cao tuổi có xác suất sở hữu tài khoản, sử dụng thanh toán số và tiếp cận tín dụng chính thức thấp hơn rõ rệt so với độ tuổi lao động trẻ và trung niên.
2. Giới tính: Nữ giới có xác suất mở tài khoản và thực hiện hành vi tiết kiệm cao hơn nam giới; tuy nhiên nam giới tham gia nhiều hơn vào các quyết định vay vốn quy mô lớn. Cả hai giới đều tham gia vào cả kênh tài chính chính thức lẫn phi chính thức.
3. Trình độ học vấn: Có mối quan hệ đồng biến và ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,01$) đối với tất cả các dịch vụ tài chính chính thức (tài khoản, tiết kiệm ngân hàng, thanh toán không dùng tiền mặt, bảo hiểm). Trình độ học vấn càng cao thì tỷ lệ sử dụng tài chính phi chính thức càng giảm.
4. Mức thu nhập: Thu nhập tương quan thuận với hành vi sở hữu tài khoản, tiết kiệm chính thức, thanh toán điện tử và tham gia bảo hiểm. Người thu nhập thấp phụ thuộc nhiều vào tín dụng phi chính thức và tích lũy tiền mặt.
5. Tình trạng việc làm: Lao động có hợp đồng và việc làm ổn định có khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính ngân hàng cao hơn nhóm lao động tự do, mùa vụ và thất nghiệp.
6. Yếu tố kết nối (sử dụng điện thoại di động, internet): Làm tăng mạnh xác suất thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt, mở tài khoản và tiếp cận thông tin dịch vụ tài chính.
7. Kiểm định độ vững: Sau khi đưa thêm các biến khu vực sống, trình độ hiểu biết tài chính vào mô hình, chiều hướng và mức độ ý nghĩa của các biến đặc điểm cá nhân vẫn giữ nguyên tính vững.

CHƯƠNG 5: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ

Từ kết quả nghiên cứu thực nghiệm và đánh giá thực trạng, chương 5 đề xuất 10 nhóm khuyến nghị chính sách:

1. Xây dựng và chuẩn hóa bộ chỉ số đo lường tài chính toàn diện quốc gia định kỳ hàng năm.
2. Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về tài chính toàn diện, ưu tiên cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) và quy định bảo vệ nhóm yếu thế.
3. Tăng cường chương trình giáo dục tài chính quốc gia, lồng ghép vào chương trình học và truyền thông đại chúng cho vùng nông thôn.
4. Xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về tài chính cá nhân và hệ sinh thái định danh điện tử (eKYC).
5. Thực thi các chính sách tạo việc làm, hỗ trợ sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân khu vực khó khăn.
6. Phát triển hạ tầng thanh toán số và viễn thông tại vùng sâu, vùng xa.
7. Đa dạng hóa sản phẩm tài chính bán lẻ phù hợp với đặc thù sản xuất nông nghiệp và hộ gia đình thu nhập thấp.
8. Nâng cao năng lực và phát huy vai trò của các định chế tài chính đặc thù (NHCSXH, QTDND, tổ chức tài chính vi mô).
9. Đẩy nhanh ứng dụng công nghệ số và mô hình ngân hàng đại lý (Agent Banking).
10. Thiết lập cơ chế và cơ quan chuyên trách bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tài chính.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Hệ thống hóa khung lý thuyết về hành vi tiêu dùng tài chính và ứng dụng Lý thuyết Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (RUM) để thiết lập mô hình định lượng phân tích tác động của các nhân tố cá nhân đến tài chính toàn diện.
• Mở rộng phạm vi cấu phần tài chính toàn diện khi đưa thêm biến số dịch vụ bảo hiểm vào mô hình vi mô, đồng thời phân tách rõ nét giữa hai khu vực tài chính chính thức và phi chính thức.
• Bổ sung biến kết nối công nghệ (sử dụng điện thoại di động, máy tính, internet) lồng ghép với các biến đặc điểm cá nhân truyền thống để phản ánh xu hướng số hóa dịch vụ tài chính.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp kết quả đo lường chỉ số tài chính toàn diện của Việt Nam dựa trên sự kết hợp đồng thời của hai phương pháp (PCA cho dữ liệu cầu và Sarma cho dữ liệu cung), định vị mức độ phát triển của Việt Nam so với các quốc gia ASEAN.
• Khái quát bức tranh hành vi tài chính từ bộ dữ liệu khảo sát sơ cấp quy mô 5.495 mẫu trên 6 vùng kinh tế, khẳng định sự tồn tại song song của tài chính chính thức và phi chính thức trong các phân khúc dân cư.
• Nhận diện và phác thảo cụ thể chân dung "nhóm đối tượng yếu thế" trong tiếp cận tài chính tại Việt Nam: người nghèo, người thu nhập thấp, người cao tuổi, người thất nghiệp, lao động tự do/mùa vụ, người có trình độ học vấn thấp và người thiếu kết nối công nghệ số.
• Đề xuất hệ thống 10 nhóm khuyến nghị đồng bộ gửi đến Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan hoạch định chính sách nhằm hiện thực hóa Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Dữ liệu khảo sát sơ cấp phía cầu được thu thập tại thời điểm năm 2019, chưa phản ánh đầy đủ những biến động sâu rộng sau giai đoạn dịch bệnh COVID-19.
• Nghiên cứu định lượng vi mô mới tập trung chủ yếu vào nhóm nhân tố phía cầu (đặc điểm cá nhân), chưa tích hợp đồng thời các biến định lượng phía cung (chi phí giao dịch, khoảng cách vật lý cụ thể) và biến thể chế vào chung một mô hình kinh tế lượng tích hợp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Thực hiện các cuộc điều tra lặp lại theo chuỗi thời gian (panel data) để đánh giá sự thay đổi hành vi tài chính của người dân dưới tác động của chuyển đổi số và bối cảnh hậu COVID-19.
• Mở rộng mô hình kinh tế lượng đa tầng kết hợp đồng thời dữ liệu vi mô phía cầu và dữ liệu vĩ mô/phía cung cấp dịch vụ tài chính.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các nhóm đối tượng sau:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, cơ quan hoạch định chính sách): Tham khảo phương pháp tính toán chỉ số IFI và hệ thống 10 giải pháp chính sách để điều hành Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025–2030.
• Các tổ chức tín dụng, công ty Fintech, công ty bảo hiểm: Sử dụng các phát hiện thực nghiệm về đặc tính nhân khẩu học để thiết kế sản phẩm bán lẻ, phát triển kênh phân phối số và mở rộng phân khúc khách hàng nông thôn, thu nhập thấp.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Tham khảo khung lý thuyết RUM, kỹ thuật xử lý mô hình Probit, phương pháp đo lường PCA và chỉ số Sarma (2015) trong các nghiên cứu kinh tế vi mô ứng dụng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng lý thuyết nền tảng nào để xây dựng mô hình nghiên cứu nhân tố cá nhân?

