Nghiên Cứu Biến Đổi Cơ Cấu Lao Động Của Hộ Gia Đình Nông Thôn Trong Quá Trình Đô Thị Hóa

Luận văn thạc sĩ phân tích biến đổi cơ cấu lao động việc làm của hộ gia đình nông thôn trong qúa trình đô thị hoá, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi

• Tác giả: Dương Thùy Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Bá Thịnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Biến Đổi Cơ Cấu Lao Động Nông Thôn Trong Đô Thị Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• Ý NGHĨA LÝ LUẬN, Ý NGHĨA THỰC TIỄN
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG, KHÁCH THỂ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• KẾT CẤU LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Khái niệm đô thị hóa
• 1.1.2. Khái niệm hộ gia đình
• 1.1.3. Khái niệm lao động và cơ cấu lao động
• 1.1.4. Khái niệm việc làm
• 1.1.5. Khái niệm thất nghiệp
• 1.1.6. Mối quan hệ giữa đô thị hóa với cơ cấu lao động và việc làm
• 1.2. Lý thuyết biến đổi xã hội
• 1.3. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG BIỂU HIỆN VỀ BIẾN ĐỔI CƠ CẤU LAO ĐỘNG VIỆC LÀM CỦA CÁC HỘ GIA ĐÌNH NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA
• 2.1. Biến đổi về cơ cấu kinh tế và mục đích sử dụng đất trong quá trình đô thị hóa
• 2.2. Chuyển đổi nền kinh tế
• 2.3. Chuyển đổi mục đích sử dụng đất
• 2.4. Biến đổi về cơ cấu lao động việc làm
• 2.5. Về quy mô hộ gia đình
• 2.6. Về quy mô dân số và lực lượng lao động của các hộ gia đình
• 2.7. Biến đổi lao động, việc làm từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp
• 2.8. Di cư của lực lượng lao động
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI CƠ CẤU LAO ĐỘNG VIỆC LÀM VÀ ĐỜI SỐNG CỦA CÁC HỘ GIA ĐÌNH NÔNG THÔN
• 3.1. Điều kiện sống của hộ gia đình được cải thiện
• 3.1.1. Điều kiện nhà ở của các hộ gia đình
• 3.1.2. Tiện nghi trong gia đình
• 3.2. Ảnh hưởng của biến đổi cơ cấu lao động tới thu nhập của gia đình
• 3.2.1. Tự đánh giá về kinh tế của gia đình
• 3.2.2. Đánh giá về thu nhập so với nhu cầu cơ bản của gia đình
• 3.2.3. Dự báo về thu nhập trong 5 năm tới
• 3.3. Đánh giá mức độ hài lòng về nghề nghiệp việc làm, thu nhập và chi tiêu của gia đình
• 3.4. Một bộ phận dân cư giảm mức sống
• 3.5. Nông dân thất nghiệp và thị trường lao động khó khăn
• 3.6. Đau ốm bệnh tật
• 3.7. Tệ nạn xã hội gia tăng
• 3.8. Sự bất bình đẳng giới trong lĩnh vực lao động việc làm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 1. Khuyến nghị đối với Nhà nước
• 2. Đối với chính quyền địa phương, cơ sở
• 3. Đối với người dân
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đô thị hóa và cơ cấu lao động

Đô thị hóa là một quá trình không thể tránh khỏi trong sự phát triển của xã hội hiện đại. Cơ cấu lao động nông thôn đang trải qua những biến đổi mạnh mẽ dưới tác động của quá trình này. Theo thống kê, tỷ lệ đô thị hóa ở Việt Nam đã tăng từ 27,2% năm 2005 lên 32% vào năm 2012. Sự chuyển dịch này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế nông thôn mà còn tác động đến việc làm và đời sống của người dân. Đặc biệt, việc thu hồi đất nông nghiệp để phát triển đô thị đã dẫn đến tình trạng thất nghiệp gia tăng trong cộng đồng nông thôn. Những thay đổi này cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để đưa ra các chính sách phù hợp nhằm hỗ trợ người dân trong quá trình chuyển đổi.

