CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Đơn vị sự nghiệp có thu 1. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp có thu 1. Khái niệm Đơn vị HCSN được hiểu là đơn vị dự toán hoạt động bằng nguồn kinh phí do ngân sách nhà nước cấp, cấp trên cấp phát hoặc bằng nguồn kinh phí khác (hội phí, học phí, viện phí, kinh phí được tài trợ,…) để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Đảng và nhà nước giao trong từng giai đoạn nhất định.
Đơn vị sự nghiệp có thu là những đơn vị cung cấp dịch vụ công hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học công nghệ, môi trường, y tế, văn hóa thể thao, môi trường, phát thanh truyền hình, sự nghiệp kinh tế, dịch vụ việc làm. Trên góc độ điều hành quản lý, các đơn vị cung cấp dịch vụ công bao gồm có những dịch vụ xã hội (trường học, bệnh viện, viện nghiên cứu khoa học…) và dịch vụ công ích (sản xuất và cung cấp điện, nước sinh hoạt, gas, vệ sinh môi trường,…) được gọi chung là các đơn vị sự nghiệp. [22, tr10] Dạy học, khám chữa bệnh, biểu diễn nghệ thuật, thể thao…là những hoạt động tạo ra và cung ứng các hàng hoá công. Đối tượng phục vụ của các hoạt động này chính là công chúng.
Và các hoạt động này được gọi là hoạt động sản xuất và cung ứng dịch vụ công, đó chính là nhiệm vụ cơ bản của các đơn vị sự nghiệp. Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu Căn cứ vào chức năng nhiệm vụ của các cơ quan HCSN ta có thể phân làm các loại sau: - Các đơn vị quản lý hành chính: Bao gồm các cơ quan quản lý nhà 5 nước trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng,…v.v theo hệ thống tổ chức từ trung ương đến địa phương như Quốc hội, HĐND các cấp, Chính phủ, UBND các cấp, Bộ, Sở ban ngành thuộc trung ương địa phương, tòa án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân các cấp. Các cơ quan Đảng tổ chức chính trị xã hội…v.v - Các đơn vị sự nghiệp văn hóa – xã hội: Sự nghiệp giáo dục đào tạo, sự nghiệp văn hóa, sự nghiệp thông tin thể thao, sự nghiệp y tế … - Các đơn vị sự nghiệp kinh tế: Là các đơn vị hoạt động phục vụ yêu cầu hoạt động của các ngành kinh tế như: Nghiên cứu thí nghiệm, tuyên truyền phổ biến khoa học kỹ thuật, thăm dò khảo sát thiết kế…v.v Xét trên góc độ phân cấp quản lý tài chính các đơn vị HCSN trong cùng một ngành theo hệ thống dọc thì các đơn vị dự toán được chia thành ba cấp (đơn vị dự toán cấp I, cấp II và cấp III) - Đơn vị dự toán cấp I: Là đơn vị hạch toán độc lập trực tiếp nhận dự toán ngân sách hàng năm do các cấp chính quyền giao, xét duyệt, phân bổ dự toán ngân sách, xét duyệt quyết toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới, chịu trách nhiệm về việc tổ chức, thực hiện quản lý kinh phí của cấp mình và của đơn vị trực thuộc. Thuộc đơn vị cấp I là các bộ ở trung ương và các sở ở thành phố, tỉnh, các phòng ở cấp huyện.
- Đơn vị dự toán cấp II: Là đơn vị trực thuộc đơn vị dự toán cấp I, là đơn vị hạch toán độc lập có nhiệm vụ nhận dự toán ngân sách của đơn vị dự toán cấp I và phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị dự toán cấp III. Có trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác quản lý kinh phí của cấp mình và đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc. - Đơn vị dự toán cấp III: Là đơn vị dự toán trực tiếp sử dụng kinh phí, nhận dự toán ngân sách của đơn vị dự toán cấp trên có trách nhiệm tổ chức thực hiện quản lý kinh phí của đơn vị mình là đơn vị hạch toán phụ thuộc hay báo sổ. 6 Việc phân chia các đơn vị dự toán trong một ngành chỉ có tính chất tương đối nghĩa là thứ bậc của các đơn vị dự toán không cố định mà tùy thuộc vào cơ chế phân cấp quản lý ngân sách.
Do vậy xác định một đơn vị HCSN thuộc đơn vị dự toán nào là tùy thuộc vào mối quan hệ giữa nó với các đơn vị dự toán khác trong cùng ngành hoặc với cơ quan tài chính. Các đơn vị sự nghiệp có thu phân theo ngành là những đơn vị sự nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực: [22, tr15] - Giáo dục đào tạo - Thể dục thể thao - Y tế - Sự nghiệp kinh tế - Văn hoá thông tin - Phát thanh truyền hình - Khoa học công nghệ - Dịch vụ việc làm - Môi trường Căn cứ vào công thức trên đơn vị sự nghiệp có thu công lập được xếp vào 2 mô hình sau : + Đơn vị sự nghiệp có thu tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên là đơn vị có mức tự đảm bảo chi hoạt động thường xuyên bằng hoặc lớn hơn 100%, NSNN không cấp kinh phí chi thường xuyên; + Đơn vị sự nghiệp có thu tự đảm bảo một phần chi hoạt động thường xuyên NSNN cấp một phần, là đơn vị có mức tự đảm bảo chi hoạt động thường xuyên nhỏ hơn 100%. Vai trò của đơn vị sự nghiệp có thu - Tác động mạnh mẽ và lâu dài tới lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, có tính quyết định đến năng suất lao động xã hội. Điều đó thể hiện thông qua hoạt động của các đơn vị sự nghiệp là cung ứng các dịch vụ công cho xã 7 hội, đảm bảo các nhu cầu cho người dân về các dịch vụ xã hội cơ bản.