Luận án lựa chọn Lý thuyết Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (RUM - Random Utility Model) làm nền tảng chính. Lý thuyết này cho rằng cá nhân đưa ra quyết định sử dụng dịch vụ tài chính khi mức thỏa dụng biên nhận được từ dịch vụ đó cao hơn phương án không sử dụng hoặc các giải pháp thay thế.

2. Bộ dữ liệu sơ cấp được tác giả sử dụng có quy mô và phạm vi như thế nào?

Dữ liệu sơ cấp được trích xuất từ cuộc điều tra diện rộng do Ngân hàng Nhà nước chủ trì thực hiện từ ngày 05/03/2019 đến 30/04/2019. Quy mô mẫu gồm 5.500 phiếu phát ra, thu về 5.495 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 99,9%) tại 250 địa bàn thuộc Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và 12 tỉnh đại diện cho 6 vùng kinh tế - xã hội của cả nước.

3. Tác giả sử dụng những phương pháp nào để đo lường chỉ số tài chính toàn diện (IFI)?

Luận án sử dụng hai phương pháp:

• Phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) áp dụng trên bộ số liệu phía cầu nhằm xác định trọng số khách quan cho các cấu phần tiếp cận và sử dụng dịch vụ.
• Phương pháp khoảng cách đa chiều của Sarma (2015) áp dụng trên bộ số liệu phía cung để chuẩn hóa và so sánh chỉ số IFI của Việt Nam với các nước trong khu vực ASEAN.

4. Kết quả nghiên cứu xác định nhóm đối tượng yếu thế trong tiếp cận tài chính gồm những ai?

Nhóm đối tượng yếu thế được xác định qua kiểm định mô hình gồm: người nghèo, người có thu nhập thấp, người cao tuổi, người thất nghiệp, lao động tự do hoặc mùa vụ, người có trình độ học vấn thấp/thất học, học sinh - sinh viên và những người ít sử dụng các dịch vụ kết nối công nghệ (điện thoại thông minh, internet).

