BIẾN ĐỔI VĂN HÓA NÔNG THÔN TỈNH VĨNH LONG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NAY

Nghiên cứu biến đổi văn hóa nông thôn Vĩnh Long từ 1986 đến nay: khám phá sự thay đổi trong phong tục, tập quán, lối sống và những tác động đến cộng đồng.

• Tác giả: Bùi Văn Nở
• Người hướng dẫn: PTS. Phan Quốc Anh
• Trường học: Trường Đại học Trà Vinh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Biến đổi văn hóa nông thôn tỉnh Vĩnh Long từ năm 1986 đến nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Trà Vinh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Nhóm công trình liên quan đến cơ sở lý luận và lý thuyết nghiên cứu
• 1.1.2. Nhóm công trình nghiên cứu về văn hóa và biến đổi văn hóa
• 1.1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về tỉnh Vĩnh Long
• 1.1.4. Đánh giá chung về tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Hệ thống khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.3. Lý thuyết tiếp cận và khung lý thuyết nghiên cứu
• 1.4. KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đặc điểm tự nhiên
• 1.4.2. Đặc điểm lịch sử hình thành tỉnh Vĩnh Long
• 1.4.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội – giáo dục
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA VẬT THỂ Ở NÔNG THÔN TỈNH VĨNH LONG
• 2.1. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 2.1.1. Văn hóa sản xuất nông nghiệp truyền thống
• 2.1.2. Những biến đổi trong văn hóa sản xuất nông nghiệp
• 2.2. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA ẨM THỰC
• 2.2.1. Văn hóa ẩm thực truyền thống
• 2.2.2. Những biến đổi trong văn hóa ẩm thực
• 2.3. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRANG PHỤC
• 2.3.1. Văn hóa trang phục truyền thống
• 2.3.2. Những biến đổi trong văn hóa trang phục
• 2.4. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA CƯ TRÚ - NHÀ Ở
• 2.4.1. Văn hóa cư trú – nhà ở truyền thống
• 2.4.2. Những biến đổi văn hóa cư trú - nhà ở
• 2.5. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA GIAO THÔNG
• 2.5.1. Văn hóa giao thông truyền thống
• 2.5.2. Những biến đổi văn hóa giao thông
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA PHI VẬT THỂ Ở NÔNG THÔN TỈNH VĨNH LONG
• 3.1. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO
• 3.1.1. Đời sống tín ngưỡng, tôn giáo trong xã hội truyền thống
• 3.1.2. Những biến đổi trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo trong xã hội hiện nay
• 3.2. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRONG LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG
• 3.2.1. Khái quát về lễ hội truyền thống ở tỉnh Vĩnh Long
• 3.2.2. Những biến đổi trong văn hóa lễ hội truyền thống
• 3.3. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA PHONG TỤC TẬP QUÁN
• 3.3.1. Một số phong tục tập quán truyền thống
• 3.3.2. Những biến đổi trong phong tục tập quán truyền thống
• 3.4. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA ỨNG XỬ
• 3.4.1. Văn hóa ứng xử truyền thống
• 3.4.2. Những biến đổi trong văn hóa ứng xử hiện nay
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: LUẬN BÀN VỀ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA NÔNG THÔN TỈNH VĨNH LONG
• 4.1. MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA NÔNG THÔN TỈNH VĨNH LONG
• 4.1.1. Đặc trưng về điều kiện tự nhiên sinh thái ảnh hưởng đến biến đổi văn hóa nông thôn tỉnh Vĩnh Long
• 4.1.2. Đặc trưng về kinh tế - văn hóa – xã hội ảnh hưởng đến biến đổi văn hóa nông thôn tỉnh Vĩnh Long
• 4.2. NGUYÊN NHÂN, XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA NÔNG THÔN TỈNH VĨNH LONG
• 4.2.1. Nguyên nhân chủ quan
• 4.2.2. Nguyên nhân khách quan
• 4.3. LUẬN BÀN XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA NÔNG THÔN TỈNH VĨNH LONG
• 4.3.1. Xu hướng biến đổi từ văn hóa nông thôn sang văn hóa đô thị
• 4.3.2. Xu hướng biến đổi văn hóa nông thôn tỉnh Vĩnh Long theo những định hướng của Đảng và Nhà nước
• 4.3.3. Biến đổi văn hóa nông thôn theo xu hướng hội nhập văn hóa quốc tế
• 4.4. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LUẬN BÀN VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA NÔNG THÔN Ở TỈNH VĨNH LONG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 4.4.1. Chủ trương, đường lối, chính sách của Nhà nước tác động đến biến đổi văn hoá nông thôn tỉnh Vĩnh Long
• 4.4.2. Yếu tố truyền thông, nâng cao nhận thức của người dân về bảo tồn và phát huy văn hoá
• 4.4.3. Yếu tố tác động của công nghệ số trong xây dựng và phát triển bền vững văn hoá nông thôn ở tỉnh Vĩnh Long
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHIẾU KHẢO SÁT XÃ HỘI HỌC VÀ KẾT QUẢ KHẢO SÁT
• MẪU BẢNG PHỎNG VẤN
• DANH SÁCH BIÊN BẢN PHỎNG VẤN
• BIÊN BẢN PHỎNG VẤN
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH MINH HỌA

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biến Đổi Văn Hóa Nông Thôn Vĩnh Long 1986 Nay

Bài viết này đi sâu vào biến đổi văn hóa nông thôn Vĩnh Long từ năm 1986, thời điểm then chốt khi Việt Nam chuyển mình sang nền kinh tế thị trường. Vĩnh Long, với vai trò lịch sử quan trọng trong quá trình mở cõi về phương Nam, đã chứng kiến những thay đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa. Nghiên cứu này tập trung phân tích cả văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể, từ sản xuất nông nghiệp đến tín ngưỡng và phong tục tập quán, nhằm làm sáng tỏ bức tranh toàn cảnh về sự chuyển mình của vùng quê này. Đoạn ca dao "Ở Hà Nội có đền Văn Thánh..." gợi nhắc về truyền thống văn hóa lâu đời của Vĩnh Long, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc bảo tồn và phát huy những giá trị đó trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Nghiên cứu sinh hy vọng sẽ đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và phát triển tỉnh Vĩnh Long ngày càng giàu mạnh, văn minh, phát triển bền vững.

1.1. Bối Cảnh Kinh Tế Xã Hội Tác Động Đến Văn Hóa Vĩnh Long

Từ năm 1986, kinh tế Vĩnh Long có nhiều khởi sắc nhờ chuyển từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường. Đời sống người dân, đặc biệt ở nông thôn, đã có những cải thiện đáng kể, thể hiện qua việc sửa sang nhà cửa, mua sắm phương tiện và đầu tư cho giáo dục. Tuy nhiên, mặt trái của kinh tế thị trường cũng đặt ra nhiều thách thức, như ô nhiễm môi trường, đô thị hóa nhanh, và nguy cơ mai một các giá trị văn hóa truyền thống. Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế ở Vĩnh Long trong suốt nhiều thập niên qua cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến văn hóa ở các vùng nông thôn mà Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long phải lưu tâm giải quyết.

