Bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự tại Việt Nam trong bối cảnh CPTPP

Bài viết phân tích biện pháp dân sự bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam trong bối cảnh CPTPP, nhấn mạnh những thách thức và cơ hội mới.

• Tác giả: Đỗ Hoàng Anh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Bích Ngọc
• Trường học: Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Bảo Hộ Quyền Tác Giả Bằng Biện Pháp Dân Sự Tại Việt Nam Trong Bối Cảnh Gia Nhập Hiệp Định Đối Tác Toàn Diện Và Tiến Bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ BẰNG BIỆN PHÁP DÂN SỰ TẠI VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm về bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự
• 1.2. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự
• 1.3. Đặc điểm bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự
• 1.4. Bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự theo pháp luật Việt Nam
• 1.5. Những biện pháp dân sự mà Tòa án áp dụng để bảo hộ quyền tác giả theo pháp luật Việt Nam
• 1.6. Thực trạng tại Việt Nam về bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ BẰNG BIỆN PHÁP DÂN SỰ THEO HIỆP ĐỊNH CPTPP
• 2.1. Nguyên tắc xây dựng pháp luật và hệ thống tư pháp theo Hiệp định CPTPP
• 2.2. Nguyên tắc giả định vô tội
• 2.3. Nguyên tắc công khai, minh bạch
• 2.4. Các quy định về bồi thường thiệt hại
• 2.5. Quy định về xử lý hàng hóa, vật liệu, phương tiện vi phạm
• 2.6. Quy định về các biện pháp tạm thời
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam trong bối cảnh CPTPP

Bảo vệ quyền tác giả là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đặc biệt là khi Việt Nam gia nhập Hiệp định CPTPP. Hiệp định này không chỉ tạo ra cơ hội cho sự phát triển kinh tế mà còn đặt ra nhiều thách thức cho việc bảo vệ quyền tác giả. Quyền tác giả không chỉ là quyền lợi của tác giả mà còn là yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy sáng tạo và phát triển văn hóa. Do đó, việc hiểu rõ về bảo vệ quyền tác giả trong bối cảnh CPTPP là cần thiết.

1.1. Khái niệm quyền tác giả và vai trò của nó

Quyền tác giả là quyền của tác giả đối với tác phẩm của mình, bao gồm quyền sao chép, phân phối và công bố tác phẩm. Quyền này không chỉ bảo vệ lợi ích của tác giả mà còn thúc đẩy sự sáng tạo trong xã hội.

1.2. Tình hình bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam

Tình hình bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam hiện nay còn nhiều bất cập. Việc thực thi quyền tác giả chưa được chú trọng, dẫn đến tình trạng xâm phạm quyền tác giả diễn ra phổ biến.

II. Những thách thức trong việc bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam khi gia nhập CPTPP

Việc gia nhập CPTPP đã đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam trong việc bảo vệ quyền tác giả. Các quy định trong CPTPP yêu cầu Việt Nam phải nâng cao tiêu chuẩn bảo vệ quyền tác giả, điều này đòi hỏi sự thay đổi trong hệ thống pháp luật hiện hành.

2.1. Thách thức từ việc thực thi pháp luật

Việc thực thi pháp luật về quyền tác giả tại Việt Nam còn nhiều hạn chế. Các cơ quan chức năng chưa đủ năng lực để xử lý các vi phạm một cách hiệu quả.

2.2. Sự gia tăng xâm phạm quyền tác giả

Tình trạng xâm phạm quyền tác giả đang gia tăng, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ số. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các bên liên quan.

III. Phương pháp bảo vệ quyền tác giả hiệu quả trong bối cảnh CPTPP

Để bảo vệ quyền tác giả hiệu quả, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế. Việc cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng là rất cần thiết.

3.1. Cải cách hệ thống pháp luật về quyền tác giả

Cần có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống pháp luật để phù hợp với các quy định của CPTPP. Điều này bao gồm việc sửa đổi các điều luật hiện hành và bổ sung các quy định mới.

3.2. Tăng cường giáo dục và tuyên truyền về quyền tác giả

Giáo dục và tuyên truyền về quyền tác giả là cần thiết để nâng cao nhận thức của cộng đồng. Các chương trình đào tạo và hội thảo cần được tổ chức thường xuyên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bảo vệ quyền tác giả

Nghiên cứu về bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng chỉ ra nhiều vấn đề cần khắc phục. Việc áp dụng các biện pháp dân sự để bảo vệ quyền tác giả cần được chú trọng hơn.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng biện pháp dân sự đã giúp bảo vệ quyền tác giả hiệu quả hơn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều trường hợp vi phạm chưa được xử lý.