1.1. Tác động của đô thị hóa đến cơ cấu lao động

Quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi cơ cấu lao động nông thôn theo hướng giảm tỷ trọng lao động trong lĩnh vực nông nghiệp. Nhiều người dân đã chuyển sang làm việc trong các ngành nghề phi nông nghiệp, dẫn đến sự gia tăng di cư từ nông thôn ra thành phố. Điều này không chỉ tạo ra cơ hội việc làm mới mà còn đặt ra thách thức về điều kiện sống và thu nhập của người dân. Theo nghiên cứu, nhiều hộ gia đình nông thôn đã phải đối mặt với tình trạng khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm ổn định, đặc biệt là những người không có kỹ năng phù hợp với thị trường lao động mới.

II. Biến đổi cơ cấu lao động và việc làm trong nông thôn

Sự chuyển đổi cơ cấu lao động trong nông thôn không chỉ đơn thuần là việc chuyển từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp. Nó còn bao gồm sự thay đổi trong nghề nghiệp và điều kiện làm việc. Nhiều hộ gia đình đã phải thay đổi phương thức sản xuất để thích ứng với thị trường mới. Kinh tế nông thôn đang dần chuyển mình với sự xuất hiện của các ngành nghề mới như dịch vụ, thương mại và công nghiệp nhẹ. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng đi kèm với những thách thức như tình trạng thất nghiệp và bất bình đẳng giới trong lĩnh vực lao động. Nghiên cứu cho thấy rằng, mặc dù có nhiều cơ hội việc làm mới, nhưng không phải tất cả người dân đều có khả năng tiếp cận và tận dụng những cơ hội này.

2.1. Chuyển đổi nghề nghiệp và di cư

Chuyển đổi nghề nghiệp là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của biến đổi lao động trong nông thôn. Nhiều người đã rời bỏ công việc nông nghiệp truyền thống để tìm kiếm cơ hội trong các ngành nghề khác. Di cư cũng trở thành một xu hướng phổ biến, khi nhiều người trẻ tuổi rời quê hương để tìm kiếm việc làm tại các thành phố lớn. Tuy nhiên, sự di cư này không phải lúc nào cũng mang lại kết quả tích cực. Nhiều người phải đối mặt với khó khăn trong việc thích nghi với môi trường sống mới, cũng như áp lực từ việc tìm kiếm việc làm ổn định.

III. Tác động của biến đổi cơ cấu lao động đến đời sống

Sự biến đổi cơ cấu lao động không chỉ ảnh hưởng đến việc làm mà còn tác động sâu sắc đến đời sống của các hộ gia đình nông thôn. Nghiên cứu cho thấy rằng, mặc dù có sự gia tăng về thu nhập trong một số lĩnh vực, nhưng nhiều hộ gia đình vẫn phải đối mặt với khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu cơ bản. Tệ nạn xã hội và bệnh tật cũng gia tăng trong bối cảnh này, khi nhiều người không có đủ điều kiện để chăm sóc sức khỏe. Đặc biệt, sự bất bình đẳng trong thu nhập và cơ hội việc làm giữa các nhóm dân cư cũng trở thành một vấn đề đáng lo ngại.