1.2. Vai Trò Của Nghiên Cứu Trong Bảo Tồn Văn Hóa Nông Thôn

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống là một nhiệm vụ song hành quan trọng. Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long nhận thức rõ điều này và đặt ra yêu cầu phải giúp những giá trị văn hóa mới phù hợp với văn hóa truyền thống của người dân, để có điều kiện phát triển hơn, từ đó giúp nhân dân có đời sống văn hóa vừa giàu bản sắc, vừa tiên tiến và hiện đại. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có những nghiên cứu khoa học làm cơ sở, nền tảng. Luận án này mong muốn đóng góp vào sự nghiệp bảo tồn, phát huy, phát triển các giá trị văn hóa ở các vùng nông thôn.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Biến Đổi Văn Hóa Vĩnh Long

Quá trình biến đổi văn hóa ở nông thôn Vĩnh Long không chỉ mang lại những lợi ích về kinh tế và đời sống vật chất, mà còn đặt ra nhiều vấn đề và thách thức. Sự xâm nhập của các yếu tố văn hóa ngoại lai, sự thay đổi trong phong tục tập quán và lễ hội truyền thống, cùng với sự tác động của quá trình đô thị hóa, đã tạo ra những xáo trộn trong đời sống tinh thần và xã hội của người dân. Đặc biệt sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế ở Vĩnh Long trong suốt nhiều thập niên qua cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến văn hóa ở các vùng nông thôn mà Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long phải lưu tâm giải quyết như ô nhiễm môi trường, đô thị hóa quá nhanh, mai một yếu tố truyền thống văn hóa, nhiều yếu tố văn hóa biến đổi theo chiều hướng tiêu cực. Việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, là một bài toán khó đòi hỏi sự quan tâm và giải quyết thấu đáo.

2.1. Nguy Cơ Mai Một Các Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ mai một các giá trị văn hóa truyền thống. Sự du nhập của lối sống hiện đại, sự thay đổi trong quan niệm về gia đình và xã hội, cùng với sự lãng quên của thế hệ trẻ, đã khiến nhiều phong tục, tập quán và lễ hội truyền thống dần bị phai nhạt. Trong khi đó, nhiều yếu tố văn hóa mới thâm nhập vào đời sống xã hội của người dân vùng nông thôn. Thực tế đó đã đặt ra nhiều rủi ro, tác động tiêu cực đến đời sống xã hội của người dân.

2.2. Tác Động Tiêu Cực Của Kinh Tế Thị Trường Đến Văn Hóa

Cơ chế thị trường, bên cạnh những lợi ích về kinh tế, cũng mang lại những tác động tiêu cực đến văn hóa nông thôn. Sự thương mại hóa các hoạt động văn hóa, sự chạy theo lợi nhuận, cùng với sự xâm nhập của các sản phẩm văn hóa độc hại, đã làm xói mòn các giá trị đạo đức và thẩm mỹ truyền thống. Theo quy luật, cơ chế thị trường luôn có 2 mặt: mặt tích cực (chủ yếu là sự kích thích phát triển đời sống vật chất), mặt tiêu cực (biểu hiện chủ yếu trong các thành tố phi vật thể của văn hóa).

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Biến Đổi Văn Hóa Nông Thôn VL

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm phương pháp liên ngành, phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp điền dã dân tộc học và phương pháp phỏng vấn. Phương pháp liên ngành giúp tiếp cận vấn đề biến đổi văn hóa từ nhiều góc độ khác nhau, như kinh tế, xã hội, lịch sử và văn hóa. Phương pháp điều tra xã hội học được sử dụng để thu thập dữ liệu định lượng về các yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể. Phương pháp điền dã dân tộc học giúp nghiên cứu sinh trực tiếp quan sát và ghi nhận những thay đổi trong đời sống văn hóa của người dân. Phương pháp phỏng vấn được sử dụng để thu thập thông tin định tính từ các chuyên gia và người dân địa phương.

3.1. Điều Tra Xã Hội Học Về Sự Biến Đổi Văn Hóa Nông Nghiệp

Cuộc điều tra xã hội học được thực hiện với mẫu 500 người dân tại 3 xã, 12 thôn ở các huyện Vũng Liêm, Trà Ôn và thị xã Bình Minh. Đối tượng khảo sát chủ yếu là nông dân trồng lúa, trồng rau, và một số cán bộ xã, cán bộ Sở, Phòng Nông nghiệp phát triển nông thôn, cán bộ Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch, Nhà nghiên cứu văn hóa. Nội dung khảo sát tập trung vào đánh giá sự biến đổi trong văn hóa sản xuất nông nghiệp, ẩm thực, trang phục, giao thông, cư trú, làng nghề, lễ hội truyền thống, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo, và phong tục tập quán.

3.2. Phỏng Vấn Chuyên Gia Người Dân Về Tác Động Văn Hóa

Phương pháp phỏng vấn được thực hiện thông qua 20 cuộc phỏng vấn với các đối tượng khác nhau, bao gồm nông dân, cán bộ các ngành, sinh viên, linh mục, và sư. Các ý kiến thu thập được từ phỏng vấn sâu đã giúp nghiên cứu sinh có những nhìn nhận đa chiều hơn về các vấn đề được nghiên cứu, đặc biệt là về những tác động của biến đổi kinh tế - xã hội đến văn hóa nông thôn.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn Văn Hóa Truyền Thống VL

Nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc phân tích và đánh giá, mà còn hướng đến việc đề xuất các giải pháp ứng dụng thực tiễn để bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống ở nông thôn Vĩnh Long. Các giải pháp này tập trung vào việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của văn hóa truyền thống, khuyến khích sự tham gia của người dân vào các hoạt động văn hóa, và hỗ trợ các làng nghề truyền thống phát triển bền vững. Bên cạnh đó, Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long cũng đặt ra nhiệm vụ song hành là phải bảo tồn, gìn giữ và phát huy được những bản sắc văn hóa truyền thống của nhân dân từ nông thôn đến thành thị; giúp những giá trị văn hóa mới, phù hợp với văn hóa truyền thống của người dân có điều kiện phát triển hơn.

4.1. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Với Cộng Đồng Nông Thôn

Một trong những giải pháp quan trọng là phát triển du lịch văn hóa gắn với cộng đồng nông thôn. Việc khai thác các giá trị văn hóa truyền thống, như làng nghề, lễ hội, và ẩm thực địa phương, có thể tạo ra nguồn thu nhập cho người dân và đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa. Tuy nhiên, cần đảm bảo rằng hoạt động du lịch được thực hiện một cách bền vững, không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và văn hóa địa phương.

4.2. Nâng Cao Vai Trò Của Giáo Dục Trong Bảo Tồn Văn Hóa

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa. Cần tăng cường giáo dục về lịch sử, văn hóa, và truyền thống địa phương trong các trường học, đồng thời khuyến khích các hoạt động ngoại khóa nhằm giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị của văn hóa truyền thống. Đồng thời, Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long cũng đặt ra nhiệm vụ song hành là phải bảo tồn, gìn giữ và phát huy được những bản sắc văn hóa truyền thống của nhân dân từ nông thôn đến thành thị.