4.2. Những bài học từ các quốc gia khác

Việt Nam có thể học hỏi từ kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc bảo vệ quyền tác giả. Việc áp dụng các mô hình thành công từ nước ngoài có thể giúp cải thiện tình hình tại Việt Nam.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam

Bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam trong bối cảnh CPTPP là một thách thức lớn nhưng cũng là cơ hội để cải cách và phát triển. Việc nâng cao nhận thức và cải cách pháp luật là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của tác giả.

5.1. Tương lai của quyền tác giả tại Việt Nam

Tương lai của quyền tác giả tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng cải cách pháp luật và thực thi hiệu quả. Cần có sự đồng lòng từ các cơ quan chức năng và cộng đồng.

5.2. Định hướng phát triển trong lĩnh vực bảo vệ quyền tác giả

Định hướng phát triển trong lĩnh vực bảo vệ quyền tác giả cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng thực thi pháp luật và tăng cường hợp tác quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu ngày càng sâu rộng, việc bảo hộ quyền tác giả trở thành một vấn đề pháp lý và xã hội quan trọng tại Việt Nam. Theo báo cáo của ngành, Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tỷ lệ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ cao nhất thế giới, đặc biệt trong lĩnh vực phần mềm và các sản phẩm văn hóa như âm nhạc, sách báo. Số liệu từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho thấy trong năm 2009, lực lượng thanh tra đã thu giữ hơn 649.000 băng đĩa và gần 4.000 bản sách vi phạm, với tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính lên tới hơn 11 tỷ đồng. Tuy nhiên, số vụ kiện dân sự về tranh chấp quyền tác giả tại Tòa án lại rất hạn chế, chỉ khoảng 108 vụ từ 2006 đến 2009, phản ánh sự e ngại của chủ thể quyền trong việc lựa chọn biện pháp dân sự do thủ tục phức tạp và thời gian kéo dài.

Luận văn tập trung nghiên cứu cơ chế bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự tại Việt Nam trong bối cảnh gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Mục tiêu chính là phân tích các quy định pháp luật hiện hành, so sánh với các cam kết quốc tế trong CPTPP, đánh giá thực trạng áp dụng biện pháp dân sự và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền tác giả. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các biện pháp dân sự do Tòa án áp dụng, không mở rộng sang biện pháp hành chính hay hình sự, với dữ liệu thu thập từ các vụ án tiêu biểu và văn bản pháp luật liên quan trong giai đoạn từ năm 2005 đến 2022.

Việc nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc hoàn thiện khung pháp lý, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tác giả, thúc đẩy sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và nâng cao uy tín pháp luật Việt Nam trên trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai trường phái lý thuyết chính về quyền tác giả: “Author’s right” (quyền của tác giả) trong hệ thống pháp luật dân luật và “Copyright” (quyền bản quyền) trong hệ thống thông luật. “Author’s right” nhấn mạnh quyền nhân thân và tài sản của tác giả đối với tác phẩm, trong khi “Copyright” tập trung bảo vệ quyền tài sản của chủ sở hữu, chống sao chép trái phép. Pháp luật Việt Nam kết hợp các yếu tố của cả hai trường phái, đồng thời chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa và các cam kết quốc tế như Công ước Berne và Hiệp định TRIPS.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm: quyền tác giả (bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản), biện pháp dân sự (các chế tài do Tòa án áp dụng nhằm bảo vệ quyền tác giả), và Hiệp định CPTPP (văn bản pháp lý quốc tế quy định các cam kết về sở hữu trí tuệ). Ngoài ra, các nguyên tắc bảo hộ quyền tác giả như nguyên tắc tự do sáng tạo, nguyên tắc không vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội, nguyên tắc bảo đảm tính toàn vẹn của tác phẩm cũng được vận dụng để phân tích.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, phân loại và hệ thống hóa lý thuyết để tổng hợp các quy định pháp luật Việt Nam và quốc tế về bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự. Phương pháp lịch sử được áp dụng để khảo sát sự phát triển của pháp luật sở hữu trí tuệ và các hiệp định quốc tế liên quan, đặc biệt là CPTPP. Phương pháp so sánh luật học giúp đối chiếu quy định của Việt Nam với một số quốc gia khác nhằm rút ra bài học và đề xuất cải tiến.

