Chương 1: Một sô van đề lý luận về văn hóa phi vật thể và vai trò của báo chí đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thé Chương 2: Thực trạng hoạt động thông tin báo chí các tỉnh khu vực Đông Bắc Bộ về việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể Chương 3: Một số vẫn đề đặt ra và giải pháp, khuyến nghị nhằm nâng chất lượng, hiệu quả của báo chí trong việc bảo tôn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thé ở địa phương. 14 NỘI DUNG CHUONG 1. MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE VĂN HOA PHI VAT THE VA VAI TRO CUA BAO CHÍ DOI VỚI VIỆC BAO TON VA PHAT HUY GIA TRI VAN HOA PHI VAT THE 1. Hệ thống khái niệm liên quan đến dé tài 1.
Di sản van hóa Di sản trong tiếng Anh có nghĩa là “heritage”, trong tiếng Pháp là “héritage” đều có nghĩa là gia tài, của kế thừa. Theo Từ dién tiếng Việt -NXB Khoa học xã hội(1996) có nghĩa Di sản là cái của thời đi trước dé lại (Chăng hạn, kế thừa di sản văn hóa; kinh tế, văn hóa lạc hậu là di sản của chế độ cũ) Vậy, di sản văn hóa là gì? Văn hóa — xét về mặt thuật ngữ có thé hiểu là toàn bộ hoạt động sáng tạo của con người trong quá khứ cũng như trong hiện tại, được đúc kết thành một hệ thống các giá tri và chuẩn mực xã hội. Nó được biéu hiện thông qua vốn di sản văn hóa và lối sống của một cộng đồng xã hội nhất định. Di sản văn hóa được hiểu nôm na là các sản phẩm vật chất và tinh thần CÓ gia tri nhất định về lịch sử - văn hóa — khoa hoc được gìn giữ va lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác bằng nhiều cách khác nhau.
Di sản văn hóa theo quan điểm của UNESCO được chia thành hai loại là: Di sản văn hóa vật thé và Di sản văn hóa phi vật thé. Như vậy, có thê hiểu di sản văn hóa theo cách định nghĩa của Nguyễn Thị Phương Châm và Hoàng Cầm trong "Di sản văn hóa và sự phát triển bền vững, nhân văn ở Việt Nam hiện nay" đăng trên Tạp chí Cộng sản tháng 9/2022: "Di sản văn hóa là sự biểu hiện lỗi sống của cộng đông, do các cộng đồng sáng tạo nên và được truyền từ đời này sang đời khác”. Di sản van hóa phi vật thể Trong luật DI sản văn hóa được Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 21/6/2001, di sản văn hóa phi vật thé đã được nhìn nhận là: “Di sản văn hóa quy định tại luật này bao gồm di sản van hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tỉnh thân, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học được lưu truyền từ thé hệ này sang thé hệ khác ở nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Điều 4, khoản 1 trong điều luật này định nghĩa: “Di sản văn hóa phi vật thé là sản phẩm tinh than có giá trị lịch su, van hóa, khoa học được lưu truyền bằng trí nhớ, chữ viết, được hưu truyền bằng miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân ca, lỗi sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y dược học cổ truyén, về văn hóa ẩm thực, về văn hóa truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác ” [30] Di sản văn hóa phi vật thé là sản phẩm tinh than gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá tri lịch su, văn hóa, khoa học, thé hiện ban sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghé, trình diễn và các hình thức khác.
Di sản văn hóa phi vật thê bao gồm: tiếng nói, chữ viết; ngữ văn dân gian; nghệ thuật trình diễn dân gian; tập quán xã hội và tín ngưỡng; lễ hội truyền thống: nghề thủ công truyền thống: tri thức dân gian. Như vậy, “DI sản văn hóa phi vật thể" được hiểu là các tập quán, các hình thức thé hiện, biểu dat, tri thức, kỹ năng và kèm theo đó là những công cụ, đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ. Được chuyền giao từ thé hệ này sang thế hệ khác, 16 di sản văn hóa phi vật thé được các cộng đồng và các nhóm người không ngừng tái tạo dé thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người. Bao tồn di sản văn hóa phi vật thé có thé hiéu là hoạt động hướng đến mục tiêu giữ gìn, bảo vệ và duy trì các giá trị văn hóa phi vật đang dần bị mai một, hay thậm chí là có khả năng biến mat.
Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thê đòi hỏi phải nghiên cứu, phân tích, chọn lựa các yếu tố trong di sản để kế thừa, nâng cao và sáng tạo những giá trị mới. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Bao tôn là từ Hán — Việt có nghĩa là: Gin giữ sự vật tiếp tục tồn tai, không bị tôn thất hoặc biến hóa về tính chất, ý nghĩa,. Theo Từ điển Tiếng Việt thì “Bảo tồn là giữ lại không dé cho mat mát đi” [40] Như vậy, có thé hiểu, bảo tồn là việc gìn giữ một thứ gì đó an toàn, tránh cho chúng khỏi sự tôn hại, sự xuống cấp hoặc phá hoại, hay nói cách khác là bảo quản kết cau một địa điểm ở hiện trạng và kìm hãm sự xuống cấp của nó. Đồng thời bảo tồn được sử dụng nhằm mục dich đề cao tính pháp lí của hoạt động tô chức quản lí, giữ gìn, đặc biệt là xây dựng, ban hành và kiểm tra việc thực hiện các văn bản có tính pháp quy dé xác định đối tượng và khu vực bảo vệ của các di sản.