V. Kết Luận Hướng Tới Phát Triển Văn Hóa Nông Thôn VL

Nghiên cứu về biến đổi văn hóa nông thôn Vĩnh Long từ năm 1986 đến nay đã cho thấy những thay đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của vùng quê này. Quá trình hội nhập và phát triển đã mang lại nhiều cơ hội, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống, đồng thời tiếp thu những giá trị văn hóa mới, là một nhiệm vụ quan trọng để xây dựng một nông thôn Vĩnh Long giàu đẹp, văn minh và phát triển bền vững. Nghiên cứu sinh hy vọng rằng những kết quả của luận án sẽ góp phần vào sự nghiệp xây dựng và phát triển tỉnh Vĩnh Long ngày càng giàu mạnh, văn minh, phát triển bền vững.

5.1. Tổng Kết Các Xu Hướng Biến Đổi Văn Hóa Nông Thôn VL

Luận án đã chỉ ra các xu hướng chính trong biến đổi văn hóa nông thôn Vĩnh Long, bao gồm sự thay đổi trong văn hóa sản xuất, sinh hoạt, và tín ngưỡng. Đồng thời, nghiên cứu cũng phân tích các yếu tố tác động đến quá trình biến đổi này, như kinh tế thị trường, đô thị hóa, và công nghệ thông tin. Xu hướng biến đổi từ văn hóa nông thôn sang văn hóa đô thị, xu hướng biến đổi văn hóa nông thôn tỉnh Vĩnh Long theo những định hướng của Đảng và Nhà nước, biến đổi văn hóa nông thôn theo xu hướng hội nhập văn hóa quốc tế.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Giải Pháp Hỗ Trợ Văn Hóa VL

Trên cơ sở những kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất một số chính sách và giải pháp nhằm hỗ trợ bảo tồn và phát huy văn hóa ở nông thôn Vĩnh Long. Các giải pháp này tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng, khuyến khích sự tham gia của người dân, và hỗ trợ các hoạt động văn hóa truyền thống. Chủ trương, đường lối, chính sách của Nhà nước tác động đến biến đổi văn hoá nông thôn tỉnh Vĩnh Long, yếu tố truyền thông, nâng cao nhận thức của người dân về bảo tồn và phát huy văn hoá, yếu tố tác động của công nghệ số trong xây dựng và phát triển bền vững văn hoá nông thôn ở tỉnh Vĩnh Long.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh công cuộc Đổi mới từ năm 1986 đến nay đã thúc đẩy quá trình chuyển đổi toàn diện cấu trúc kinh tế - xã hội Việt Nam từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa gắn liền với công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), tỉnh Vĩnh Long giữ vị trí trung tâm địa - văn hóa mang tính bản lề, nơi lưu giữ trầm tích lịch sử khai hoang mở cõi phương Nam với biểu trưng:

"Ở Hà Nội có đền Văn Thánh / Ở Vĩnh Long có miếu Thánh Văn / Một thời văn hóa mở đường / Truyền thống còn đó, chớ xem thường ai ơi!" (Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Vĩnh Long, 2003).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi mà luận án chỉ ra nằm ở sự bất đối xứng giữa nhận diện định lượng và giải mã định tính: trong khi các biến đổi cơ học về cơ sở hạ tầng, thu nhập và đời sống vật chất dễ dàng được đo đạc, thì các chuyển dịch vi mô trong tư duy, tâm thức, hệ giá trị và cơ chế thích ứng của người nông dân trước làn sóng đô thị hóa nông thôn vẫn chưa được lý giải một cách hệ thống. Nghiên cứu sinh Bùi Văn Nở đã thực hiện công trình luận án tiến sĩ ngành Văn hóa học (Mã ngành: 9229040) tại Trường Đại học Trà Vinh (2024), dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Phan Quốc Anh và TS. Đinh Văn Hạnh, nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật này.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Nông thôn tỉnh Vĩnh Long sở hữu những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể truyền thống mang sắc thái đặc thù nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình chuyển đổi từ năm 1986 đến năm 2022 đã làm biến đổi diện mạo văn hóa vật thể và cấu trúc văn hóa phi vật thể như thế nào, đâu là các tác nhân chi phối?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Tâm tư, nguyện vọng và cơ chế lựa chọn văn hóa của cư dân nông thôn Vĩnh Long vận hành ra sao trong tương quan giữa bảo tồn bản sắc và thích ứng hiện đại?

Tương ứng là ba giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1 (H1): Nông thôn Vĩnh Long hàm chứa hệ giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể phong phú, phản ánh đậm nét văn hóa sông nước miệt vườn ĐBSCL và sự đan xen tộc người Kinh - Khmer - Hoa.
• Giả thuyết 2 (H2): Sự biến đổi văn hóa nông thôn diễn ra theo tính hai mặt của kinh tế thị trường: vừa tạo xung lực cách tân tích cực, vừa nảy sinh nguy cơ mai một và xung đột giá trị.
• Giả thuyết 3 (H3): Người nông dân đóng vai trò chủ thể duy lý, chủ động lựa chọn và tái cấu trúc các biểu đạt văn hóa để thích nghi với bối cảnh kinh tế - sinh thái mới.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết Hiện đại hóa (Talcott Parsons), Thuyết Lựa chọn duy lý (Fredrik Barth, George Homans), Thuyết Tiến hóa đa hệ và Sinh thái văn hóa (Julian Haynes Steward), Thuyết Giao lưu và tiếp biến văn hóa (Acculturation), phối hợp với Khung tọa độ văn hóa ba chiều (Trần Ngọc Thêm). Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian ba địa bàn đại diện (huyện Vũng Liêm, huyện Trà Ôn, thị xã Bình Minh) trong khung thời gian 36 năm (1986–2022).

Literature Review và Positioning

Luận án tổng thuật có hệ thống các luồng nghiên cứu quốc tế và trong nước:

1. Dòng nghiên cứu quốc tế về hiện đại hóa và biến đổi nông thôn: Các công trình kinh điển từ Edward Burnett Tylor (1874) về tiến hóa văn hóa đơn tuyến đến Julian H. Steward (1955) về tiến hóa đa hệ đã đặt nền móng lý thuyết. Emery N. Castle (1998) phân tích sự công nghiệp hóa nông nghiệp tại nông thôn Hoa Kỳ, chỉ ra xung lực làm thay đổi cấu trúc cộng đồng. Ronald Inglehart (1990, 2000, 2004) qua khảo sát World Values Survey tại 65 quốc gia khẳng định quá trình hiện đại hóa kinh tế làm thay đổi chuẩn mực xã hội nhưng các giá trị văn hóa truyền thống vẫn có tính tự trị và tồn tại bền bỉ. Nghiên cứu của Karen A. Miller về thái độ nam giới đối với gia đình mở rộng và nghiên cứu của Sara R. Curran & Abigail C. Saguy (2001) về di dân và mạng xã hội bổ sung các chiều kích xã hội học gia đình.