Về mặt thực tiễn, phương pháp khảo sát, thống kê và diễn giải được sử dụng để thu thập số liệu về các vụ án tranh chấp quyền tác giả, tình hình áp dụng biện pháp dân sự tại Tòa án, cũng như các báo cáo xử lý vi phạm hành chính và hình sự. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hơn 100 vụ án tiêu biểu từ năm 2006 đến 2022, được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các loại tranh chấp phổ biến. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2005 đến 2022, tập trung tại các địa phương trọng điểm như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh thành có hoạt động sáng tạo nghệ thuật, xuất bản phát triển.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp định tính kết hợp định lượng, sử dụng bảng thống kê, biểu đồ so sánh tỷ lệ vụ án, mức bồi thường và thời gian giải quyết để minh họa các phát hiện chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng vụ án dân sự về quyền tác giả rất hạn chế: Từ năm 2006 đến 2015, các Tòa án chỉ thụ lý khoảng 288 vụ việc liên quan đến sở hữu trí tuệ, trong đó phần lớn là tranh chấp về quyền tác giả. So với hàng nghìn vụ việc xử lý hành chính mỗi năm, tỷ lệ này chỉ chiếm khoảng 5-7%, cho thấy biện pháp dân sự chưa được chủ thể quyền ưu tiên lựa chọn.

2. Thời gian giải quyết vụ án kéo dài và phức tạp: Một số vụ án tiêu biểu như vụ tranh chấp giữa họa sĩ Lê Linh và Công ty Phan Thị kéo dài đến 12 năm mới có phán quyết cuối cùng. Thời gian trung bình giải quyết một vụ án dân sự về quyền tác giả tại Việt Nam là khoảng 1-2 năm, trong khi các thủ tục hành chính chỉ mất vài tháng.

3. Mức bồi thường thiệt hại còn thấp và chưa tương xứng: Mức bồi thường tối đa theo quy định hiện hành là 500 triệu đồng, trong khi thiệt hại thực tế và lợi nhuận thu được từ hành vi vi phạm có thể cao hơn nhiều lần. Ví dụ, vụ kiện của nhạc sĩ Lê Vinh chỉ được bồi thường vài chục nghìn đồng, không tương xứng với chi phí và công sức bỏ ra.

4. Biện pháp dân sự được áp dụng đa dạng nhưng còn hạn chế về hiệu quả: Các biện pháp như buộc chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi cải chính công khai, bồi thường thiệt hại, tiêu hủy tang vật vi phạm đều được Tòa án áp dụng. Tuy nhiên, việc thực thi các biện pháp này còn gặp khó khăn do thủ tục phức tạp, chi phí cao và thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên xuất phát từ sự thiếu hiểu biết và e ngại của chủ thể quyền về thủ tục tố tụng dân sự, cũng như hạn chế về năng lực chuyên môn của thẩm phán trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. So với biện pháp hành chính, biện pháp dân sự đòi hỏi chứng minh thiệt hại, thủ tục tố tụng phức tạp và thời gian kéo dài, khiến nhiều chủ thể quyền chọn giải pháp xử lý hành chính mặc dù không được bồi thường thiệt hại.

So sánh với các quốc gia phát triển, Việt Nam còn thiếu các quy định cụ thể về mức bồi thường thiệt hại mang tính răn đe, chưa có cơ chế hỗ trợ pháp lý cho tác giả trong quá trình khởi kiện. Trong khi đó, CPTPP yêu cầu các nước thành viên phải nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm cả biện pháp dân sự, nhằm tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và thúc đẩy sáng tạo.

Việc áp dụng biện pháp dân sự không chỉ giúp bù đắp tổn thất cho tác giả mà còn góp phần ngăn ngừa vi phạm trong tương lai. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh số vụ án dân sự và hành chính, bảng thống kê mức bồi thường trung bình và thời gian giải quyết vụ án để minh họa rõ hơn các vấn đề nêu trên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về biện pháp dân sự: Cần sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn để quy định rõ ràng hơn về mức bồi thường thiệt hại, bao gồm cả thiệt hại vật chất và tinh thần, đảm bảo tính răn đe và phù hợp với thực tế thiệt hại. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

2. Nâng cao năng lực chuyên môn cho thẩm phán và cán bộ tư pháp: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về sở hữu trí tuệ, đặc biệt là biện pháp dân sự trong bảo hộ quyền tác giả, nhằm nâng cao chất lượng xét xử và rút ngắn thời gian giải quyết vụ án. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao, Học viện Tư pháp.

