CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE CHUNG VE BIEN PHAP TƯ PHAP GIAO DỤC TẠI TRUONG GIAO DUONG TRONG PHAP LUAT HINH SU VIET NAM 1. Khái niệm, ban chất pháp ly, đặc điểm của biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng 1. Khái niệm biện pháp tư pháp doi với người dưới 18 tuổi phạm tội BLHS 2015 sử dụng thuật ngữ “người dưới 18 tuổi” thay thế cho thuật ngữ “người chưa thành niên” vốn được sử dụng phổ biến trong đời sống hay trong các văn bản quy phạm pháp luật với mục đích quy định cụ thể, rõ ràng về độ tuổi đối với đôi tượng này. Trong khuôn khổ bài viết này, có thé sử dụng đồng thời hai thuật ngữ nói trên.
Trong các văn bản quy phạm pháp luật, khái niệm “người đưới 18 tuổi phạm tội” được sử dụng nhưng không có định nghĩa chính thức. Theo quy định của BLHS về tuổi chịu trách nhiệm hình sự Điều 12 “Tuổi chịu trách nhiệm hình sự” quy định người tử đủ 16 tudi phai chiu trach nhiém hinh su (TNHS) về moi tội phạm, người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng do cô ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng. Nhận thay rang, mac du cac văn ban quy phạm pháp luật quy định giới han độ tuôi của người chưa thành niên là dưới 18 tuổi nhưng chỉ người chưa thành niên từ đủ 14 tudi đến dưới 18 tuổi mới phải chịu TNHS cho hành vi nguy hiểm cho xã hội họ thực hiện. Người dưới 14 tuổi không phải chịu TNHS; người từ đủ 14 tuôi đến giới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm đối với một số tội phạm với một số mức độ nguy hiểm nhất định; người từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm với mọi tội phạm.
Từ quy định trên, có thé đưa ra khái niệm Người dưới 18 tuổi phạm tội là người từ đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi có năng lục trách nhiệm hình sự chưa day đủ thực hiện hành vi gây nguy hiểm cho xã hội mà BLHS quy định là tội phạm. Việc xử lý người dưới 18 tudi phạm tội được thực hiện theo hướng dam bao lợi ích tốt nhất cho các em trên tinh thần bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong lửa tuổi thanh thiếu niên. Nhóm người chưa thành niên là nhóm đối tượng cần sự quan tâm, che chở từ xã hội dé họ có thé trưởng thành cả về mặt thể chất lẫn nhận thức về xã hội. Xét về góc độ sinh học và tâm lý học, đây là nhóm đối tượng đang trong giai đoạn có những bước thay đổi đáng ké về thé chất, mang tâm lý muốn nhận được sự chú ý, công nhận khi vẫn còn chưa nhận thức đầy đủ ý nghĩa trong các hành vi của mình vậy nên nhóm đối tượng này dễ phạm các tội phạm liên quan đến sử dụng bạo lực, sử dụng các chất kích thích,.
Xuất phát từ các yếu tố trên bắt buộc việc xử lý trách nhiệm đối với người phạm tội chưa chưa thành niên không phải nhàm mục đích trừng phạt, răn đe mà hướng phần nhiều đến mục đích giáo dục, giúp họ nhận thức được sai lầm, sửa sai và có thé trở thành công dân có ích cho xã hội. BLHS 2015 kế thừa và tiếp tục phát triển theo hướng nhắn mạnh nội dung hạn chế tối đa việc truy cứu TNHS, mở rộng kha năng miễn TNHS và hạn chế áp dụng hình phạt được thé hiện qua các quy định về các nguyên tắc xử lý đối với người dưới 18 tuôi phạm tội. Như vậy, đối với việc xử lý hình sự đối với nhóm đối tượng người chưa thành niên, có nhiều biện pháp xử lý với thứ tự ưu tiên là miễn TNHS, nếu không đáp ứng các điều kiện có thé miễn trách nhiệm sẽ quyết định ap dụng một trong các biện pháp giám sát giáo dục, sau khi nhận thấy việc giám sát giáo dục chưa đem lại hiệu quả cần thiết thì áp dụng biện pháp giáo dục tại TGD và đến lựa chọn cuối cùng khi các biện pháp ưu tiên phía trước đều không đảm bảo hiệu quả giáo dục, phòng ngừa thì mới bắt buộc áp dụng hình phạt. Nói ngắn gọn, là ưu tiên các BPTP nếu như biện pháp này mang lại hiệu quả cải tạo họ trở thành công dân có ích cho xã hội.