2. Dòng nghiên cứu trong nước về văn hóa nông thôn: Nguyễn Thị Phương Châm (2009, 2016) khi nghiên cứu làng quê Bắc Bộ và làng ven đô Hà Nội khẳng định: "Sự biến đổi này không chỉ ở trên bề mặt các yếu tố văn hóa mà còn ở tầng sâu hơn của những hệ giá trị truyền thống... tạo nên những sự va chạm giữa truyền thống và hiện đại". Trần Thị Hồng Yến (2013) tiếp cận đô thị hóa tại Hà Nội dưới góc độ chuyển dịch thiết chế di tích và quan hệ xã hội. Ngô Thị Phương Lan (2014) với công trình "Từ lúa sang tôm" đã vận dụng nhân học kinh tế để giải mã hành vi giảm thiểu rủi ro và khai thác vốn xã hội của nông dân ĐBSCL. Tại Vĩnh Long, Đinh Văn Hạnh & Nguyễn Tri Nguyên (2020) xác lập luận điểm: "Biến đổi văn hóa là một quá trình mà qua đó những hệ thống các giá trị văn hóa, các chuẩn mực, ứng xử văn hóa và mục tiêu mà con người cùng thống nhất với nhau thay đổi theo thời gian", diễn tiến theo ba xu hướng: cách tân - đổi mới, mai một và bảo tồn.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TỔNG HỢP POSITIONING CỦA LUẬN ÁN                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| KHUYNH HƯỚNG QUỐC TẾ:                  | ĐỐI SÁNH TẠI VĨNH LONG:                  |
| - Castle (1998): Đô thị hóa làm suy   | -> Nông thôn Vĩnh Long chuyển dịch kinh  |
|   giảm cấu trúc truyền thống.          |    tế nhưng chủ thể thích ứng duy lý    |
| - Inglehart (2000): Giá trị văn hóa   |    (chuyển lúa sang vườn/thủy sản).      |
|   có tính tự trị, bền bỉ.             | -> Tín ngưỡng gia tộc, lễ hội dân gian   |
|                                       |    được củng cố và tái cấu trúc.          |
| TRANH LUẬN TRONG NƯỚC:                |                                          |
| - Đô thị hóa gây đứt gãy di sản vs     | -> Nghiên cứu chứng minh: Sự biến đổi     |
|   Chủ thể văn hóa chủ động thích ứng. |    văn hóa là quá trình đan xen có chọn  |
|                                       |    lọc, chịu sự điều tiết của Nhà nước.  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Positioning của luận án xác lập sự đóng góp mới bằng cách kiểm chứng thực nghiệm mô hình biến đổi văn hóa tại vùng sinh thái sông nước Tây Nam Bộ - nơi có sự cộng cư lâu đời của ba tộc người Kinh, Khmer, Hoa trong giai đoạn chuyển đổi số và xây dựng Nông thôn mới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Thuyết Hiện đại hóa của Talcott Parsons qua việc lượng hóa 5 chiều kích chuyển đổi trong bối cảnh nông thôn phương Nam:

• Từ ứng xử thuần cảm tính cộng đồng sang tương tác duy lý dựa trên hiệu quả kinh tế và pháp luật.
• Từ thiết chế dòng tộc, xóm ấp khép kín sang mạng lưới xã hội dân sự mở rộng.
• Từ vị thế xã hội mặc định (ascription) sang vị thế xác lập dựa trên năng lực cá nhân (achievement).
• Phân định ranh giới nghĩa vụ xã hội rõ ràng, minh bạch hóa các quan hệ ứng xử.

Đồng thời, luận án phát triển Thuyết Lựa chọn duy lý của Fredrik Barth và George Homans: người nông dân Vĩnh Long không thụ động chịu tác động của kinh tế thị trường mà hành xử như những tác nhân duy lý (rational agents). Họ chủ động tính toán cân bằng giữa tối đa hóa lợi ích kinh tế (chuyển đổi cơ cấu cây trồng, ứng dụng cơ giới hóa) và bảo toàn vốn xã hội, vốn tâm linh (duy trì cúng đình, giỗ chạp, tu học Phật giáo Nam tông).

Khung phân tích độc đáo

Khung lý thuyết kết hợp ma trận tọa độ văn hóa của Trần Ngọc Thêm (Thời gian văn hóa: trước 1986 và 1986–2022; Không gian văn hóa: nông thôn Vĩnh Long trong chỉnh thể văn hóa ĐBSCL; Chủ thể văn hóa: cộng đồng đa tộc người) với mô hình động lực học hai chiều:

1. Động lực nội sinh (Chủ quan): Sự chuyển biến trong chuỗi Nhận thức -> Nhu cầu -> Hành vi của người nông dân.
2. Động lực ngoại sinh (Khách quan): Cơ chế thị trường, chính sách nông thôn mới, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu sinh thái và tiếp biến văn hóa toàn cầu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường thực chứng kết hợp giải thông diễn (Hermeneutic Interpretivism) và thuyết hiện thực phản biện (Critical Realism) thông qua thiết kế nghiên cứu liên ngành Văn hóa học - Dân tộc học - Xã hội học. Mô hình Mixed Methods (Định lượng kết hợp Định tính) được triển khai đa cấp độ: khảo sát diện rộng kết hợp quan sát tham dự và phỏng vấn sâu tại chỗ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu định lượng: Mẫu khảo sát $N = 500$ bảng hỏi được thu thập tại 3 xã thuộc 12 thôn/ấp thuộc ba địa bàn đại diện:
  • Huyện Vũng Liêm: Xã Trung Hiếu (ấp An Điền, An Thành, Cầu Đá), Xã Quới An (ấp Trường Định, Quang Minh, Quang Bình).
  • Huyện Trà Ôn: Xã Hựu Thành (ấp Trà Son, Vĩnh Hòa, Vĩnh Thành), Xã Hòa Bình (ấp Ngãi Hòa, Hiệp Hòa, Hiệp Nghĩa).
  • Thị xã Bình Minh: Xã Mỹ Hòa (ấp Mỹ Lợi, Mỹ Hưng, Mỹ Tâm), Phường Thành Phước (Khóm 1, 2, 3), Phường Cái Vồn.
• Quy trình điền dã dân tộc học: Thực hiện 09 đợt điền dã từ cuối năm 2021 đến giữa năm 2022:
  • Tiếp cận trực tiếp 205 hộ gia đình nông thôn (Vũng Liêm: 72 hộ, Trà Ôn: 46 hộ, Bình Minh: 87 hộ).
  • Quan sát tham dự tại 79 đám cưới (Vũng Liêm: 28, Trà Ôn: 32, Bình Minh: 19).
  • Ghi nhận diễn trình tại 19 đám tang (Vũng Liêm: 11, Trà Ôn: 5, Bình Minh: 3).
  • Khảo sát thực địa 27 đám tiệc, sự kiện tín ngưỡng, tôn giáo (Vũng Liêm: 9, Trà Ôn: 11, Bình Minh: 7).
• Phỏng vấn sâu ($N = 20$): Thực hiện với các nhóm đối tượng đại diện đa dạng: 08 nông dân trồng lúa, 01 nông dân trồng rau màu, 07 cán bộ quản lý văn hóa - nông nghiệp các cấp xã/huyện/tỉnh, 02 sinh viên nông thôn, 01 linh mục Công giáo, 01 sư trụ trì chùa Phật giáo Nam tông Khmer.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation: hồ sơ lưu trữ địa phương, số liệu điền dã, khảo sát xã hội học) và phương pháp (Methodological Triangulation: phân tích thống kê SPSS kết hợp giải trình định tính dân tộc tộc người).

