Bồi dưỡng năng lực tự học môn Hóa học 10 nâng cao cho học sinh - Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục

Bồi dưỡng năng lực tự học Hóa học 10 nâng cao. Phương pháp học tập hiệu quả, kỹ năng giải bài tập và phát triển tư duy khoa học cho học sinh.

• Tác giả: Bùi Thị Thùy Dung
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Xuân Trường
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn hóa học
• Đề tài: Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh thông qua giảng dạy hóa học 10 – nâng cao ở trường trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Vinh

Tóm tắt

I. Tổng quan về năng lực tự học trong hóa học 10 nâng cao

Năng lực tự học là khả năng chủ động tìm kiếm, lĩnh hội và vận dụng tri thức. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, đây là phẩm chất cốt lõi giúp học sinh thích ứng. Hóa học 10 nâng cao với nội dung sâu hơn đòi hỏi sự chủ động cao. Chương trình này cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc. Việc bồi dưỡng năng lực tự học trở thành mục tiêu then chốt. Giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, tổ chức hoạt động. Học sinh là trung tâm, tự xây dựng kiến thức. Quá trình này diễn ra dưới sự điều khiển trực tiếp của giáo viên. Mục tiêu cuối cùng là hình thành kỹ năng học tập suốt đời.

1.1. Khái niệm và bản chất của năng lực tự học

Năng lực tự học là tổng hợp các phẩm chất và kỹ năng cho phép cá nhân tự giác, độc lập trong hoạt động nhận thức. Bản chất của nó bao gồm động cơ học tập nội tại, khả năng hoạch định kế hoạch, và kỹ năng đánh giá kết quả. Người có năng lực tự học biết cách tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn. Họ xử lý, tổng hợp và biến thông tin thành tri thức cá nhân. Chu trình này đòi hỏi sự kiên trì và tư duy phản biện.

1.2. Vai trò của hóa học 10 nâng cao trong việc phát triển tự học

Chương trình hóa học 10 nâng cao cung cấp kiến thức có chiều sâu, tạo nhiều cơ hội cho học sinh tự khám phá. Các khái niệm phức tạp đòi hỏi học sinh phải đọc trước, tư duy độc lập. Giáo viên sử dụng hệ thống bài tập phân loại theo mức độ. Bài tập từ cơ bản đến nâng cao giúp học sinh tự xây dựng kỹ năng giải quyết vấn đề. Hóa học thực nghiệm cũng là phương tiện tốt để rèn luyện kỹ năng quan sát và phân tích.

II. Phân tích thực trạng bồi dưỡng năng lực tự học hiện nay

Thực tế giảng dạy cho thấy nhiều học sinh còn thụ động, phụ thuộc vào thầy cô. Nhận thức về vai trò của tự học đã được cải thiện nhưng chưa đồng đều. Một số giáo viên vẫn áp dụng phương pháp truyền thống, hạn chế không gian sáng tạo cho học sinh. Hình thức tổ chức dạy học chưa thực sự lấy người học làm trung tâm. Sách giáo khoa hóa học 10 nâng cao là nguồn tài liệu quan trọng nhưng chưa được khai thác hiệu quả cho mục đích tự học. Hệ thống bài tập chưa được sắp xếp một cách logic để dẫn dắt tư duy từ đơn giản đến phức tạp. Năng lực tự đọc, tự nghiên cứu của học sinh còn yếu. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành trong tự học chưa chặt chẽ.

2.1. Nhận thức và hành vi tự học của học sinh trung học phổ thông

Nhiều học sinh nhận thức được tầm quan trọng của tự học nhưng chưa có phương pháp phù hợp. Các em thường học thuộc lòng hơn là hiểu bản chất vấn đề. Kỹ năng đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin bổ sung từ sách tham khảo hoặc internet còn hạn chế. Việc học nhóm đôi khi mang tính hình thức, thiếu đi sự tranh luận học thuật sâu. Động cơ học tập thường bị chi phối bởi áp lực điểm số, chưa phải từ niềm đam mê khám phá.

