Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Trong thời gian gần đây, quyền con người nói chung và quyền của người sống chung với HIV/AIDS nói riêng được các học giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu rất phong phú và đa dạng về nội dung, phạm vi và cách tiếp cận. Có thể khái quát và chia các công trình có liên quan đến đề tài luận án thành các nhóm sau đây: 1.
Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận về bảo đảm quyền của người sống chung với HIV/AIDS - Các công trình tiêu biểu nghiên cứu về những vấn đề quyền con người và bảo đảm quyền con người nói chung có thể kể đến các ấn phẩm do GS. Võ Khánh Vinh chủ biên như “Quyền con người”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2011; “Quyền con người: tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2009; “Quyền con người: cách tiếp cận đa ngành và liên ngành Luật học” (tập I và tập II), Nxb Khoa học xã hội; Hà Nội, 2010; “Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người” Nxb Khoa học xã hôi, Hà Nội, 2011; “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền dân sự và chính trị”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2011; “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền kinh tế, văn hóa và xã hội” Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2011; “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về các quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2012; “Pháp luật quốc tế về quyền con người” Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2014, do GS.TS Võ Khánh Vinh và TS. Lê Mai Thanh đồng chủ biên; Giáo trình “Lý luận và pháp luật về quyền con người, 2009”, NXb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội do tác giả Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao và Lã Khánh Tùng đồng chủ biên… Những công trình khoa học nêu trên tập trung nghiên cứu về những vấn đề lý luận, lịch sử, pháp luật và cơ sở lý thuyết cơ bản về quyền con người, bao gồm những vấn đề cụ thể như: khái niệm, đặc điểm, bản chất của con người; các thế hệ 7 luan an quyền con người; mối quan hệ giữa quyền con người với quyền công dân, quyền con người với một số lĩnh vực như chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội…; cơ chế pháp lý của quốc gia, khu vực, quốc tế về quyền con người; quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội… Các công trình còn tập trung nghiên cứu các điều kiện để đảm bảo quyền con người, chính sách pháp luật về các quyền dân sự, chính trị, văn hóa, xã hội. Các công trình nghiên cứu khoa học nêu trên cũng đã nghiên cứu về các quyền cụ thể cũng như quyền của một số nhóm người cụ thể và đã nghiên cứu một số quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
- Cuốn sách “Tài liệu tham khảo Luật Quốc tế về quyền con người”, Nxb Lý luận chính trị, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, năm 2005, là kết quả của công trình hợp tác của Viện Nghiên cứu quyền con người, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh trong chương trình xây dựng năng lực quản lý hiệu quả giữa Việt Nam và Australia, được tài trợ bởi hai chính phủ Việt Nam và Australia. Công trình là tập hợp trích dẫn của các tác giả quốc tế và Việt Nam về quyền con người và một số trích dẫn về các vụ việc, trường hợp liên quan… - Cuốn sách "HIV/AIDS tại Việt Nam: Thực trạng, đáp ứng quốc gia, những thách thức" của Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em, Bộ Y tế, xuất bản năm 2006. Nội dung cuốn sách trình bày tình hình nhiễm HIV/AIDS trên thế giới và Việt Nam. Bên cạnh đó, cuốn sách cũng làm rõ chiến lược phòng chống HIV/AIDS ở Việt Nam, thực trạng thông tin giáo dục truyền thông phòng chống HIV/AIDS, công tác chăm sóc điều trị cho người bị nhiễm HIV/AIDS và việc chỉ đạo thực hiện công tác này của các cấp các ngành.
- Cuốn sách "HIV/AIDS và quyền con người" của tác giả Cao Đức Thái làm chủ biên, xuất bản năm 2007. Nội dung cuốn sách trình bày những vấn đề cơ bản về cơ sở pháp lý chính trị và đạo đức trong phòng chống HIV/AISD và việc đảm bảo các quyền con người gồm quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội văn hoá của những người bị mắc căn bệnh HIV/AISD và quyền của một số nhóm xã hội như phụ nữ, trẻ em những người bị tước tự do. 8 luan an - Sách tham khảo “Luật quốc tế về các quyền của nhóm người dễ bị tổn thương” do tác giả Đỗ Hồng Thơm và Vũ Công Giao biên soạn, NXb Lao động xã hội - Hà Nội, năm 2011. Nội dung của sách tập trung phân tích và làm rõ những vấn đề lý luận, pháp lý và cơ chế quốc tế về bảo vệ và thúc đẩy quyền của một số nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người sống chung với HIV/AIDS, người thiểu số, người bản địa… Trong đó từ trang 85 đến trang 97 đề cập đến quyền của người sống chung với HIV/AIDS theo Luật quốc tế, đã khái quát lịch sử phát triển của vấn đề quyền của những người sống chung với HIV/AIDS và đề cập đến các hướng dẫn quốc tế về HIV/AIDS và quyền con người, văn kiện có ý nghĩa quan trọng, trực tiếp và cụ thể nhất về vấn đề quyền của người sống chung với HIV/AIDS, văn kiện hỗ trợ quốc gia trong việc vận dụng những quy phạm quốc tế về quyền con người.