Data và phân tích

• Đặc trưng nhân khẩu học mẫu khảo sát ($N = 500$): Giới tính gồm 55% nam giới ($n = 275$) và 45% nữ giới ($n = 225$). Cơ cấu độ tuổi: 65% trên 40 tuổi ($n = 325$), 35% dưới 40 tuổi ($n = 175$).
• Kỹ thuật xử lý số liệu: Dữ liệu định lượng mã hóa và xử lý trên phần mềm SPSS, sử dụng thống kê mô tả, phân tích tần số, bảng chéo tương quan (Cross-tabulation) đánh giá theo thang đo Likert 5 mức độ: Biến đổi rất nhiều - Biến đổi nhiều - Biến đổi tương đối nhiều - Ít biến đổi - Không biến đổi.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     CƠ CẤU PHƯƠNG PHÁP VÀ MẪU DỮ LIỆU ĐIỀN DÃ                     |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| LOẠI DỮ LIỆU / PHƯƠNG PHÁP           | QUY MÔ / ĐỊA BÀN TRIỂN KHAI                |
+--------------------------------------+--------------------------------------------+
| Phiếu khảo sát xã hội học (SPSS)     | N = 500 (55% Nam, 45% Nữ; 65% >40 tuổi)   |
| Hộ gia đình khảo sát điền dã         | 205 hộ (Vũng Liêm: 72, Trà Ôn: 46, BM: 87) |
| Quan sát thực địa Lễ cưới            | 79 lễ (Vũng Liêm: 28, Trà Ôn: 32, BM: 19)  |
| Quan sát thực địa Lễ tang            | 19 tang lễ (Vũng Liêm: 11, Trà Ôn: 5, BM: 3)|
| Sự kiện tín ngưỡng, lễ hội, đình miếu| 27 sự kiện (Vũng Liêm: 9, Trà Ôn: 11, BM: 7)|
| Phỏng vấn sâu chuyên gia, dân cư     | N = 20 (Nông dân, Cán bộ, Tu sĩ, Tri thức) |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Biến đổi hạ tầng giao thông và văn hóa cư trú - Sự thoái triệt của giao thông thủy: Nếu trước năm 1986, ghe xuồng là phương tiện huyết mạch của văn hóa sông nước Vĩnh Long thì đến giai đoạn 2020–2022, tỷ lệ hộ gia đình sở hữu ghe xuồng giảm mạnh, thay thế hoàn toàn bằng xe gắn máy và xe tải nhỏ nhờ chương trình cứng hóa lộ giao thông nông thôn đạt chuẩn Nông thôn mới. Nhà ở dân gian truyền thống (nhà lá ba gian hai chái, nhà rọi, nhà nọc ngựa gỗ tạp) chuyển dịch dứt khoát sang mô hình nhà tường kiên cố, nhà ống bê tông cốt thép kiểu đô thị hóa.

2. Tái cấu trúc văn hóa sản xuất nông nghiệp - Chuyển đổi sinh thái duy lý: Văn hóa canh tác nông nghiệp lúa mùa truyền thống phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên đã chuyển hóa thành sản xuất hàng hóa chuyên canh ứng dụng kỹ thuật cao, chuyển đổi từ độc canh lúa sang mô hình kinh tế vườn (cam sành Tam Bình/Trà Ôn, bưởi Năm Roi Bình Minh, sầu riêng, chôm chôm) và thủy sản nhằm thích ứng hiện tượng xâm nhập mặn và gia tăng chuỗi giá trị.

3. Sự dung hợp và giản tiện hóa trong phong tục tập quán - Chu kỳ đời người: Khảo sát 79 đám cưới và 19 đám tang ghi nhận sự tinh giản tối đa các nghi thức rườm rà (bỏ lễ giáp lời, giảm thời gian tổ chức tang lễ từ 5–7 ngày xuống còn 2–3 ngày), thương mại hóa khâu ẩm thực (dịch vụ nấu tiệc lưu động thay thế việc xóm giềng cùng phụ nấu), nhưng gia tăng chi phí phô trương vật chất và quà mừng bằng tiền mặt.

4. Biến đổi văn hóa phi vật thể của cộng đồng Khmer: Biểu đồ khảo sát cho thấy hiện tượng suy giảm số lượng thanh niên Khmer tu học tại các chùa Phật giáo Nam tông theo phong tục truyền thống giai đoạn 2015 đến tháng 7/2022. Áp lực mưu sinh, làn sóng ly hương làm việc tại các khu công nghiệp Bình Dương, Đồng Nai, TP.HCM đã tác động trực tiếp lên thiết chế giáo dục tu tập truyền thống tại phum sóc.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                 MA TRẬN BIẾN ĐỔI CÁC THÀNH TỐ VĂN HÓA TẠI VĨNH LONG               |
+----------------------+-----------------------------+------------------------------+
| THÀNH TỐ VĂN HÓA     | DIỆN MẠO TRUYỀN THỐNG       | CHUYỂN DỊCH HIỆN ĐẠI (ĐỔI MỚI)|
+----------------------+-----------------------------+------------------------------+
| Sản xuất nông nghiệp | Lúa mùa, thủ công, nhờ trời | Cơ giới hóa, chuyên canh cây |
|                      | tự cung tự cấp.             | ăn trái, thủy sản thích ứng. |
| Giao thông nông thôn | Ghe, xuồng, cầu khỉ, đường  | Đường bê tông, xe máy, xe    |
|                      | mòn ven sông rạch.          | tải, cầu nông thôn mới.      |
| Cư trú & Nhà ở       | Nhà lá dừa nước, nhà gỗ     | Nhà tường, nhà ống bê tông   |
|                      | truyền thống ba gian chái.  | phân lô kiểu đô thị.         |
| Ẩm thực & Trang phục | Tự cấp, áo bà ba, khăn rằn, | Ẩm thực công nghiệp hóa, thời|
|                      | ăn theo mùa nước nổi.       | trang âu hóa, mua sắm sẵn.   |
| Tín ngưỡng & Lễ hội  | Hội làng khép kín, lễ nghi  | Xã hội hóa lễ hội, bảo tồn có|
|                      | vòng đời chặt chẽ.          | can thiệp chính sách Nhà nước|
| Tu học Khmer         | Thanh niên bắt buộc tu học  | Suy giảm tỷ lệ đi tu do áp   |
|                      | báo hiếu tại Chùa.          | lực thị trường lao động.     |
+----------------------+-----------------------------+------------------------------+