3.1. Đánh giá về thu nhập và điều kiện sống

Đánh giá về thu nhập và điều kiện sống của các hộ gia đình nông thôn cho thấy sự phân hóa rõ rệt. Một số hộ gia đình có thu nhập cao nhờ vào việc làm trong các ngành nghề phi nông nghiệp, trong khi nhiều hộ khác vẫn sống trong cảnh nghèo khó. Chính sách lao động cần được điều chỉnh để đảm bảo rằng tất cả người dân đều có cơ hội tiếp cận việc làm và cải thiện đời sống. Việc xây dựng các chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ việc làm cho người dân nông thôn là rất cần thiết để giúp họ thích ứng với những thay đổi trong thị trường lao động.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong vòng hơn 20 năm qua, quá trình đô thị hóa tại Việt Nam diễn ra với tốc độ nhanh chóng, đặc biệt tại các vùng ven đô như Hà Nội và Bắc Ninh. Tỷ lệ đô thị hóa tăng từ 27,2% năm 2005 lên khoảng 32% vào năm 2012, với mạng lưới đô thị phát triển lên 765 đô thị. Quá trình này đã làm thu hẹp diện tích đất nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu kinh tế và ảnh hưởng sâu sắc đến cơ cấu lao động, việc làm của các hộ gia đình nông thôn. Theo số liệu điều tra, diện tích đất nông nghiệp tại Bắc Ninh giảm hơn 60% trong giai đoạn 2005-2011 do thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, trong khi Hà Nội có mức giảm nhẹ hơn do quá trình thu hồi đất diễn ra muộn hơn. Cơ cấu lao động cũng chuyển dịch rõ rệt, tỷ lệ lao động nông nghiệp giảm từ 59,3% năm 2005 xuống còn 49,8% năm 2011, trong khi lao động phi nông nghiệp, đặc biệt là công nhân và dịch vụ, tăng lên đáng kể.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ sự biến đổi cơ cấu lao động, việc làm của các hộ gia đình nông thôn trong quá trình đô thị hóa, đánh giá tác động của chuyển dịch này đến đời sống vật chất và tinh thần của người dân, đồng thời đề xuất các giải pháp hỗ trợ tạo việc làm và nâng cao thu nhập phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội tại Hà Nội và Bắc Ninh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 4 xã thuộc hai tỉnh này, với dữ liệu thu thập từ 600 hộ gia đình, khảo sát trong giai đoạn 2005-2011. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách phát triển nông thôn và giải quyết việc làm trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng các lý thuyết xã hội học liên quan đến đô thị hóa và biến đổi xã hội. Lý thuyết đô thị hóa được hiểu là quá trình tập trung dân cư và phát triển các hoạt động kinh tế - xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, dẫn đến sự chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Lý thuyết biến đổi xã hội nhấn mạnh sự thay đổi liên tục trong cấu trúc xã hội, các quan hệ xã hội và mô hình hành vi ứng xử của con người trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội. Các khái niệm chính bao gồm: đô thị hóa, hộ gia đình, lao động và cơ cấu lao động, việc làm, thất nghiệp, cùng với mối quan hệ biện chứng giữa đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu lao động việc làm.

Khung lý thuyết này giúp phân tích sự biến đổi về quy mô, cơ cấu lao động và việc làm của các hộ gia đình nông thôn, đồng thời đánh giá tác động của quá trình đô thị hóa đến đời sống kinh tế - xã hội của người dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được sử dụng là số liệu điều tra từ đề tài “Tác động của quá trình đô thị hóa đến sự phát triển vùng nông thôn giai đoạn 2011 – 2020” do PGS.TS Hoàng Bá Thịnh chủ nhiệm, với dung lượng mẫu 3000 hộ gia đình tại 10 xã thuộc 5 tỉnh, trong đó tập trung phân tích dữ liệu của 600 hộ tại 4 xã thuộc Hà Nội và Bắc Ninh. Cỡ mẫu này đảm bảo tính đại diện cho khu vực nghiên cứu.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích tại các xã đang trong quá trình đô thị hóa nhanh. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tương quan và so sánh tỷ lệ giữa các năm 2005 và 2011 để đánh giá sự biến đổi cơ cấu lao động và việc làm. Ngoài ra, tác giả thực hiện 10 phỏng vấn sâu với các cá nhân, trong đó có lãnh đạo địa phương và người dân bị thu hồi đất nhằm thu thập thông tin định tính về tác động của đô thị hóa.

Phương pháp luận dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với tiếp cận hệ thống và xã hội học nhằm phân tích mối quan hệ biện chứng giữa đô thị hóa và biến đổi cơ cấu lao động việc làm trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội hiện nay.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến đổi về diện tích đất nông nghiệp và mục đích sử dụng đất: Diện tích đất nông nghiệp tại Bắc Ninh giảm hơn 60% trong giai đoạn 2005-2011 do thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp như Tiên Sơn, Hoàn Sơn - Đại Đồng. Tại Hà Nội, diện tích đất nông nghiệp giảm nhẹ hơn, khoảng 6%, do quá trình thu hồi đất diễn ra muộn hơn. Khoảng 50% hộ gia đình tại Bắc Ninh bị thu hồi trên 60% diện tích đất nông nghiệp, trong khi tại Hà Nội, 70% hộ bị thu hồi dưới 20%.