2.2. Hạn chế trong việc tổ chức dạy học hóa học 10 nâng cao

Giáo viên đôi khi chưa dành đủ thời gian cho hướng dẫn phương pháp học tập. Bài giảng nặng về truyền thụ kiến thức, ít tạo cơ hội cho học sinh tự tìm tòi. Hệ thống bài tập chưa đa dạng, chủ yếu là bài tập tính toán lặp lại. Các thí nghiệm thường được trình diễn hơn là để học sinh tự thiết kế và thực hiện. Sự liên hệ giữa kiến thức hóa học với thực tiễn cuộc sống chưa thường xuyên, làm giảm hứng thú tự học của học sinh.

III. Giải pháp bồi dưỡng năng lực tự học qua hóa học 10 nâng cao

Một giải pháp tổng thể cần sự phối hợp giữa nhiều yếu tố. Giáo viên cần đổi mới phương pháp, chuyển từ người truyền đạt sang người tổ chức, hướng dẫn. Hệ thống bài tập phải được xây dựng có hệ thống, từ nhận biết đến vận dụng sáng tạo. Bài tập nên có tính gợi mở, khuyến khích học sinh đưa ra nhiều cách giải. Hoạt động thực hành hóa học cần được tăng cường để học sinh tự khám phá quy luật. Giáo viên có thể sử dụng các tình huống vấn đề có liên quan đến thực tế để kích thích tư duy. Việc rèn luyện kỹ năng đọc hiểu sách giáo khoa là bước đi đầu tiên quan trọng. Đánh giá quá trình cũng cần thay đổi, tập trung vào nỗ lực và tiến bộ của học sinh.

3.1. Thiết kế hệ thống bài tập hóa học phát triển tư duy tự học

Hệ thống bài tập cần được sắp xếp theo mức độ tăng dần về độ khó. Bài tập cơ bản giúp củng cố kiến thức cốt lõi. Bài tập nâng cao đòi hỏi học sinh phải tổng hợp, phân tích và vận dụng. Bài tập mở, có nhiều hướng giải khuyến khích sự sáng tạo. Bài tập thực tế gắn liền với đời sống giúp học sinh thấy được ý nghĩa của hóa học. Giáo viên cũng cần gợi ý phương pháp giải nhanh để học sinh tự khám phá các kỹ thuật riêng.

3.2. Tổ chức các hoạt động học tập chủ động và hợp tác

Học tập qua dự án nhỏ cho phép học sinh tự chủ động nghiên cứu một chủ đề cụ thể. Thảo luận nhóm có tổ chức, với vai trò rõ ràng, giúp học sinh học hỏi lẫn nhau. Giáo viên đóng vai trò điều phối, đặt câu hỏi gợi mở thay vì cung cấp đáp án ngay. Hoạt động thí nghiệm thực hành, nơi học sinh tự thiết kế thí nghiệm, là cách tốt để rèn luyện kỹ năng khoa học. Sử dụng công nghệ thông tin để học sinh tự tìm kiếm và trình bày thông tin cũng là một phương pháp hiệu quả.

IV. Kết luận và hướng ứng dụng trong giảng dạy hóa học

Nghiên cứu khẳng định việc bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh là khả thi và cần thiết. Hóa học 10 nâng cao, với đặc thù nội dung và phương pháp, là môi trường thuận lợi để thực hiện mục tiêu này. Các giải pháp đề xuất tập trung vào việc đổi mới vai trò của giáo viên và cách thức tổ chức hoạt động học tập. Kết quả mong muốn là học sinh hình thành được các kỹ năng: tự đọc hiểu, tự giải quyết vấn đề, tự đánh giá và hợp tác học tập. Giáo viên cần được bồi dưỡng thêm về phương pháp sư phạm tiên tiến. Nhà trường cần tạo điều kiện về cơ sở vật chất, thư viện và thời gian cho các hoạt động tự học.Ứng dụng của nghiên cứu này không chỉ giới hạn trong môn hóa học. Các nguyên tắc có thể áp dụng cho các môn khoa học tự nhiên khác. Việc thay đổi nhận thức của cả thầy và trò là yếu tố quyết định thành công. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một thế hệ học sinh biết cách học, yêu thích khám phá và có khả năng tự hoàn thiện bản thân suốt đời.