3. Tăng cường hỗ trợ pháp lý cho chủ thể quyền tác giả: Xây dựng các chương trình tư vấn, hỗ trợ pháp lý miễn phí hoặc chi phí thấp cho tác giả, đặc biệt là cá nhân và tổ chức nhỏ, giúp họ tiếp cận biện pháp dân sự hiệu quả hơn. Thời gian thực hiện: 1 năm; Chủ thể thực hiện: Hội Luật gia Việt Nam, các tổ chức phi chính phủ.

4. Thúc đẩy phối hợp liên ngành trong xử lý vi phạm: Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Tòa án, cơ quan hành chính, công an và các tổ chức bảo vệ quyền tác giả nhằm đảm bảo xử lý kịp thời, hiệu quả các vụ việc vi phạm. Thời gian thực hiện: 6 tháng - 1 năm; Chủ thể thực hiện: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Công an, Tòa án nhân dân tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà làm luật và cơ quan quản lý nhà nước: Giúp hiểu rõ thực trạng và đề xuất hoàn thiện pháp luật bảo hộ quyền tác giả, từ đó xây dựng chính sách phù hợp với cam kết quốc tế và thực tiễn trong nước.

2. Thẩm phán, luật sư và cán bộ tư pháp: Cung cấp kiến thức chuyên sâu về biện pháp dân sự trong bảo hộ quyền tác giả, hỗ trợ nâng cao năng lực xét xử và tư vấn pháp lý.

3. Tác giả, nhà sáng tạo và chủ sở hữu quyền tác giả: Giúp nhận thức rõ quyền lợi và các biện pháp bảo vệ quyền tác giả, từ đó lựa chọn phương thức xử lý vi phạm hiệu quả.

4. Các tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ: Hỗ trợ xây dựng chiến lược bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, giảm thiểu rủi ro pháp lý và nâng cao uy tín thương hiệu.

Câu hỏi thường gặp

1. Biện pháp dân sự bảo hộ quyền tác giả gồm những gì?
   Biện pháp dân sự bao gồm: buộc chấm dứt hành vi vi phạm, buộc xin lỗi và cải chính công khai, buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự, buộc bồi thường thiệt hại, và buộc tiêu hủy hoặc xử lý tang vật vi phạm. Ví dụ, Tòa án có thể buộc người vi phạm phải xin lỗi công khai trên báo chí để khôi phục danh dự tác giả.

2. Tại sao số vụ kiện dân sự về quyền tác giả ở Việt Nam còn thấp?
   Nguyên nhân chính là thủ tục tố tụng dân sự phức tạp, thời gian giải quyết kéo dài, chi phí cao và thiếu kiến thức chuyên môn của thẩm phán. Do đó, nhiều chủ thể quyền chọn giải pháp xử lý hành chính nhanh gọn nhưng không được bồi thường thiệt hại.

3. Mức bồi thường thiệt hại được xác định như thế nào?
   Mức bồi thường được xác định dựa trên tổng thiệt hại vật chất cộng lợi nhuận bất chính của người vi phạm hoặc giá chuyển giao quyền sử dụng tác phẩm giả định. Ngoài ra, thiệt hại tinh thần cũng được bồi thường trong giới hạn từ 5 triệu đến 50 triệu đồng tùy mức độ tổn thất.

4. Hiệp định CPTPP ảnh hưởng thế nào đến bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam?
   CPTPP yêu cầu Việt Nam nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm việc áp dụng biện pháp dân sự phù hợp với thông lệ quốc tế, nhằm tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và thúc đẩy sáng tạo. Việt Nam cần hoàn thiện pháp luật để đáp ứng các cam kết này.