2. Chuyển dịch cơ cấu lao động: Tỷ lệ lao động làm nông nghiệp giảm từ 59,3% năm 2005 xuống còn 49,8% năm 2011. Tại Bắc Ninh, lao động nông nghiệp giảm mạnh hơn (14%) so với Hà Nội (4,1%). Ngược lại, lao động trong các ngành công nghiệp, dịch vụ và kinh doanh buôn bán tăng lên rõ rệt. Lao động công nhân tại Bắc Ninh tăng từ 22,5% lên 32,7%, tại Hà Nội tăng từ 14,5% lên 18%. Lao động tự do cũng tăng nhẹ, chiếm khoảng 24% tổng lực lượng lao động.

3. Thay đổi quy mô và cơ cấu hộ gia đình: Quy mô hộ gia đình phổ biến là 4-5 người, chiếm trên 54% năm 2011, với số người trong độ tuổi lao động bình quân khoảng 3 người/hộ. Lao động nữ chiếm tỷ lệ cao, khoảng 1,5 người/hộ, đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động kinh tế.

4. Ảnh hưởng đến đời sống và việc làm: Thu nhập của các hộ gia đình được cải thiện nhờ chuyển đổi nghề nghiệp và nhận tiền đền bù đất. Tuy nhiên, một bộ phận dân cư giảm mức sống do mất đất sản xuất, thị trường lao động khó khăn, tệ nạn xã hội gia tăng và tồn tại bất bình đẳng giới trong lao động việc làm. Việc làm trong các khu công nghiệp chưa đáp ứng đủ nhu cầu, nhiều lao động không được tuyển dụng do hạn chế về tuổi tác, trình độ và sức khỏe.

Thảo luận kết quả

Sự giảm diện tích đất nông nghiệp là hệ quả tất yếu của quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa, tạo áp lực lớn lên cơ cấu lao động nông thôn. Việc chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ phản ánh xu hướng phát triển kinh tế đa ngành, phù hợp với chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này không đồng đều giữa các địa phương, với Bắc Ninh chịu tác động mạnh hơn Hà Nội do tốc độ thu hồi đất nhanh và quy mô các khu công nghiệp lớn.

Việc tăng lao động trong các ngành phi nông nghiệp, đặc biệt là công nhân và dịch vụ, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện sống cho nhiều hộ gia đình. Song, thực tế cho thấy nhiều lao động nông thôn chưa đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp, dẫn đến tình trạng thất nghiệp hoặc làm việc không ổn định. Điều này cũng làm nổi bật những hạn chế về trình độ, kỹ năng và sức khỏe của lực lượng lao động nông thôn trong bối cảnh chuyển đổi nghề nghiệp.

Quy mô hộ gia đình và tỷ lệ lao động nữ cao cho thấy nguồn lực lao động dồi dào nhưng cũng đặt ra thách thức về việc tạo việc làm bền vững và nâng cao chất lượng lao động. Các kết quả nghiên cứu phù hợp với các công trình trước đây về tác động của đô thị hóa đến chuyển dịch cơ cấu lao động và việc làm, đồng thời nhấn mạnh vai trò của chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và phát triển thị trường lao động địa phương.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ lao động theo ngành nghề giữa các năm 2005 và 2011, bảng thống kê diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi theo địa phương, và biểu đồ phân bố quy mô hộ gia đình để minh họa rõ nét các biến đổi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng lao động: Cần tổ chức các chương trình đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu thị trường lao động tại các khu công nghiệp và dịch vụ, nhằm nâng cao trình độ và khả năng thích nghi của lao động nông thôn. Thời gian thực hiện trong 3 năm, do Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với các trung tâm đào tạo nghề địa phương thực hiện.