4.1. Điều kiện để triển khai các giải pháp hiệu quả

Điều kiện tiên quyết là sự thay đổi nhận thức từ ban giám hiệu, giáo viên đến học sinh. Giáo viên cần được đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm. Cơ sở vật chất như phòng thí nghiệm, thư viện, truy cập internet cần được đảm bảo. Thời gian biểu giảng dạy cần linh hoạt, tạo không gian cho các dự án học tập dài hơi. Sự hỗ trợ từ gia đình cũng góp phần quan trọng trong việc duy trì động lực tự học của học sinh.

4.2. Hướng phát triển và nghiên cứu tiếp theo

Có thể mở rộng nghiên cứu sang các lớp khác trong chương trình hóa học trung học phổ thông. Nghiên cứu so sánh hiệu quả giữa các phương pháp bồi dưỡng năng lực tự học khác nhau. Xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực tự học một cách khách quan và toàn diện.Ứng dụng công nghệ giáo dục, như các nền tảng học tập trực tuyến, để hỗ trợ quá trình tự học cá nhân hóa. Đào tạo giáo viên cốt cán để nhân rộng mô hình thành công tại các trường học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề cần thiết phải tích cực hoá quá trình dạy học, trong đó những khái niệm không được cung cấp dưới dạng có sẵn mà phải dẫn dắt HS đi tới khái quát bằng con đường độc lập nghiên cứu. Trong lịch sử phát triển giáo dục ở Việt Nam, hoạt động tự học cũng đã được chú ý từ lâu. 16 Thời kì phong kiến, tư tưởng nho giáo là hệ tư tưởng thịnh hành nhất ở nước ta, đã xuất hiện các lớp học tự phát do các ông đồ tâm huyết với nghề dạy học mở ra. Thời kì thực dân Pháp đô hộ, hoạt động tự học không được nghiên cứu và phổ biến rộng rãi, thực tế xuất hiện nhu cầu tự học có tính chất tự giác rất cao ở nhiều tầng lớp trong xã hội.

Hoạt động tự học thực sự được nghiên cứu nghiêm túc, triển khai rộng rãi khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945) trong đó Chủ tịch Hồ Chí Minh - người khởi xướng, tấm gương sáng về tinh thần và phương pháp tự học - đã dạy: “về cách học, phải lấy tự học làm cốt”. Người đã động viên toàn dân coi việc tự học là nhiệm vụ của người cách mạng: “Phải cố gắng hoàn thành nhiệm vụ, do đó mà tích cực, tự động hoàn thành kế hoạch học tập” [20]. Người rất quan tâm đến việc tự học của mỗi cán bộ, mỗi cá nhân. Những năm sáu mươi của thế kỉ XX cũng xuất hiện nhiều quan điểm, tư tưởng tiến bộ rất gần gũi với mô hình tự học.

Đó là: “Học để hành, hành để học”, “Học kết hợp với lao động sản xuất và hoạt động xã hội”, “Học tích cực, chủ động, sáng tạo, tự học, tự rèn luyện”, “Giáo dục của dân, do dân”, “Biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục”, “Biến quá trình dạy học thành quá trình tự học". Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng nhấn mạnh: “Trong nhà trường điều chủ yếu không phải là nhồi nhét cho học trò một mớ kiến thức hỗn độn… mà là giáo dục cho học trò phương pháp suy nghĩ, phương pháp nghiên cứu, phương pháp học tập, phương pháp giải quyết vấn đề ” [15]. Năm học 1959 – 1960, lần đầu tiên trường ĐHSP đã mở thí điểm một khoá học hàm thụ đầu tiên cho GV theo hình thức: Trường Đại học gửi tài liệu, giáo trình cho sinh viên tự học là chính, đồng thời có những đợt phụ đạo, kiểm tra, giải đáp thắc mắc tập trung hoặc bằng thư [4]. Trong nghị quyết của Bộ chính trị về cải cách Giáo dục (11/1/1979) đã viết: “Cần coi trọng việc bồi dưỡng hứng thú thói quen và phương pháp tự học cho HS, hướng dẫn HS biết cách nghiên cứu SGK, thảo luận chuyên đề ghi chép tư liệu, tập làm thực nghiệm khoa học” [4].