5. Làm thế nào để tác giả có thể tự bảo vệ quyền tác giả?
   Tác giả có thể tự bảo vệ bằng cách áp dụng biện pháp công nghệ ngăn ngừa vi phạm, yêu cầu người vi phạm chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai, hoặc khởi kiện ra Tòa án để yêu cầu áp dụng biện pháp dân sự và bồi thường thiệt hại.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện cơ chế bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự tại Việt Nam trong bối cảnh gia nhập CPTPP, làm rõ các quy định pháp luật và thực trạng áp dụng.
• Số vụ án dân sự về quyền tác giả còn hạn chế, thời gian giải quyết kéo dài, mức bồi thường chưa tương xứng với thiệt hại thực tế.
• Biện pháp dân sự có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi tác giả, bù đắp tổn thất và răn đe vi phạm, cần được ưu tiên phát triển.
• Đề xuất hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực xét xử, hỗ trợ pháp lý và tăng cường phối hợp liên ngành nhằm nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền tác giả.
• Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 1-2 năm, đồng thời nghiên cứu mở rộng phạm vi bảo hộ và áp dụng công nghệ trong quản lý quyền tác giả.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ quyền sáng tạo của bạn và góp phần phát triển nền kinh tế tri thức bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ BẰNG BIỆN PHÁP DÂN SỰ TẠI VIỆT NAM 1. Khái niệm và đặc điểm về bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự 1. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả bằng biện pháp dân sự Theo Từ điển Luật học (Black Law Dictionary) thì định nghĩa về quyền tác giả được hiểu là: Quyền sao chép; cụ thể, là quyền tài sản đối với một tác phẩm gốc của tác giả, bao gồm văn học, âm nhạc, kịch, biên đạo, tranh ảnh, đồ họa, điêu khắc và kiến trúc; hình ảnh chuyển động và các tác phẩm nghe nhìn khác và ghi âm, được cố định trong bất kỳ phương tiện hữu hình nào và trao cho chủ sở hữu sự độc quyền sao chép, điều chỉnh, phân phối, thực hiện và hiển thị tác phẩm.1 Hầu hết các quốc gia không đưa ra định nghĩa chính thức về quyền tác giả. Mỗi quốc gia có những cách khác nhau để đề cập như liệt kê nội dung hoặc dẫn chiếu đến mục khác trong văn bản luật hoặc mang tính chất tổng hợp từ điều luật trước đó.

Ví dụ theo quy định tại Điều 01, Luật số 48 của Nhật Bản, ban hành ngày 06/5/1979 thì quyền tác giả cung cấp các quyền của các tác giả và các quyền liên quan đến các tác phẩm cũng như các buổi biểu diễn, bản ghi âm, phát sóng và khuếch tán dây, để bảo vệ quyền của các tác giả, v. khai thác hợp lý và công bằng các sản phẩm văn hóa này và qua đó góp phần phát triển văn hóa 2. Hiện nay, thế giới chia thành hai trường phái với hai thuật ngữ khác nhau là: Author’s right (quyền của tác giả) và Copyright (quyền bản quyền). “Author’s right”, được sử dụng chủ yếu trong Pháp luật châu Âu lục địa (Dân luật - civil law), dịch từ “droit d’auteur” của Pháp, chủ yếu chú trọng đến người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm nghệ thuật.

“Qua đó nhấn mạnh sự việc là tác giả có những quyền cụ thể nhất định đối với sáng tạo của mình, chẳng hạn như quyền ngăn cản việc làm bản sao bị bóp méo mà người thực hiện chỉ có thể là tác giả, trong khi những quyền khác chẳng hạn như quyền làm bản sao có thể do người khác thực hiện, ví dụ như một nhà xuất bản được cấp li-xăng để được làm việc đó” 3. 1 Từ điển Luật học Black law dictionary, https://ia802804.org/1/items/BlacksLawDictionary- Editions1-9/Black's%20Law%20Dictionary%20-%20Editions%201-9/9th%20Edition.pdf, 12/10/2019 2 Luật số 48 của Nhật Bản, http://www.jp/english/clj/doc/20161018_October,2016_Copyright_ Law_of_Japan.pdf, 12/10/2019 3 Shahid Alikhan (2007), Lợi ích kinh tế xã hội của việc bảo hộ sở hữu trí tuệ ở các nước đang phát triển, NXB Bản đồ, Hà Nội, tr. 9 Trong khi đó, “Copyright” - được sử dụng phổ biến trong hệ thống Thông luật (Common law) - lại nhấn mạnh bảo hộ quyền của chủ sở hữu tránh khỏi việc bị sao chép. Khái niệm về quyền bản quyền này được ra đời theo đạo luật Anne 1710 (Statue of Anne), luật được xem là luật bản quyền đầu tiên trên thế giới.