2. Phát triển thị trường lao động địa phương: Xây dựng các chính sách hỗ trợ tạo việc làm bền vững cho người dân bị thu hồi đất, khuyến khích phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp tại chỗ như dịch vụ, thương mại, xây dựng nhà trọ cho công nhân. Thời gian triển khai trong 5 năm, do chính quyền địa phương và các tổ chức kinh tế xã hội phối hợp thực hiện.

3. Cải thiện chính sách đền bù và hỗ trợ tái định cư: Đảm bảo mức đền bù hợp lý, minh bạch và hỗ trợ người dân sử dụng hiệu quả nguồn vốn đền bù để đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh hoặc học nghề. Thời gian thực hiện ngay và liên tục, do các cơ quan quản lý đất đai và chính quyền địa phương chịu trách nhiệm.

4. Giảm thiểu tác động tiêu cực xã hội: Tăng cường công tác an sinh xã hội, hỗ trợ y tế, giáo dục và phòng chống tệ nạn xã hội tại các vùng đô thị hóa để nâng cao chất lượng đời sống người dân. Thời gian thực hiện dài hạn, do các ngành y tế, giáo dục và công an phối hợp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách phát triển nông thôn, quy hoạch đô thị và giải quyết việc làm phù hợp với thực tiễn đô thị hóa.

2. Các nhà nghiên cứu xã hội học và kinh tế nông thôn: Tài liệu tham khảo quan trọng về biến đổi cơ cấu lao động, việc làm và tác động xã hội của đô thị hóa tại Việt Nam, đặc biệt ở vùng ven đô.

3. Các tổ chức đào tạo nghề và phát triển nguồn nhân lực: Giúp hiểu rõ nhu cầu và thách thức trong đào tạo lao động nông thôn chuyển đổi nghề nghiệp, từ đó thiết kế chương trình đào tạo hiệu quả.

4. Cơ quan quản lý đất đai và phát triển đô thị: Hỗ trợ trong việc đánh giá tác động của thu hồi đất và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đến đời sống người dân, từ đó cải thiện chính sách đền bù và tái định cư.

Câu hỏi thường gặp

1. Quá trình đô thị hóa ảnh hưởng thế nào đến cơ cấu lao động nông thôn?
   Quá trình đô thị hóa làm giảm diện tích đất nông nghiệp, thúc đẩy chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Tỷ lệ lao động nông nghiệp giảm khoảng 9,5% trong giai đoạn 2005-2011, trong khi lao động công nghiệp và dịch vụ tăng lên.

2. Người lao động nông thôn gặp khó khăn gì khi chuyển đổi nghề nghiệp?
   Khó khăn chính gồm hạn chế về trình độ học vấn, kỹ năng nghề, sức khỏe và tuổi tác. Nhiều lao động không đáp ứng yêu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp, dẫn đến thất nghiệp hoặc làm việc không ổn định.

3. Thu nhập của các hộ gia đình thay đổi ra sao sau khi bị thu hồi đất?
   Thu nhập trung bình có xu hướng tăng nhờ tiền đền bù và chuyển đổi nghề nghiệp, tuy nhiên một bộ phận dân cư vẫn giảm mức sống do mất đất sản xuất và khó khăn trong tìm việc làm ổn định.

4. Chính sách nào cần được cải thiện để hỗ trợ người dân trong quá trình đô thị hóa?
   Cần cải thiện chính sách đền bù đất, hỗ trợ đào tạo nghề, phát triển thị trường lao động địa phương và tăng cường an sinh xã hội để giảm thiểu tác động tiêu cực.

5. Lao động nữ trong các hộ gia đình nông thôn đóng vai trò thế nào?
   Lao động nữ chiếm tỷ lệ cao, khoảng 1,5 người/hộ, là lực lượng quan trọng tham gia vào các hoạt động kinh tế, góp phần nâng cao thu nhập và ổn định đời sống gia đình.