BPTP là một trong các biện pháp cưỡng chế hình sự, cũng là một dạng của trách nhiệm hình sự [52]. BPTP được áp dụng với người phạm tội (đã thành niên va chưa thành niên) với mục đích cơ bản là hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt, ngăn chặn việc tiếp tục thực hiện tội phạm hoặc hành vi nguy hiểm cho xã hội góp phần vào công tác dau tranh, phòng, chống tội phạm nhằm giải quyết triệt để nguyên nhân, điều kiện phạm tội. Ở góc độ nghiên cứu chuyên sâu, GS.TSKH Lê Cảm nhận định khái niệm: Về “BPTP” là biện pháp cưỡng chế hình sự của Nhà nước ít nghiêm khắc hơn hình phạt do pháp luật hình sự quy định, được cơ quan Tư pháp hình sự có thẩm quyền căn cứ vào giai đoạn tổ tụng hình sự tương ứng cụ thể áp dụng đối với chủ thể phạm tội hoặc/và bị kết án nhằm hạn chế quyền, tự do của người đó hoặc hỗ trợ thay thế cho hình phạt [7]. Khái niệm mà GS.TSKH Lê Cảm đưa ra đã bao hàm cả tính chất, đặc điểm, vị trí, vai trò của BPTP trong hệ thống chế tài hình sự Việt Nam, cụ thé: 1) BPTP là biện pháp cưỡng chế về hình sự ít nghiêm khắc hơn hình phạt mà hậu quả pháp lí là người phạm tội không bị coi là có án tích; 2) BPTP chỉ có thé áp được áp dụng khi có sự việc phạm tội (có tội phạm mới xuất hiện hình phạt và các BPTP thay thế hình phạt); 3) việc áp dụng BPTP do cơ quan tiến hành tố tụng có thâm quyền trong từng giai đoạn tố tụng quyết định áp dụng đối với người phạm tội nói chung và người bị kết án nói riêng; 4) BPTP chỉ nhằm hạn chế quyên, tự do của người phạm tội hoặc hỗ trợ hay thay thế cho hình phạt; 5) được quy định trong pháp luật hình sự và do cơ quan tư pháp của thầm quyền áp dung theo trình tự thủ tục đặc biệt do luật TTHS quy định; 6) cũng như hình phạt, BPTP mang tính cá nhân và chỉ áp dụng riêng với chủ thể phạm tội và chủ thể bị kết án.
Theo quy định của BLHS 2015, các biện pháp cưỡng chế hình sự khác có tính ít nghiêm khắc hơn so với hình phạt bao gồm: BPTP chung (Điều 46-49); Miễn chấp hành hình phạt (Điều 62); Các biện pháp giám sát, giáo dục (Điều 93-95) và BPTP giáo dục tại TGD (Điều 96-97) đối với người chưa thành niên phạm tội. Cùng với nguyên tắc xử lý hình sự đối với người phạm tội chưa thành niên và khái niệm khoa học, đặc điểm của BPTP chung, có thé đưa ra nhận định khái niệm BPTP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội như sau: BPTP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là biện pháp cưỡng chế hình sự ít nghiêm khắc hơn hình phạt của Nhà nước áp dụng đối với người phạm tội chưa đủ 18 tuổi, được Tòa án ưu tiên áp dụng khi xét xử nếu thấy việc áp dụng hình phạt là không can thiết mà vẫn đảm bảo được mục đích giáo dục, phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. BLHS 2015 quy định các biện pháp riêng ưu tiên áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong Chương XII bao gồm: Biện pháp giám sát, giáo dục là khiển trách (Điều 93), hòa giải tại cộng đồng (Điều 94), giáo dục tại xã, phường, thị trấn (Điều 95) và BPTP giáo dục tại TGD (Điều 96-97). Ngoài các BPTP riêng, người dưới 18 tuổi phạm tội cũng có thé bị áp dụng các BPTP khác như: tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi, bắt buộc chữa bệnh.
Khái niệm, bản chất pháp lý biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng BPTP giáo duc tai TGD được quy định tai Diéu 96 BLHS duoc ap dung đối với người dưới 18 tuôi phạm tội. Biện pháp này được xây dựng tuân theo những quy định của pháp luật hình sự Việt Nam thé hiện chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nước đối người 18 tuổi phạm tội, khẳng định và đề cao khả năng giáo dục, cải tạo và phòng ngừa thay vì đe dọa trừng phạt họ. Tuy nhiên, cho đến hiện tại vẫn chưa có khái niệm pháp lý cụ thé cũng các điều kiện dé áp dụng đối với BPTP này. Khái niệm giáo dục được hiểu là hình thức học tập theo đó kiến thức, kỹ năng và thói quen của một nhóm người được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giảng dạy, đào tạo hay nghiên cứu.
Giáo dục thường diễn ra dưới sự hướng dẫn của người khác hoặc cũng có thé thông qua tự học [18]. Quan niệm về giáo dưỡng, dưới góc độ là quá trình lĩnh hội, đó là quá trình con người tiếp thu một cách có hệ thong tri thức nhất định dé nâng cao trình độ học van cho bản thân thông quá quá trình học tập, trong đó tự học, tự bồi dưỡng giữ vai trò chủ yếu; bên cạnh đó, theo UNESCO thì giáo dưỡng chủ yếu là quá trình chăm sóc, giáo dục nhấn mạnh hơn về sự nuôi nắng, giáo dục cả thé chất và tinh thần, tạo cho con người quá trình phát triển một cách cân đối, hài hòa. “TGD là nơi chấp hành BPTP hoặc quyết định XLHC áp dụng đối với người chưa thành niên có hành vi VPPL dé giáo dục, giúp họ học tập, rèn luyện, phát triển lành mạnh về thé chat, tinh than, trí tuệ dé trở thành người lương thiện, có ich cho xã hội” [1]. Luật giáo dục xem TGD là một loại trường chuyên biệt.
Từ các nội dung này, có thê hiểu: TGD là loại hình trường chuyên biệt, nơi quan lý, giáo dục tập trung 10 vào người 18 tuổi có hành vi VPPL bị áp dụng BPTP hoặc biện pháp xử lý vi phạm hành chính đưa vào TGD, trở thành công dân lương thiện, có ích cho xã hội. Từ những quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng BPTP giáo dục tại TGD, có thể thấy kết quả mà Nhà nước muốn hướng tới là hiệu quả nhận thức sai lầm, sửa chữa khuyết điểm, hướng thiện trên tinh thần giáo dục và cảm hóa. Nội dung giáo dục tại TGD theo quan điểm ly luận giáo dục học là giáo duc lại cht không phải giáo dục thông thường.