Chương 1: Những vấn đề lý luận chung và kinh nghiệm quốc tế về an sinh xã hội đối với lao động phi kết cấu HV - Nguyễn Đức Tú – K11- KTCT (2002 - 2005) z Luận văn Tốt nghiệp -5- Chương 2: Thực trạng hệ thống an sinh xã hội đối với lao động phi kết cấu ở Việt Nam trong thời gian qua Chương 3: Quan điểm định hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện và phát triển hệ thống an sinh xã hội đối với lao động phi kết cấu ở Việt Nam trong thời gian tới PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ AN SINH XÃ HỘI ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG KHU VỰC PHI KẾT CẤU 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ AN SINH XÃ HỘI ĐỐI VỚI KHU VỰC PHI KẾT CẤU 1. Khu vực kinh tế phi kết cấu 1. Khái niệm Khái niệm khu vực kinh tế phi kết cấu xuất hiện từ những năm 60 của thế kỷ 20.
Trên thế giới, khu vực kinh tế phi kết cấu có một số tên gọi khác như: Kinh tế phi chính thức (Unofficial economy); Kinh tế chìm (Underground economy); Kinh tế song song (Parallel economy); Kinh tế vô hình (Invisible economy); Kinh tế giấu diếm (Concealed economy); Khu vực kinh tế phi doanh nghiệp (Unincorporated sector); Khu vực dịch vụ phi chính thức (Informal service sector); Kinh tế nhân dân (People’s economy). Vì thế cũng có rất nhiều khái niệm khác nhau. Do sự khác biệt về kinh tế -xã hội, đặc biệt là trình độ phát triển giữa các quốc gia, quan niệm về khu vực kinh tế phi kết cấu có sự khác biệt khá lớn. Ngoài ra, tùy theo những tiêu chí nghiên cứu hoặc việc xem xét khu vực kinh tế phi kết cấu dưới những góc độ khác nhau thì cũng có thể đưa ra những khái niệm khác nhau.
Bởi vậy, khi nghiên cứu về khu vực kinh tế phi kết cấu, các nhà kinh tế và các tổ chức quốc tế thường nêu lên những đặc điểm chính để nhận dạng và qua đó giải thích cho tên gọi và khái niệm mà họ đưa ra. Chúng ta có thể nêu ra một số khái niệm của các tổ chức quốc tế và các quốc gia trên thế giới mà có nhiều điểm hợp lý và phù hợp với điều kiện của các nước đang phát triển như Việt Nam sau đây: Theo khái niệm của Liên hiệp quốc (UN): Khu vực kinh tế phi kết cấu là đơn vị sản xuất có sử dụng các đầu vào về vốn, lao động, hàng hoá và dịch vụ để HV - Nguyễn Đức Tú – K11- KTCT (2002 - 2005) z Luận văn Tốt nghiệp -6- tạo ra hàng hoá hoặc dịch vụ nhất định được thực hiện bởi các cá nhân người lao động hoặc hộ gia đình hoặc nhóm nhỏ người lao động nhưng không đăng ký theo quy định của pháp luật, không thực hiện chế độ hạch toán kinh doanh. Với quan niệm này, khu vực kinh tế phi kết cấu được xem xét với tư cách là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế. Năm 1972, Tổ chức lao động quốc tế (ILO) đưa ra khái niệm về khu vực kinh tế phi kết cấu như sau: Khu vực kinh tế phi kết cấu đó là các đơn vị kinh tế có quy mô nhỏ, sản xuất, phân phối hàng hoá và dịch vụ cho người lao động tự do, người lao động trong gia đình và một số ít người lao động khác đảm nhận.