Kết luận

• Quá trình đô thị hóa tại Hà Nội và Bắc Ninh đã làm giảm đáng kể diện tích đất nông nghiệp, đặc biệt tại Bắc Ninh với mức giảm trên 60% trong giai đoạn 2005-2011.
• Cơ cấu lao động chuyển dịch rõ rệt từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, với tỷ lệ lao động nông nghiệp giảm gần 10% trong 6 năm.
• Quy mô hộ gia đình phổ biến là 4-5 người, với lực lượng lao động nữ chiếm tỷ lệ cao, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế gia đình.
• Việc làm trong các khu công nghiệp chưa đáp ứng đủ nhu cầu, nhiều lao động nông thôn gặp khó khăn do hạn chế về trình độ và sức khỏe.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo nghề, phát triển thị trường lao động, cải thiện chính sách đền bù và an sinh xã hội nhằm hỗ trợ người dân thích nghi với biến đổi cơ cấu lao động trong bối cảnh đô thị hóa.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ việc làm trong vòng 3-5 năm tới, đồng thời hoàn thiện chính sách đền bù và tái định cư để đảm bảo phát triển bền vững. Các nhà quản lý và nghiên cứu được khuyến khích sử dụng kết quả nghiên cứu này làm cơ sở cho hoạch định chính sách và nghiên cứu tiếp theo nhằm nâng cao hiệu quả đô thị hóa và phát triển nông thôn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, 2, 3 đề tài sẽ tóm lược lại những phát hiện chính trong quá trình nghiên cứu, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp đối với sự biến đổi cơ cấu lao động việc làm nông thôn theo hướng tích cực. 17 z CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm đô thị hóa Theo Từ điển Tiếng Việt: “Đô thị hóa là quá trình tập trung dân cư ngày càng đông vào các vùng đô thị và làm nâng vai trò của đo thị đối với sự phát triển của xã hội”.

[6; tr 6] Theo cách tiếp cận nhân khẩu và địa lý kinh tế, quá trình đô thị hóa chính là “sự di cư từ nông thôn vào thành thị, là sự tập trung ngày càng nhiều dân cư sống trong những vùng lãnh thổ địa lý hạn chế được gọi là đô thị”.[17; tr 4] Đó cũng là quá trình gia tăng tỷ lệ dân cư đô thị trong tổng số dân của một quốc gia. Theo Phạm Ngọc Côn “Đô thị hóa là một quá trình biến đổi các khu vực lãnh thổ đô thị. Khu vực lãnh thổ ban đầu có thể là cánh đồng nông nghiệp-lâm nghiệp, đất trống, đồi trọc hay khu dân cư nông thôn.[14] Theo Nguyễn Ngọc Tuấn: “Đô thị hóa là quá trình mở rộng mạng lưới các thành phố và phổ biến lối sống thành thị, tập trung dân cư và đẩy mạnh các hoạt động kinh tế khác nhau trên lãnh thổ, đô thị hóa là chỉ tiêu để xác định mức độ phát triển của một quốc gia”. [9; tr 6] Theo Phạm Hùng Cường thì: Đô thị hóa là một hiện tượng kinh tế xã hội phức tạp diễn ra trên một không gian rộng lớn mà người ta có thể biểu thị nó qua các yếu tố sau: - Sự tăng nhanh của tỷ lệ dân cư đô thị trong tổng số dân.

- Sự tăng lên của số lượng các đô thị đồng thời với sự mở rộng của các không gian đô thị. - Sự chuyển hóa về lối sống phân tán sang tập trung từ điều kiện hạ tầng kinh tế đơn giản sang phức tạp và có thể nảy sinh nhiều yếu tố được coi là những hậu quả trong quá trình đô thị hóa như sự khó khăn về nhà ở, sự gia tăng các khu nhà ổ chuột nạn ô nhiễm môi trường. [9, tr 6] Những dấu hiệu định lượng của quá trình đô thị hóa được nghiên cứu khá kỹ lưỡng dựa trên cơ sở tiếp cận nhân khẩu học và địa lý kinh tế. Tuy nhiên để 18 z giải thích được toàn bộ tầm quan trọng, ảnh hưởng và vai trò của đô thị hóa đến sự phát triển chung của xã hội hiện đại, các nhà khoa học hiện nay có xu hướng quan niệm về đô thị hóa từ cách tiếp cận của xã hội học hiểu: một quá trình kinh tế-xã hội lịch sử mang tính quy luật trên quy mô toàn cầu.