“Copyright tập trung bảo vệ quyền lợi kinh tế của chủ sở hữu, chống lại hành vi sao chép tràn lan tác phẩm” 4. Từ đó ta thấy, sự khác nhau cơ bản giữa hai trường phái nằm ở việc thừa nhận nội dung được bảo hộ. Nếu “Author’s right” bảo hộ quyền tài sản và nhân thân của tác giả thì “copyright” lại thiên về việc bảo hộ quyền tài sản. “Pháp luật Việt Nam không phải là một hệ thống pháp luật riêng biệt như Thông luật hay Dân luật mà lại có đặc trưng của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa kết hợp những yếu tố ngoại lai do quá trình hội nhập kinh tế với phương Tây kể từ thời kỳ đổi mới”5.

Các quy định trong hệ thống pháp luật Việt Nam từ đó cũng trở nên phong phú và linh hoạt hơn. “Bản quyền, tác quyền là các quyền nhân thân và quyền tài sản mà tác giả được hưởng đối với tác phẩm được nhà nước bảo hộ”6. Nhằm đảm bảo cho tác giả được bảo hộ toàn vẹn quyền của mình đối với tác phẩm, quyền tác giả cần được hiểu theo một phạm vi rộng, xác định đầy đủ các yếu tố liên quan nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình thực thi và bảo hộ sau này. Do đó, quyền tác giả có thể được hiểu là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu, bao gồm quyền tài sản và quyền nhân thân, được quyền khai thác tác phẩm và chống lại các hành vi xâm phạm.

Quyền tác giả là phần cốt lõi của pháp luật nhằm trao cho tác giả sự bảo hộ cho những sáng tạo văn học và nghệ thuật của họ, chống lại việc sao chép, truyền bá bất hợp pháp. Theo quy định, các tác phẩm đủ điều kiện bảo hộ quyền tác giả là các sáng tạo trí tuệ gốc, được bảo hộ bất kể chất lượng ra sao. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, quyền tác giả được bảo hộ theo những nguyên tắc chung của pháp luật dân sự. Có nghĩa rằng, Nhà nước sẽ không bảo hộ những tác phẩm có nội dung trái pháp luật, đạo đức xã hội, đi ngược lại với lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

4 Bùi Thu Hằng (2010), Vấn đề thực hiện quyền tác giả trong hoạt động thông tin - thư viện trên địa bàn TP HCM, Trường ĐH KHXH và NV ĐH QG TPHCM, tr. 5 Nguyễn Quang Đức, “Việt Nam thuộc hệ thống pháp luật nào”, https://hocluat.vn/viet-nam-thuoc-thong- phap-luat-nao/, 22/10/2022 6 Từ điển Luật học, NXB Tư pháp, 2006, tr. 412 10 Từ những gì đã phân tích, có thể thấy, quyền tác giả có ba đặc điểm nổi bật sau đây: Thứ nhất, quyền tác giả chỉ bảo hộ hình thức sáng tạo, không bảo hộ nội dung sáng tạo. Hay nói cách khác, tác phẩm phải được ghi nhận dưới một hình thức vật chất nhất định.

Quyền sở hữu trí tuệ khác với quyền sở hữu tài sản thông thường ở đối tượng sở hữu. Sở hữu thông thường là sở hữu các tài sản hữu hình, con người có thể chiếm giữ, sờ, nắm được. Còn tài sản sở hữu trí tuệ lại là kết quả hoạt động sáng tạo của con người, không thể nắm bắt một cách cụ thể. “Do đặc tính vô hình của đối tượng sở hữu nên nội dung chiếm hữu hầu như không có ý nghĩa đối với hầu hết các sản phẩm trí tuệ” 7.

Xã hội thường tiếp cận với các sản phẩm trí tuệ thông qua các biểu hiện cụ thể của sản phẩm đó, hay nói cách khác là sản phẩm đã được vật chất hóa. Một khi đã được bộc lộ, sản phẩm trí tuệ có thể lan truyền vô giới hạn, không kiểm soát được. Ví dụ như một tác giả nghiên cứu vất vả để viết sách, nhưng khi công bố, thì thông tin và trí tuệ từ sách trở thành của chung, ai cũng có thể tiếp cận, sử dụng và hưởng thụ được. Thứ hai, tác phẩm được bảo hộ phải có tính nguyên gốc, tức là không sao chép hay bắt chước tác phẩm khác.