Chính vì vậy việc nghiên cứu những vấn đề này có tính thời sự và đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. 17 Sự nghiệp giáo dục nói chung, tư tưởng giáo dục nói riêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được nhân dân Việt Nam kế thừa và phát triển. Nhiều nhà lãnh đạo, khoa học và giáo dục khi nghiên cứu tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục cho thấy tự học là tư tưởng giáo dục lớn và xuyên suốt của Người. Người đã chỉ ra: “Muốn tự học có hiệu quả thì phải có mục đích rõ ràng, lao động nghiêm túc, có các điều kiện cần thiết, tích cực luyện tập và thực hành” [20].

Phạm Văn Đồng, một trong những học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã tiếp nhận, thể hiện và làm phong phú tư tưởng, sự nghiệp giáo dục của Người trong lí luận và thực ti n. Đồng chí chỉ rõ: “phương pháp giáo dục không phải chỉ là những kinh nghiệm, thủ thuật trong truyền thụ và tiếp thu kiến thức mà còn là con đường để người học có thể tự học, tự nghiên cứu chứ không phải là bắt buộc trí nhớ làm việc một cách máy móc, chỉ biết ghi rồi nói lại” [4]. Từ năm học 1977 – 1978 đến năm học 1986 – 1987 dưới sự chủ trì của GS. Nguy n Cảnh Toàn, tập thể các nhà khoa học đã nghiên cứu và triển khai chương trình “Tự học có hướng dẫn kết hợp với thực tập dài hạn ở trường phổ thông” (gọi tắt là vừa học vừa làm GV).

Nhiều công trình nghiên cứu về quá trình tự học và hướng dẫn tự học chỉ ra tính cấp thiết, cơ sở khoa học và tính khả thi của hình thức tổ chức đào tạo tự học có hướng dẫn. Việc tìm hiểu tình hình tự học chung của học sinh đã được nghiên cứu, nhưng bàn đến tự học môn Hóa học thì mới chỉ có rất ít tác giả đề cập đến. Tóm lại, vấn đề tự học đã được đề cập, nghiên cứu từ lâu trong lịch sử giáo dục. Hoạt động tự học của người học đã được quan tâm nghiên cứu sâu sắc.

Việc tự học là điều rất cần thiết không phải chỉ ở mỗi cá nhân mà còn liên quan đến chiến lược phát triển chung của đất nước. Vai trò và vị trí của tự học được thấy lại qua những khẳng định của các nhà khoa học như: GS.TSKH Nguy n Cảnh Toàn: “Muốn học cái gì cho tốt thì sớm, muộn cũng phải đạt đến sự tự giác học tập, say sưa hứng thú học tập. Đó là điều cơ bản đầu tiên”[28] Stella Dorothea Gibbons- Nhà văn Anh: “ Mỗi người đều phải nhận hai thứ giáo dục, một thứ do người khác truyền cho, một thứ quan trọng hơn- do chính mình tạo lấy”[15] 18 1. Cơ sở lí luận về năng lực tự học 1.

Khái niệm về học Học là một quá trình bí ẩn, cho đến nay vẫn chưa được khám phá đầy đủ, quá trình đó di n ra trong đầu óc người học nên không thể quan sát trực tiếp được. Chỉ có sự biến đổi trên lĩnh vực hành vi của chủ thể mới có thể quan sát hoặc định lượng. Học là một quá trình “hộp đen” khó xác định nhưng cuối cùng đầu ra của quá trình này cũng được biểu hiện sản phẩm học là tri thức, là kĩ năng hay thái độ, là sự biết làm hay biết tồn tại - tức là một hành vi ứng xử có thể quan sát được [18]. Ngày nay, ai cũng phải học suốt đời và đều bắt đầu bằng quãng đời HS.