Khái quát hơn đô thị hóa được xem là quá trình tổ chức lại môi trường cư trú của nhân loại. Ở đó bên cạnh mặt dân số, địa lý môi trường còn có mặt xã hội một mặt quan trọng của vấn đề. [ 12; tr 45] Biểu hiện thứ hai của quá trình đô thị hóa từ góc độ xã hội học được tác gia John Macionis đã đưa ra quan điểm về đô thị hóa từ giác độ xã hội học trong cuốn sách giáo khoa về xã hội học (năm 1988) như sau: “Đô thị hóa không chỉ thay đổi sự thay đổi sự phân bố dân cư trong xã hội mà còn chuyển thể nhiều kiểu mẫu của đời sống xã hội” Đó cũng chính là sự phổ biến và la truyền những khuôn mẫu hành vi ứng, vốn đặc trưng cho người dân đô thị, sự lan truyền của một lối sống đô thị hay các quan hệ văn hóa đô thị tới các vùng nông thôn trên toàn bộ xã hội nói chung. Ở đây, đáng lưu ý tới khái niệm lối sống đô thị hay đặc trưng đô thị.

Khái niệm này đã được Louis Wirth một đại biểu của xã hội học đô thị Mĩ thuộc trường phái Chicago đưa ra năm 1938 trong công trình “Đặc trưng của đô thị như một lối sống”. Theo ông đặc trưng của đô thị là các kiểu mẫu của văn hóa, cấu trúc xã hội tiêu biểu cho các thành phố và khác biệt rõ rệt với văn hóa của cộng đồng nông thôn. Tóm lại đô thị hóa được hiểu là một quá trình biến đổi và phân bố dân cư, các lực lượng sản xuất trong nền kinh tế quốc dân, là quá hình thành phát triển các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị, đồng thời phát triển đô thị hiện có theo chiều sâu trên cơ sở hiện đại hóa cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và tăng quy mô dân số. Quá trình đô thị hóa được diễn ra theo hướng: - Xây dựng mới ngay từ đầu các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu du lịch vui chơi giải trí… - Mở rộng, nâng cấp, cải tạo các thành phố, tụ điểm dân cư thành các đô thị 19 z mới; sát nhập một số đơn vị hành chính lân cận để mở rộng quy mô của các thành phố, thị xã, thị trấn.

- Đô thị hỗn hợp: nghĩa là đô thị mới được xây dựng bên cạnh đô thị cũ. - Liên kết các đô thị với nhau tạo nên một trung tâm mới – vùng đô thị với quy mô lớn: hình thành tổ hợp khu công nghiệp, hình thành các thành phố, trung tâm và các thành phố vệ tinh. Khái niệm hộ gia đình Từ điển bách khoa Việt Nam định nghĩa hộ gia đình như sau: Hộ là đơn vị quản lý dân số của Việt Nam, bao gồm những người có quan hệ gia đình cùng ở chung một nhà được cơ quan quản lý cấp cho một quyển sổ hộ khẩu ghi rõ họ tên, ngày sinh, nghề nghiệp của từng người. Hộ gia đình gồm những người có cùng quan hệ gia đình như ông bà, bố mẹ, vợ, chồng, con cái, anh chị, em ruột và những người được chủ hộ (đứng đầu hộ) đồng ý cho nhập vào cùng ở chung một nhà.

Theo định nghĩa trên trong phạm vi nghiên cứu này hộ gia đình được xác định như sau: Hộ gia đình là một hoặc một nhóm người cùng ăn chung, ở chung trong một nhà từ 6 tháng trở lên và có chung quỹ thu chi. Thành viên hộ gia đình: theo cách xác định trên, những người được coi là thành viên hộ gia đình bao gồm: - Những người cùng ăn, ở chung trong hộ từ đủ 6 tháng trở lên. - Những người có chung quỹ thu chi (mọi khoản thu nhập của thành viên đều được coi đóng góp vào ngân sách chung của hộ và mọi khoản chi tiêu của họ đều lấy từ ngân sách đó) Một số lưu ý đối với thành viên của hộ gia đình như sau: a) Các trường hợp được tính là thành viên của hộ gia đình: - Chủ hộ (ngay cả khi người đó không ăn ở trong hộ gia đình với thời gian hơn 6 tháng trong trường hợp vẫn duy trì mối quan hệ với gia đình). - Trẻ em mới sinh hoặc mới nhận làm con nuôi.