Để đánh giá một tác phẩm có phải nguyên gốc hay không, cần phải xem phần nào của tác phẩm đã được sáng tạo. Điều đó không có nghĩa ý tưởng của tác phẩm phải mới, mà có nghĩa hình thức thể hiện của ý tưởng phải do chính công cuộc lao động trí óc của tác giả sáng tạo ra, mang dấu ấn tác giả. Chính từ tính nguyên gốc này mà các quyền của tác giả mới được khái quát hóa và xây dựng các cơ chế bảo hộ tương ứng. Với tư cách là chủ thể sáng tạo ra tác phẩm, tác giả trước tiên có quyền độc quyền khai thác tác phẩm đó, như là quyền và lợi ích từ việc sáng tạo, đầu tư tác phẩm.

“Tuy nhiên, việc bảo hộ độc quyền có thể dẫn đến tiêu cực là hạn chế cạnh tranh, tạo điều kiện cho chủ thể quyền có cơ hội lạm dụng quyền ảnh hưởng đến sự tiếp cận tác phẩm của công chúng. Do đó tính độc quyền trong bảo hộ quyền tác giả chỉ mang tính tương đối” 8. Nói cách khác, “nếu người thứ ba sử dụng đối tượng sở hữu trí tuệ mà không được phép của chủ sở hữu thì bị coi là vi phạm quyền của chủ sở hữu. Nhưng nếu việc sử dụng đó không nhằm mục đích thương mại hoặc không 7 Kiều Thị Thanh (2000), “Chuyên đề Một số vấn đề về quyền tác giả trong luật dân sự Việt Nam”, Thông tin khoa học pháp lý số 6, tr.

23 8 Nguyễn Thị Tuyết Nga (2012), Giới hạn quyền tác giả theo hiệp định TRIPS và pháp luật Việt Nam, luận văn thạc sĩ,Trường Đại học Luật TP. 20 11 nhằm phương hại đến hoạt động thương mại của chủ sở hữu thì sẽ không bị coi là vi phạm” 9. Có thể thấy, quyền tác giả một mặt khuyến khích các tác giả nỗ lực sáng tạo, nhưng đồng thời cũng tạo cơ chế “sử dụng hợp lý” (fair-use) để các tri thức có cơ hội được phổ biến đến toàn nhân loại để cùng lĩnh hội, thụ hưởng và tiếp tục phát triển. Thứ ba, quyền tác giả được bảo hộ theo cơ chế tự động, không cần đăng ký.

Đây là cơ chế đặc thù bảo hộ quyền tác giả theo quy định chung của Công ước Berne. Theo đó quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được định hình dưới dạng vật chất nhất định, không lệ thuộc vào bất kì thủ tục nào như đăng ký cấp giấy chứng nhận hay nộp lưu chiểu. Việc nộp đơn để được cấp Giấy chứng nhận quyền tác giả không phải là thủ tục bắt buộc để được hưởng quyền. Tuy nhiên, nhà nước vẫn khuyến khích tác giả đăng ký để tạo điều kiện tốt nhất, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tác giả trong trường hợp có vi phạm.

Cơ chế này khác với đối tượng sở hữu công nghiệp khi chủ thể sáng tạo phải nộp đơn đăng ký bảo hộ cho cơ quan quản lý quyền sở hữu trí tuệ để nhận được sự bảo hộ. Tài sản sở hữu trí tuệ tuy là một loại tài sản vô hình, nhưng lại chứa đựng sự sáng tạo, đầu tư, thời gian của con người. Một khi thành quả sáng tạo ấy được công bố rộng rãi, công chúng tiếp nhận, sẽ tác động đến tiến bộ xã hội. Từ đó, việc xây dựng một cơ chế bảo hộ quyền tác giả hợp lý, thỏa đáng, công bằng và nhân văn trở nên hết sức cần thiết, đặc biệt tại các nước đang phát triển, nơi mà việc bảo hộ quyền này không được chú trọng đúng mức.

Điều này vừa nhằm đảm bảo quyền lợi của chủ thể sáng tạo tác phẩm, chủ thể sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm, vừa đảm bảo tri thức được truyền bá đến cộng đồng, góp phần vào sự phát triển của nhân loại.