5. Yếu tố kết nối công nghệ số tác động như thế nào đến tài chính toàn diện trong mô hình nghiên cứu?

Biến kết nối (sở hữu điện thoại di động, máy tính, truy cập internet) có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê cao, làm gia tăng xác suất sở hữu tài khoản, sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt và tiếp cận các sản phẩm tài chính chính thức của người dân.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Mạnh Tú đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực nghiệm về tài chính toàn diện tại Việt Nam thông qua việc kết hợp đo lường chỉ số IFI trên cả hai phương diện cung - cầu và kiểm định mô hình kinh tế lượng Probit trên mẫu khảo sát 5.495 cá nhân. Kết quả nghiên cứu làm rõ vai trò quyết định của các đặc tính nhân khẩu học (độ tuổi, giới tính, học vấn, thu nhập, việc làm) cùng yếu tố kết nối công nghệ số tới các hành vi tài chính chính thức và phi chính thức. Công trình nhận diện rõ chân dung nhóm khách hàng yếu thế, đồng thời cung cấp hệ thống 10 nhóm khuyến nghị thực tiễn nhằm thúc đẩy Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tài chính toàn diện 1. Sự ra đời và phát triển tài chính toàn diện Để tìm ra nguồn gốc của tài chính toàn diện ta cần đề cập tới tài chính vi mô. Cụ thể là tài chính vi mô có thể được xem như một cấu phần và là điểm khởi đầu của tài chính toàn diện xét về mặt nội hàm của tài chính toàn diện là hướng tới mở rộng việc tiếp cận tài chính cho người dân chưa được hoặc ít được sử dụng dịch vụ ngân hàng.

Các nghiên của Ledgerwood (1999), Littlefield & cộng sự (2003), Nguyễn Kim Anh & cộng sự (2011) đã rút ra tài chính vi mô có vai trò hết sức quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, giúp giảm nghèo, tạo cơ hội bình đẳng thông qua cung cấp dịch vụ tài chính tới khách hàng vi mô. Đây là những đối tượng có nhu cầu sử dụng dịch vụ ngân hàng tài chính nhưng khó tiếp cận với dịch vụ này trong xã hội. Trước những năm 1990, các cá nhân và tổ chức trong và ngoài nước đều đã có các hoạt động tài trợ cho các gia đình nghèo qua các hoạt động từ thiện. Hoạt động này giúp các gia đình nghèo tiếp cận đến tài chính và các dịch vụ tài chính một cách dễ dàng hơn và có thể giúp họ có cuộc sống bớt nghèo khổ hơn.

Tuy nhiên, hoạt động này mang đến tính ỉ lại và khiến các hộ gia đình nghèo không có động lực thoát nghèo và không có hướng đi lâu dài cho ổn định kinh tế gia đình. Từ những năm 1990, tín dụng vi mô ra đời gắn với với sáng kiến về thế chấp xã hội (social collaterial) thay thế cho thế chấp tài sản. Khi đó các tổ chức tài chính (trong đó có cả ngân hàng) đã có thể cho vay đối với nhóm thu nhập thấp bằng cách thế chấp xã hội vì những người nghèo và thu nhập thấp không có tài sản thể chấp. Từ đó khái niệm về tín dụng vi mô ra đời và được định nghĩa là hoạt động cho vay các món nhỏ, lẻ đến người nghèo và thể hiện người nghèo cũng có thể vay vốn nhỏ và trang trải phần trả nợ cho khoản nợ này của mình.

Đến cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000, sự phát triển của tín dụng vi mô phát triển đã thúc đẩy nhu cầu sử dụng dịch vụ và sản phẩm tài chính đa dạng khác của người nghèo. Hộ gia đình nghèo khi tham gia sản xuất họ có nhu cầu tiếp cận các sản phẩm và dịch vụ tài chính để đầu tư, tạo tài sản và có được thu nhập. Đồng thời, các hộ gia đình nghèo cũng cần khoản tích lũy để tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu và quản lý rủi ro trong hoạt động của đời sống hàng ngày. Căn cứ trên 2 góc độ này, dịch vụ tài chính cung cấp đến người nghèo đã mở rộng từ tín dụng sang cả tiết kiệm và bảo hiểm.

Đồng thời, việc cung ứng các dịch vụ tài chính này cũng đã được mở rộng từ chỉ nhóm người nghèo, hộ gia đình sang cả các doanh nghiệp nhỏ. Từ đó, khái niệm tài 10 chính vi mô ra đời và được định nghĩa là hoạt động cung ứng dịch vụ tài chính như gửi tiền, cho vay và bảo hiểm đến doanh nghiệp nhỏ và nhóm đối tượng nghèo hay có thu nhập thấp.