Điển hình như lĩnh vực giáo dục - trang bị kiến thức và kỹ năng cho công dân, lĩnh vực y tế - đảm bảo cho người dân có sức khỏe tốt. - Góp phần quan trọng trong việc phát triển toàn diện đời sống kinh tế- xã hội của đất nước. - Tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển sản xuất kinh doanh, cải thiện đời sống nhân dân - Nâng cao ý thức cộng đồng xã hội của các tầng lớp nhân dân: Góp phần thực hiện công bằng xã hội, nâng cao ý thức cộng đồng xã hội của các tầng lớp nhân dân. Thông qua chi NSNN cho các hoạt động sự nghiệp, Chính phủ đã đảm bảo kinh phí cho các ngành, các lĩnh vực này có khả năng cung ứng hàng hoá, dịch vụ công đáp ứng cho nhu cầu xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi thành viên trong xã hội, đặt biệt là các đối tượng chính sách được thụ hưởng lợi ích của các hàng hoá, dịch vụ công được cung ứng.
Nguồn tài chính của đơn vị sự nghiệp có thu Nguồn tài chính cho các đơn vị sự nghiệp nói chung gồm có 3 nguồn chính là từ ngân sách nhà nước; nguồn thu sự nghiệp của đơn vị hay là thu từ các hoạt động cung ứng dịch vụ công và nguồn khác như viện trợ, vay nợ, quà biếu, tặng. Nguồn từ Ngân sách nhà nước Nguồn Ngân sách nhà nước cho các hoạt động sự nghiệp giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành, mở rộng và nâng cao hiệu quả của các dịch vụ công đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu thiết yếu của người dân. Đầu tư từ ngân sách nhà nước ở hầu hết các nước đều ưu tiên cho giáo dục, y tế, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao. Nguồn tài chính từ ngân sách nhà nước cấp cho các đơn vị sự nghiệp thường căn cứ vào định mức phân bổ ngân sách cho các lĩnh vực hoạt động sự 8 nghiệp như giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, phát thanh truyền hình.
Các định mức này được xây dựng theo các tiêu chí khác nhau như dân số, cơ cấu dân số, thu nhập bình quân đầu người, tỷ lệ học sinh nhập học, dân số trong độ tuổi đến trường, số giường bệnh, biên chế. Nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp của đơn vị Nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp của đơn vị thể hiện mối quan hệ giữa người hưởng dịch vụ phải trả tiền và người cung ứng dịch vụ. Với mỗi đơn vị sự nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau thì sẽ có các nguồn thu sự nghiệp được quy định cụ thể. Các đơn vị sự nghiệp có thu được tổ chức khai thác các nguồn thu hợp pháp bao gồm: phí, lệ phí, thu từ kết quả hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ.
Đối với những ngành nghề khác nhau có những nội dung thu, mức thu và chi phí để thu khác nhau. Nguồn khác Các đơn vị sự nghiệp còn có thể huy động được nguồn lực để nâng cao số lượng, chất lượng và hiệu quả của các hoạt động của sự nghiệp giáo dục, đào tạo, y tế, văn hóa, thể thao.thông qua liên doanh, liên kết với các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước như liên kết đào tạo, dạy nghề, liên kết tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao. Hơn nữa, việc hợp tác với nước ngoài để nâng cao chất lượng và hiệu quả của các hoạt động sự nghiệp đang là xu thế tất yếu tạo thêm nguồn lực tài chính để đầu tư cho phát triển, nhất là trong giáo dục, y tế. Ngoài ra, đơn vị sự nghiệp còn có nguồn tài chính huy động được từ sự đóng góp tự nguyện của người dân, các khoản viện trợ trong và ngoài nước, quà biếu, tặng.
Nhiệm vụ chi của đơn vị sự nghiệp có thu Chi hoạt động thường xuyên theo chức năng nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao từ nguồn NSNN và chi từ nguồn thu sự nghiệp của đơn vị cho các nội dung: Chi cho con người; Chi về quản lý hành chính; Chi nghiệp 9 vụ; Chi mua sắm, sửa chữa thường xuyên; Chi tổ chức thu phí, lệ phí; Chi hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ; Chi thường xuyên khác. Chi hoạt động không thường xuyên chi thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước, cấp Bộ, ngành; chương trình, mục tiêu quốc gia; chi thực hiện đơn đặt hàng (điều tra, quy hoạch, khảo sát.) của Nhà nước; chi vốn đối ứng thực hiện các dự án có vốn nước ngoài theo quy định; chi thực hiện các nhiện vụ đột xuất được cấp có thẩm quyền giao; chi thực hiện tinh giản biên chế theo chế độ Nhà nước quy định; chi đào tạo lại cán bộ công nhân viên chức Nhà nước; chi đầu tư phát triển, gồm: chi đầu tư cơ sở vật chất, mua sắm trang thiết bị, chi thực hiện các dự án đầu tư theo quy định; các khoản chi không thường xuyên khác.