Mặt khác, khái niệm này cũng bao hàm các hoạt động khác như tu sửa, tôn tao, bảo quan, gia cố, lưu truyền, nghiên cứu, truyền day. nhằm duy trì tính nguyên bản và sự toàn vẹn của các di sản văn hóa. Theo Từ dién tiếng Việt: Phát huy có nghĩa là làm cho cái hay, cái tốt tỏa tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm [40]. 17 Bao ton, phát huy những giá trị văn hóa phục vụ cho sự nghiệp CNH- HĐH đất nước, đấu tranh chống vi phạm, xâm hại, mai một di sản văn hóa đã trở thành nhiệm vụ quan trọng của toàn Đảng, toàn dân.
Về cơ bản hệ thống di sản văn hóa vật thé của đất nước được bảo tồn, bảo vệ, chăm sóc và tu bô bảo đảm khả năng tồn tại lâu dài. Bên cạnh đó, van ton tại không ít những di tích đang xuống cấp. Hiện nay, việc tu bổ di tích ngày càng được chú trọng nhiều hơn nhưng thực tế mới chỉ dừng lai ở việc tập trung vào những di tích nổi tiếng. Còn lại hầu như chưa có di tích nào được tu bố một cách chin chu, hoàn chỉnh từ kiến trúc tới hạ tầng, từ bên trong ra bên ngoài.
Cùng với đó, chất trùng tu di tích, đặc biệt là những hạng mục được thi công bằng nguồn vốn đóng góp của nhân dân cũng chưa đạt yêu cầu về chuyên môn. Đối với di sản văn hóa phi vat thé, do đặc thù là tồn tại trong trí nhớ, được lưu truyền chủ yếu bằng con đường truyền miệng và đặc biệt là bi tác động mạnh bởi nền kinh tế thị trường, quá trình CNH-HĐH và đô thị hóa nên việc bảo tồn là cần thiết và quan trọng. Tuy nhiên trong thực tiễn vấn đề bảo tồn, phát huy và quảng bá di sản văn hóa phi vật thể vẫn chưa được như mong muốn. Cụ thé có nhiều trường hợp, so với tiềm năng thì việc sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể còn chưa tương xứng hay như: đề tài nghiên cứu sưu tam còn mang tính lan man, chưa đi sâu được vào trọng tâm vấn đề và còn phiến diện, hoặc như tồn đọng nhiều di sản văn hóa phi vật thê đã được sưu tầm nhưng chưa được đưa vào khai thác, sử dụng.
Một số di sản văn hóa, nhất là của đồng bào dân tộc it người có nguy cơ bi mai mội. Thời đại công nghệ phát triển, kéo theo đó là việc du nhập đa dạng các nền văn hóa vào nước ta. Bên cạnh làm phong phú đời sống thì việc du nhập này cũng có nhiều bat cập. Nhat là ở lứa tuôi thanh, thiếu niên chưa đủ để nhận thức được các vấn đề về văn hóa dân tộc nên dễ tiếp nhận một chiều các nền văn hóa bên ngoải mà thiêu đi tính đánh giá, chọn lọc, lâu dân dân đên ưa 18 chuộng văn hóa nước ngoài mà quên đi những sinh hoạt văn hóa dân tộc.
Trong công tác quản lí cũng bộc lộ nhiều yếu kém, thiếu những giải pháp khả thi, lúng túng trong khâu tổ chức, phương tiện, con người, nguồn kinh phí đầu tư cho bảo tồn còn hạn hẹp, khó khăn. Cùng với đó, một số ban ngành, chính quyền địa phương chưa nhận thức được day đủ vai trò của công tác bảo tồn di sản văn hóa dẫn đến việc tuyên truyền giáo dục và vận động nhân dân tham gia giữ gìn và bảo vệ di sản văn hóa còn gặp nhiều hạn chế. Từ những yếu tổ trên, việc báo chí tham gia bảo tồn di sản văn hóa nói chung và văn hóa phi vật thé nói riêng góp phan đưa công tác bảo tồn di sản văn hóa được chắn chỉnh, từ nhận thức đến tuyên truyền bằng những giải pháp cụ thé dé mọi người trong xã hội cùng chung tay gánh vác. Trong đó vai trò quản lí, điều hành nhà nước cần được xác định với vai trò và trách nhiệm một cách cụ thẻ, tình trạng việc bảo tồn di sản văn hóa là bước đi chậm đứng trước những sự đã rồi.
Bảo tồn giá trị văn hóa phi vật thé bao gồm: Nhận diện (nhìn dé chỉ ra sự vật, bản chất,.