Học tập của HS là một quá trình tiếp thu kiến thức, rèn luyện kĩ năng và hình thành những phẩm chất, thái độ đúng đắn dưới sự hướng dẫn của GV. Theo Tony Buzan, chuyên gia hàng đầu thế giới về tư duy sáng tạo cho rằng: Học là quá trình hoạt động đòi hỏi người học nghiên cứu, nghiền ngẫm, đọc đi đọc lại, nhắc đi nhắc lại để nhớ, thuộc, hiểu và vận dụng. Tuy nhiên, ngày nay quá trình học tập của HS đòi hỏi họ phải có kĩ năng học, có kĩ năng thực hiện hoạt động học (với các bước, các thao tác, việc làm) một cách chủ động, sáng tạo và phù hợp với điều kiện cụ thể của người học. Học là quá trình tiếp thu kiến thức, rèn luyện kĩ năng, bồi dưỡng thái độ dưới sự hướng dẫn, tổ chức, gợi mở của GV.

Quá trình học tập của HS được người thầy tổ chức, hướng dẫn nhằm giúp HS chiếm lĩnh nền văn hoá xã hội, tạo ra sự phát triển trí tuệ và hình thành nhân cách theo định hướng của mục đích dạy học. Trong hoạt động học tập, điều cốt lõi là người học trước hết phải hiểu, hiểu đúng, để hành (để làm, để thực hành, áp dụng vào thực tế) đúng. Học, cốt lõi là tự học, là quá trình phát triển nội tại, trong đó chủ thể tự thể hiện và biến đổi mình, tự làm phong phú giá trị của mình bằng cách thu nhận, xử lí và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người mình [25]. Như vậy, học cốt lõi là tự học.

Vậy tự học là gì ? 1. Khái niệm về tự học 19 Trong quá trình dạy học ở nước ta hiện nay, tự học của người học là vấn đề đặc biệt được quan tâm. Để học được suốt đời phải có khả năng tự học. Khả năng này cần được rèn luyện ngay trong khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Lí thuyết dạy học theo cơ chế “chuyển vào trong” thế giới nội tâm của người học kho tàng tri thức, tri thức trở thành tài sản riêng của người học là lí thuyết có ý nghĩa sâu sắc để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học. Muốn tri thức tự nhiên và xã hội trở thành tài sản riêng của người học thì người học dưới sự hướng dẫn, tổ chức, khơi gợi của người dạy, phải thực sự có tự do nội tâm (hoạt động nhận thức rất tích cực, khả năng liên tưởng, tưởng tượng và được phát triển cá tính) và niềm đam mê cao cả (động cơ học tập). Vì vậy, quá trình dạy học phải bao hàm dạy tự học. Cho nên việc dạy học, trước hết rèn luyện NLTH cho HS để từ đó giúp HS biết phương pháp tự học.

Tự học suốt đời trong xã hội học tập là một yêu cầu cực kì quan trọng và có tính tất yếu. Dạy HS có phương pháp tự học với hạt nhân của động cơ học tập mạnh mẽ, sâu sắc là con đường cơ bản giúp các em giải quyết tốt nhiệm vụ học tập theo yêu cầu của mục tiêu đào tạo. Việc dạy tự học đương nhiên chỉ có thể thực hiện được trong cách dạy học mà người học là chủ thể, tự họ hoạt động để đáp ứng nhu cầu của xã hội đã chuyển hoá thành nhu cầu của chính bản thân họ. Có rất nhiều khái niệm khác nhau về tự học : Hồ Chủ Tịch đã nói: “Tự học là một cách hành động”, tức là: Học tập một cách hoàn toàn tự giác, tự chủ, không đợi ai nhắc nhở, không chờ ai giao nhiệm vụ mà tự mình chủ động vạch ra kế hoạch học tập cho mình, rồi tự mình triển khai,thực hiện kế hoạch đó một cách tự giác, tự mình làm chủ thời gian để học và tự mình kiểm tra đánh giá việc học của mình [20].

Theo từ điển Giáo dục học - NXB từ điển Bách khoa 2001: “Tự học là quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kĩ năng thực hành…” Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực ti n đào tạo, GS.