Implications đa chiều

• Học thuật: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng chuẩn mực về biến đổi văn hóa ĐBSCL, chứng minh quy luật biến đổi văn hóa không diễn ra đồng nhất mà mang tính phân hóa sâu sắc giữa văn hóa vật thể (biến đổi nhanh, dứt khoát) và văn hóa phi vật thể (biến đổi chậm, dung hợp, tái sinh).
• Phương pháp luận: Xác lập quy trình điền dã kết hợp xã hội học định lượng (SPSS) với nhân học văn hóa tộc người, có thể nhân rộng nghiên cứu cho toàn bộ 13 tỉnh thành ĐBSCL.
• Thực tiễn & Chính sách: Cảnh báo các nhà hoạch định chính sách Nông thôn mới về nguy cơ "bê tông hóa" làm triệt tiêu không gian sinh thái sông nước; đề xuất giải pháp bảo tồn nhà gỗ dân gian, phục hồi tri thức dân gian về vườn cây ăn trái bản địa và chính sách học bổng hỗ trợ thanh niên Khmer tu học gìn giữ chữ viết ngữ văn Khmer Pali.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về tính lịch đại của dữ liệu: Do điều kiện lưu trữ hồ sơ hành chính cơ sở giai đoạn 1986–1995 còn nhiều lỗ hổng, một số chỉ số định lượng thời kỳ đầu Đổi mới phải dựa trên phương pháp hồi tưởng phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử.
2. Ranh giới mẫu nghiên cứu: Khảo sát tập trung tại ba đơn vị hành chính (Vũng Liêm, Trà Ôn, Bình Minh), chưa bao quát hết các đặc thù của vùng sinh thái cù lao chuyên biệt (như cù lao An Bình, huyện Long Hồ).
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng nghiên cứu tác động của nền kinh tế số, thương mại điện tử nông sản và mạng xã hội (TikTok, Facebook) đến lối sống của nông dân thế hệ mới (Gen Z nông thôn).
   • Phân tích sâu hơn tác động xuyên biên giới của biến đổi khí hậu lưu vực sông Mê Kông đến sự biến mất của các phong tục ẩm thực mùa nước nổi.
   • Xây dựng mô hình hồi quy đa biến kiểm định mối tương quan giữa thu nhập hộ gia đình và mức độ duy trì các thực hành tín ngưỡng dân gian.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Văn hóa học, Dân tộc học, Xã hội học nông thôn; mở ra hướng trích dẫn tiềm năng cao cho các công trình nghiên cứu biến đổi xã hội Nam Bộ.
• Kinh tế - Xã hội: Cung cấp luận cứ khoa học định hình mô hình du lịch sinh thái nông nghiệp - văn hóa sông nước miệt vườn Vĩnh Long gắn với chuỗi giá trị OCOP.
• Chính sách công: Giúp Ban Chỉ đạo Xây dựng Nông thôn mới tỉnh Vĩnh Long và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch điều chỉnh các tiêu chí xây dựng ấp văn hóa, thiết chế nhà văn hóa xã tránh tình trạng lãng phí, hình thức.
• Bảo tồn di sản: Góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa, đình làng, chùa Khmer và làng nghề truyền thống gạch gốm Mang Thít, tàu hũ ky Bình Minh.

Đối tượng hưởng lợi

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI TỪ LUẬN ÁN                             |
+-------------------------+---------------------------------------------------------+
| NHÓM ĐỐI TƯỢNG          | GIÁ TRỊ VÀ LỢI ÍCH TIẾP NHẬN TỪ NGHIÊN CỨU              |
+-------------------------+---------------------------------------------------------+
| Nghiên cứu sinh &       | Khung lý thuyết tích hợp (Parsons, Barth, Steward);     |
| Học viên Cao học        | Bộ công cụ bảng hỏi mẫu 500 phiếu và kỹ thuật điền dã.  |
+-------------------------+---------------------------------------------------------+
| Giảng viên, Nhà nghiên  | Cứ liệu thực chứng đồng bộ về văn hóa ĐBSCL sau Đổi mới;|
| cứu Văn hóa học         | Luận điểm về tính tự trị và thích ứng duy lý nông dân.  |
+-------------------------+---------------------------------------------------------+
| Cơ quan hoạch định      | Luận cứ điều chỉnh tiêu chí nông thôn mới về văn hóa;   |
| chính sách cấp tỉnh     | Chiến lược bảo tồn di sản gắn với quy hoạch đô thị hóa.|
+-------------------------+---------------------------------------------------------+
| Ban Quản lý Di tích &   | Phương thức phục dựng nghi lễ lễ hội truyền thống;      |
| Trụ trì Chùa Khmer      | Giải pháp thu hút thanh thiếu niên gìn giữ văn hóa gốc. |
+-------------------------+---------------------------------------------------------+

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và lý thuyết nào được mở rộng sâu sắc nhất?

Luận án đã mở rộng sâu sắc Thuyết Lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory) trong Nhân học và Xã hội học văn hóa. Tác giả chứng minh rằng hành vi của người nông dân không đơn thuần bị chi phối bởi "tính duy lý kinh tế" vị kỷ như các nhà kinh tế học cổ điển nhận định, mà là "tính duy lý văn hóa - sinh thái đa chiều". Người nông dân Vĩnh Long lựa chọn từ bỏ canh tác lúa chuyển sang vườn cây ăn trái, lựa chọn đi xe máy thay ghe xuồng là sự thích ứng tối ưu hóa công năng; song song đó, họ vẫn sẵn sàng trích nguồn thu nhập tích lũy để đóng góp tu bổ đình làng, cúng miếu Bà, duy trì ngày giỗ họ nhằm bảo tồn vốn xã hội và sự an tâm tâm linh.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiền nhiệm là gì?

So với nghiên cứu định lượng thuần túy xã hội học của Ronald Inglehart (2000) hay nghiên cứu nhân học mô tả định tính của Emery N. Castle (1998), luận án của Bùi Văn Nở thiết lập mô hình tam giác đạc phương pháp luận chặt chẽ:

• Kết hợp xử lý thống kê 500 phiếu khảo sát bằng SPSS để đo lường mức độ biến đổi theo thang đo Likert với 09 chuyến điền dã dân tộc học thực địa chuyên sâu.
• Quan sát định lượng trực tiếp trên 205 hộ gia đình, 79 lễ cưới, 19 lễ tang, 27 đám tiệc tín ngưỡng và 20 cuộc phỏng vấn sâu đa tầng đối tượng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (Counter-intuitive Finding) được dữ liệu minh chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng: Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa không làm xóa sổ đời sống tôn giáo, tín ngưỡng nông thôn mà trái lại, tạo ra sự phục hưng và tái cấu trúc mạnh mẽ các thiết chế tâm linh. Dữ liệu khảo sát cho thấy niềm tin vào tín ngưỡng dân gian (thờ Mẫu, cúng Thành Hoàng, tín ngưỡng Quan Công) không hề suy giảm mà được tái tạo dưới dạng xã hội hóa nguồn lực tài chính từ những người con ly hương thành đạt gửi tiền về phụng cúng làng quê.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình nghiên cứu chuẩn mực đính kèm hệ thống phụ lục hoàn chỉnh: Mẫu phiếu khảo sát xã hội học 500 mẫu với thang đo mã hóa chuẩn, Khung hướng dẫn phỏng vấn sâu 20 đối tượng, Danh mục và Biên bản phỏng vấn thực địa, Danh bạ kiểm kê 205 hộ gia đình và hồ sơ sự kiện nghi lễ. Toàn bộ quy trình này có thể áp dụng trực tiếp để tái lập nghiên cứu tại 12 tỉnh thành còn lại của ĐBSCL.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) tiếp theo được định hình ra sao?

Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu tiếp nối giai đoạn 2024–2034:

• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa (GIS văn hóa) tích hợp tọa độ di sản vật thể và phi vật thể tỉnh Vĩnh Long.
• Nghiên cứu dọc (Longitudinal Study) theo dõi sự biến đổi thế hệ trong các gia đình nông thôn thuần nông chuyển sang làm dịch vụ logistics, du lịch homestay.
• Đánh giá tác động sâu sắc của biến đổi khí hậu cực đoan (nhiễm mặn, hạn hán kéo dài) đến sự chuyển dịch mô hình cư trú và tập quán ẩm thực bản địa ven sông Tiền, sông Hậu.

Kết luận

1. Luận án là công trình khoa học toàn diện đầu tiên nghiên cứu có hệ thống về biến đổi văn hóa nông thôn tỉnh Vĩnh Long giai đoạn 1986–2022 dưới góc độ chuyên ngành Văn hóa học.
2. Xác lập hệ tọa độ lý thuyết liên ngành vững chắc, dung hợp sáng tạo giữa lý thuyết Hiện đại hóa, Lựa chọn duy lý, Sinh thái văn hóa và Tiếp biến văn hóa để giải mã sự vận động của xã hội nông thôn Nam Bộ.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về sự biến đổi văn hóa vật thể (sản xuất, giao thông, nhà ở, ẩm thực, trang phục) và văn hóa phi vật thể (tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội, phong tục đời người, ứng xử).
4. Khẳng định vai trò chủ thể duy lý, tích cực, sáng tạo của người nông dân Vĩnh Long trong việc dung hòa các giá trị truyền thống với đòi hỏi phát triển hiện đại.
5. Cảnh báo thực trạng mai một di sản (nhà gỗ dân gian, tu học Khmer, giao thông thủy) và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách phát triển bền vững văn hóa nông thôn trước làn sóng chuyển đổi số.
6. Mở ra các dòng nghiên cứu học thuật mới về sinh thái nhân văn và nhân học kinh tế thích ứng biến đổi khí hậu cho toàn vùng hạ lưu sông Mê Kông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nhóm công trình liên quan đến cơ sở lý luận và lý thuyết nghiên cứu Công ước ngày 17/10/2003 của UNESCO là một công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có “xét đến mối tương quan chặt chẽ giữa di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể và di sản thiên nhiên”1. Đây là công trình liên quan đến cơ sở lý luận về cấu trúc văn hóa theo hướng phân chia văn hóa vật thể và phi vật thể.

Đây cũng là định hướng cấu trúc văn hóa cho các công trình nghiên cứu văn hóa, xây dựng các văn bản pháp quy về văn hóa. Trong đó có Luật Di sản văn hóa. Luật Di sản văn hóa số 10/VBHN, ngày 23/7/2013 được Quốc hội ban hành là văn bản hợp nhất Luật Di sản văn hóa. Trong đó, mục giải thích từ ngữ đã làm rõ nội hàm của văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể (Văn phòng Quốc Hội, 2013, Văn bản hợp nhất Luật Di sản văn hóa tr.

Công trình “Văn hóa nguyên thủy” của tác giả Tylor Edward là công trình quan trọng trong nghiên cứu biến đổi văn hóa theo xu thế ủng hộ thuyết tiến hoá văn hoá khi phân chia xã hội theo thứ bậc đơn tuyến và chung mẫu hình biến đổi xã hội và văn hoá công trình “Văn hóa nguyên thủy” gồm 02 tập: “The origins of primitive culture” và “Religion in primitive culture”, xuất bản tại London năm 1874 cho rằng “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội”. Lý thuyết Hiện đại hóa văn hóa của Talcott Parsons (1902 – 1979), yếu tố chứa đựng những biến đổi văn hóa từ môi trường nông thôn sang môi trường đô thị (đô thị hóa) nhấn mạnh 5 chiều kích trong tiến hóa và hiện đại hóa trong quan hệ và thiết chế xã hội ở các địa phương bao gồm các thành tố văn hóa vật thể và phi vật thể.vn/van-ban/Van-hoa-Xa-hoi/Cong-uoc-bao-ve-di-san-van-hoa-phi-vat-the-130943.aspx (truy cập 26 10/2023) 11 Fredrik Barth (1928 – 2016) là một trong những tác giả của Thuyết sự lựa chọn duy lý. Đây là dòng chính luận về sự lựa chọn của mỗi con người. Theo đó, con người được hiểu là tập hợp các cá nhân có khả năng lựa chọn lý tính đối với các hành vi đời sống văn hóa xã hội của riêng mình và văn hóa cộng đồng được hình thành và vận hành trên nền tảng của sự lựa chọn lý tính ấy.

Công trình “Lý thuyết về biến đổi văn hóa - Phương pháp luận về tiến hóa đa hệ” (Theory of Cuture Change - The Methodology of Multilinear evolution) của Julian Haynes Steward do University of Illinois ấn hành tại Urbana năm 1955. Theo tác giả, mỗi nền văn hóa có cách tiến hóa khác nhau tùy thuộc vào những điều kiện đặc thù của nền văn hóa đó. Để chứng minh nhận định này, ông tiến hành nghiên cứu so sánh các cách tiến hóa của nhiều nền văn hóa qua phân tích quá trình phát triển lịch sử của mỗi nền văn hóa. Ông đặc biệt quan tâm đến vai trò quan trọng của điều kiện môi trường trong sự biến đổi mang tính tiến hóa của văn hóa.

Đề tài: “Văn hóa nông thôn tỉnh Vĩnh Long, truyền thống và biến đổi” sẽ vận dụng lý thuyết về biến đổi văn hóa của các tác giả khác nhau nhưng chủ yếu theo lý thuyết liên quan đến biến đổi của Julian Steward. Nhóm công trình nghiên cứu về văn hóa và biến đổi văn hóa Đây là nhóm các công trình nghiên cứu có nhiều nội dung liên quan đến văn hóa và biến đổi văn hóa nên có thể chia các nhóm nhỏ như sau: 1. Nhóm công trình liên quan đến văn hóa phát triển, công nghiệp hóa, đô thị hóa nông nghiệp nông thôn Emery N. Castle với công trình “Công nghiệp hóa nông nghiệp ở vùng nông thôn nước Mỹ” (Agricultural industrialization in the American countryside), Henry A.