- Cuốn sách “Bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trong khu vực ASEAN”, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Nxb Lao động - Xã hội, 2012. Sách đã giới thiệu và phân tích khái quát thực tiễn nhân quyền tại các quốc gia trong khu vực ASEAN, sự hình thành những chuẩn mực, các cơ chế khu vực bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền cũng như vai trò của các chủ thể khác nhau ở ASEAN trong việc bảo vệ nhân quyền. Sách cũng phân tích các hoạt động của Việt Nam trong bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trong khuôn khổ ASEAN như hợp tác liên chính phủ, hợp tác giữa các tổ chức xã hội dân sự và giới học thuật. Các hoạt động bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trong cuốn sách là bảo vệ và thúc đẩy quyền con người nói chung, chưa có sự phân tích tách biệt về từng nhóm quyền, trong đó có quyền của người chung sống với HIV/AIDS.
Cuốn sách “Sống với HIV và chết vì AIDS: Đa dạng, bất bình đẳng và nhân quyền trong đại dịch toàn cầu” (Living with HIV and Dying with AIDS: Diversity, Inequality and Human Rights in the Global Pandemic) của tác giả Lesley Doyal, xuất bản năm 2013. Sách tập trung phân tích những đặc trưng cơ bản của người sống chung với HIV thông qua những nghiên cứu thực nghiệm, thể hiện thông qua những biểu hiện về thể chất và tâm lý của người sống chung với HIV mà tùy thuộc vào hoàn cảnh sinh học, xã hội, văn hoá và kinh tế của họ. Việc làm rõ những đặc 9 luan an trưng cơ bản của người sống chung với HIV là nền tảng cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả của các chiến lược, kế hoạch hành động trong việc giảm thiểu tác động của HIV và AIDS. Tác giả của cuốn sách cũng cho thấy những chiến lược và các kế hoạch hành động cần sự đánh giá tốt hơn về nhu cầu và quyền của những người bị ảnh hưởng trong bối cảnh rộng hơn của bất bình đẳng và bất công toàn cầu đối với người sống chung với HIV.
Nội dung cuốn sách cũng phác thảo những cách tiếp cận để giải quyết những thách thức đối với vấn đề chống kỳ thị và bảo vệ nhân quyền đối với những người sống chung với HIV. Cuốn sách “Cơ chế quốc tế và khu vực về quyền con người” của GS. Võ Khánh Vinh và TS. Lê Mai Thanh đồng chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, 2014.
Cuốn sách đề cập một cách khái quát cơ chế quốc tế và cơ chế khu vực về quyền con người, những vấn đề về cơ chế đa phương về quyền con người và tư cách thành viên của Việt Nam, sách còn đề cập đến mối quan hệ giữa các cơ chế đa phương, khu vực và quốc gia; các thiết chế quốc tế được thành lập để bảo vệ quyền con người. Cuốn sách “Sức mạnh của sự thật: câu chuyện của Dự án Luật Phòng chống AIDS” “Speaking truth to power: the story of the AIDS Law Project” của tác giả Didi Moyle, xuất bản năm 2015. Cuốn sách bàn về Dự án Luật Phòng chống AIDS (ALP) và sức mạnh của quyền con người trong chiến dịch chống HIV/AIDS. ALP với khởi điểm là một tổ chức phi chính phủ quy mô nhỏ ở Johannesburg (Nam Phi).
Tổ chức này cùng với các đồng minh trong Chiến dịch Hành động xử lý, đã chiến đấu hơn một thập kỷ vì quyền của người sống với HIV/AIDS. Ngày nay, Nam Phi đã có luật bảo vệ quyền của người sống chung với HIV/AIDS và chương trình điều trị dành cho những người sống chung với HIV/AIDS lớn nhất trên thế giới. Cuốn sách chứng minh sức mạnh của con người và lòng can đảm của họ dám nói lên sự thật. Đây cũng là một trong những bài học kinh nghiệm quý giá trong cuộc chiến chống vi phạm nhân quyền với người sống chung với HIV/AIDS cho mọi quốc gia trên thế giới.
Cuốn sách “Pháp luật quốc gia và quốc tế về bảo vệ quyền của các nhóm xã hội dễ bị tổn thương”, Hội Luật gia Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017. Cuốn sách đã nêu khái quát về vấn đề quyền con người, quan điểm và khuôn khổ 10 luan an pháp luật chung về bảo vệ quyền con người ở Việt Nam; đồng thời, nêu rõ khuôn khổ các quyền con người cơ bản trong pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc tế. Đặc biệt, đã nêu rõ quyền của một số nhóm xã hội dễ bị tổn thương trong pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc tế, trong đó tập trung vào 06 nhóm cụ thể: Phụ nữ; trẻ em; người sống chung với HIV/AIDS; người khuyết tật; người lao động di trú; người thiểu số. Tuy nhiên, nội dung đảm bảo thực thi các quyền con người của những người sống chung với HIV/AIDS mới được đề cập một cách mờ nhạt, chưa được phân tích sâu.