20 z - Những người tương lai sẽ ở lâu dài trong hộ, kể cả có/ chưa có giấy chứng nhận (giấy đăng ký kết hôn, giấy chuyển đến, giấy xuất ngũ về với gia đình…) mặc dù sống tại hộ chưa đủ 6 tháng bao gồm: con dâu về nhà chồng, con rể về nhà vợ, người đi làm việc, học tập, lao động ở nước ngoài hoặc các cơ quan xí nghiệp trong nước trở về hộ, người từ lực lượng vũ trang trở về, về nghỉ hưu, nghỉ mất sức…(vẫn được coi là thành viên của hộ). b) Các trường hợp không được tính là thành viên hộ gia đình: - Người ở trọ, người làm thuê, người giúp việc, họ hàng đến ở nhờ có gia đình riêng sống ở nơi khác. - Thành viên trong hộ đi làm xa nhà trên 6 tháng/ năm, tách hẳn việc ăn uống sinh hoạt chi tiêu cùng gia đình nhưng vẫn gửi thu nhập về cho gia đình (mặc dù thu nhập của họ vẫn được tính vào thu nhập của hộ gia đình) - Những người chuyển khỏi hộ có tính chất lâu dài và người đã chết tính đến thời điểm khảo sát tại địa bàn sẽ không được tính là thành viên của hộ. Khái niệm lao động và cơ cấu lao động Khái niệm lao động tùy theo góc độ nghiên cứu mà các nhà khoa học đưa ra khái niệm “lao động” tương ứng.

Tuy nhiên các quan điểm đều tập trung chủ yếu vào hai khía cạnh: Thứ nhất, coi lao động là hoạt động là phương thức tồn tại của con người. Thứ hai coi lao động chính là bản thân con người, là sự nỗ lực vật chất và tinh thần của con người dưới dạng hoạt động tạo ra những sản phẩm vật chất và tinh thần để thỏa mãn nhu cầu của con người. Dựa vào quan niệm lao động là hành động xã hội người ta phân biệt 5 yếu tố cơ bản tạo nên cấu trúc của lao động: đối tượng lao động, mục đích lao động, công cụ lao động, điều kiện lao động và chủ thể lao động. Trong đó chủ thể lao động là con người với tất cả đặc điểm tâm sinh lý, xã hội được hình thành và phát triển trong quá trình xã hội hóa cá nhân.

Như vậy lao động chính là bản thân con người với tất cả sự nỗ lực vật chất và tinh thần của nó thông qua hoạt động lao động của mình, sử dụng 21 z các công cụ lao động tác động đến đối tượng lao động để đạt được mục đích nhất định. Lao động hoạt động trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh nông nghiệp được coi là lao động nông nghiệp. [5; tr 15] Khái niệm cơ cấu lao động: Theo nhà xã hội học có nhiều cách định nghĩa khác nhau về cơ cấu xã hội: dưới đây là hai định nghĩa cơ bản: Theo định nghĩa thứ nhất “Cơ cấu xã hội là mối liên hệ vững chắc của các thành tố bên trong hệ thống xã hội. Các cộng đồng xã hội (dân tộc, giai cấp, nhóm nghề nghiệp.) là những thành tố cơ bản.

Về phần mình, mỗi cộng đồng xã hội lại có cơ cấu phức tạp với những tầng lớp bên trong và mối liên hệ giữa chúng.) [9; tr 205] Theo định nghĩa thứ hai “Cơ cấu xã hội là mô hình của các mối liên hệ giữa các thành phần cơ bản trong một hệ thống xã hội. Những thành phần này tạo nên bộ khung cho tất cả các xã hội loài người mặc dầu tính chất của các thành phần và các mối liên hệ giữa chúng biến đổi từ xã hội này đến xã hội khác. Những thành phần quan trọng nhất của cơ cấu chính là vị trí, vai trò, nhóm và các thiết chế.