Wallace, October 1998; Ralph L. Article first published online: 28 OCT issue 2009 bởi American Anthropological Association Issue. Volume 53, issue pages 1 - 10, January - March 1951. Đây là những công trình, bài viết của những nhà Nhân học đề cập đến những vấn đề đang thay đổi của nông thôn nước Mỹ trước những chuyển dịch tác động của công nghiệp hóa và đô thị hóa.

Những nghiên cứu về tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa diễn ra trên nhiều bình diện, lĩnh vực văn hóa, xã hội, như sự gia tăng dân số, phát triển mạnh các khu công nghiệp gây nên sự căng thẳng về 12 nguồn lực lao động và ổn định, an toàn xã hội; vai trò, chức năng gia đình suy giảm, những vấn đề gia đình nảy sinh: tỷ lệ ly hôn tăng đáng kể, phá vỡ cấu trúc gia đình truyền thống, vấn nạn tự tử báo động, làn sóng di dân ra thành thị, sự mất cân bằng về giới giữa thành thị và nông thôn. Những vấn đề này được nghiên cứu ở nhiều góc độ tiếp cận và những phương pháp nghiên cứu đa ngành, liên ngành, liên văn hóa, phân tích hồi quy, thực chứng… Qua đó, đã cố gắng phác họa, đi sâu vào nghiên cứu những tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã và đang diễn ra trên nhiều chiều khác nhau của đời sống văn hóa, xã hội. Có thể kể một số trong nhiều công trình: Paul S. Liu, Jianping Hu and X.

Song, “Tỷ lệ tự tử ở Trung Quốc trong thập kỷ diễn ra những thay đổi nhanh” (Suicide rates in China during a decade of rapid social changes); Karen A. Miller, “Tác động của công nghiệp hoá đến thái độ của nam giới về gia đình mở rộng và quyền của người phụ nữ: một nghiên cứu xuyên quốc gia” (the effects of industrialization on Men’s attitudes toward the extended family and women’s rights: A cross - national Study) do Tạp chí Hôn nhân và Gia đình, Journal of Marriage and Family, Vol.153 - 160; Published by, National council on family relations; hay bài viết của nhóm nghiên cứu Sara R. Curran and Abigail C. Saguy, “Migration and Cultural change: a role for gender and social networks?” (Di dân và thay đổi văn hóa: một vai trò giới và mạng xã hội?), Journal of International Women's Studies Volume 2, Issue 3 Article.

Đây là bài viết được nhóm tác giả nghiên cứu thu thập dữ liệu từ Thái Lan cùng tài liệu thứ cấp từ Mỹ La tinh (nhóm di cư vùng Caribe), với nỗ lực chứng minh là mạng xã hội và giới tính là những yếu tố thiết yếu để hiểu về quá trình di cư và những thay đổi văn hóa. Trong các công trình của Ronald Inglehart (2004), Human beliefs and Values: a cross-cultural sourceebook based on the 1999-2002 values surveys (Những niềm tin và giá trị con người: một nghiên cứu xuyên văn hóa dựa trên những kết quả khảo sát năm 1999 - 2002); và công trình “Culture shift in advanced industrial society” (Sự thăng trầm văn hóa trong xã hội công nghiệp phát triển), Publishsed by Princeton University Press 1990 là những nghiên cứu sâu về biến đổi các giá trị văn hóa thông qua một cuộc khảo sát toàn cầu. 13 Tác giả Ronald Inglehart (trên tạp chí Xã hội học): Globalization and postmodern values (Toàn cầu hóa và những giá trị hậu hiện đại, The Washington Quarterly volume 23, Issue 1, 2000.215 - 228); Version of record first published: 07 jan 2010… đã nhấn mạnh khi các nước trở nên công nghiệp hóa hơn, dường như người ta không tìm thấy mối quan hệ trực tiếp giữa sức mạnh tài chính và tình cảm tốt đẹp. Trong khi thế giới hiện đại ưu tiên phát triển kinh tế thì xã hội hậu hiện đại sẽ đặt nhiều sự quan tâm hơn vào bảo vệ môi trường và văn hóa truyền thống.

Trong bài viết của Ronal Inglehart and Wayne “Modernization, cultural change and the persistence of traditional values” (Hiện đại hóa, thay đổi văn hóa và sự hiện diện những giá trị truyền thống), American Sociological Review; Vol., 19 - 51, được nhóm tác giả sử dụng dữ liệu từ ba cuộc khảo sát về giá trị thế giới, bao gồm 65 quốc gia (70% dân số thế giới) đã nhấn mạnh rằng các giá trị văn hóa có sự ảnh hưởng lâu dài và tự trị đối với xã hội. Nhóm tác giả khẳng định rằng đã tìm thấy bằng chứng về sự thay đổi văn hóa lớn và sự tồn tại của truyền thống văn hóa đặc biệt như các di sản văn hóa của các nhóm xã hội theo đạo Tin Lành, Công giáo, Khổng giáo… Sự phát triển kinh tế còn gắn liền với sự thay đổi các định mức và giá trị tuyệt đối với các giá trị ngày càng trở nên hợp lý, khoan dung, tin cậy và đồng thuận hơn. Với những nghiên cứu thực nghiệm này của tác giả, cho thấy giá trị văn hóa vẫn có một “quyền lực” đặc biệt trong xã hội hiện đại nếu như bản thân cộng đồng địa phương biết lưu giữ và tạo thành sức mạnh chung. Công trình “Biến đổi văn hóa Melayu ở Malaysia trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa” do Phạm Thanh Tịnh chủ biên.

Tác giả đã góp phần làm sáng tỏ sự chuyển đổi hệ giá trị văn hóa (về hôn nhân, các giá trị tình cảm, mối quan hệ giữa cha mẹ - con cái - vợ chồng; về đạo đức xã hội và văn hóa truyền thống; cá nhân và cộng đồng; về thẩm mỹ) ở Malaysia. Tác giả cũng đưa ra những vấn đề mang tính gợi mở bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc giữ gìn, bảo tồn, phát triển văn hóa dân tộc trong quá trình hội nhập khu vực và quốc tế. Hội nhập và toàn cầu hóa một mặt sẽ xói mòn sự đa dạng, đặc thù văn hóa tộc người, văn hóa truyền thống, đồng thời nhiều giá trị mới được hình thành và phát triển. Tóm lại, những công trình, bài viết nghiên cứu ngoài nước đã chú trọng sự biến đổi văn hóa do những tác động của công nghiệp hóa, đô thị hóa được tiếp cận từ nhiều góc độ liên ngành và liên văn hóa; nhiều nghiên cứu được chứng minh 14 bằng thực nghiệm, phác họa những đặc điểm khác nhau giữa ba khái niệm: công nghiệp hóa, tăng trưởng kinh tế và hiện đại hóa… trong nghiên cứu tác động của quá trình công nghiệp hóa lên đời sống văn hóa, xã hội.

Đó là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng cho đề tài cả về lý thuyết, phương pháp và kế thừa về mặt dữ liệu nghiên cứu.