Đặc điểm của khu vực này là dễ thâm nhập, yêu cầu về vốn thấp, sử dụng công nghệ và kỹ năng đơn giản, năng suất lao động thấp. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) rất quan tâm tới vấn đề này và tiếp tục nghiên cứu về khu vực kinh tế phi kết cấu. Năm 1993, khái niệm về khu vực kinh tế phi kết cấu của ILO được đưa ra khá hoàn chỉnh, nó phản ánh một hiện thực của nền kinh tế các nước đang phát triển. Khu vực kinh tế phi kết cấu bao gồm các đơn vị kinh tế sản xuất ra của cải và dịch vụ nhằm tạo việc làm và thu nhập, hoạt động với quy mô nhỏ, trình độ tổ chức thấp, tỷ lệ giữa vốn đầu tư và lao động cũng ở mức độ thấp, quan hệ lao động gắn liền mật thiết với quan hệ họ hàng, quan hệ cá nhân, quan hệ xã hội hoặc còn có các mối quan hệ mang tính ngẫu nhiên hơn là quan hệ kinh tế, quan hệ theo theo hợp đồng và được đảm bảo.
Đó là các xí nghiệp cá thể trong đó người có việc làm, các chi phí và các cam kết khó tách rời các cam kết của hộ gia đình của những người chủ của chúng. Tuy nhiên các xí nghiệp tuyệt nhiên và không nhất thiết tự khép mình vào các nghĩa vụ pháp lý và các xí nghiệp này khác biệt với nền kinh tế “ngầm”. Từ những khái niệm khác nhau được trình bày trên đây, chúng ta có thể khái quát lại như sau: Khu vực kinh tế phi kết cấu ở các nƣớc đang phát triển là một khu vực của nền kinh tế bao gồm các doanh nghiệp rất nhỏ và một số lƣợng lớn những ngƣời lao động tự tạo việc làm cho mình; là khu vực có trình độ công nghệ thấp, nhu cầu về vốn, tài nguyên thấp; có đóng góp đáng kể vào thu nhập quốc dân, nhƣng nhìn chung vẫn đang nằm ngoài tầm kiể m soát và hỗ trợ của Nhà nƣớc. Nguồn gốc hình thành khu vực kinh tế phi kết cấu HV - Nguyễn Đức Tú – K11- KTCT (2002 - 2005) z Luận văn Tốt nghiệp -7- Trong suốt chiều dài phát triển của lịch sử của loài người, ngay từ thời xa xưa, lao động đã giúp cho con người tồn tại và phát triển.
Cho đến nay, trước những biến đổi của nền kinh tế, chính trị, xã hội, một bộ phận người vẫn luôn phải bươn chải, lao động, tự tìm kiếm việc làm để duy trì cuộc sống. Chính vì vậy, sự tồn tại của những người lao động tự do, tự tạo việc làm cho mình là khách quan trong xã hội tại bất cứ quốc gia nào. Tuy nhiên ở các quốc gia phát triển, do nền kinh tế phát triển cao, năng lực quản lý Nhà nước và hệ thống chính sách pháp luật tốt nên khu vực này ngày càng thu hẹp. Ngược lại, đối với các quốc gia đang phát triển thì khu vực kinh tế phi kết cấu có xu hướng mở rộng và tồn tại song song với khu vực kinh tế chính thức do những nguyên nhân sau: a.
Chính sách phát triển nền kinh tế thị trường Phát triển kinh tế thị trường là điều kiện cần thiết để tăng trưởng, phát triển kinh tế. Chính vì thế mà trong những năm gần đây, tuyệt đại đa số các nước đang phát triển đều chuyển sang kinh tế thị trường. Một trong những điều kiện để phát triển kinh tế thị trường là thực hiện kinh tế nhiều thành phần. Trong nền kinh tế nhiều thành phần, mỗi cá nhân, hộ gia đình là một chủ thể kinh tế độc lập, quyết định việc trả lời những câu hỏi cơ bản của nền kinh tế thị trường: Sản xuất cái gì? Sản xuất như thế nào? Sản xuất cho ai? Điều đó cũng có nghĩa là tạo cơ hội cho các cá nhân, hộ gia đình tự tạo việc làm hoặc tìm kiếm được việc làm ngoài khu vực nhà nước, mang lại thu nhập, đảm bảo đời sống cho chính họ.
Kinh tế thị trường có rất nhiều ưu điểm, nhưng cũng có rất nhiều khuyết tật và việc khắc phục các khuyết tật đó là chức năng của Nhà nước. Phát triển kinh tế thị trường sẽ làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội như: phân hoá giàu nghèo, bất bình đẳng, nghèo đói, thất học, tệ nạn xã hội.Giải quyết các vấn đề xã hội đó đòi hỏi phải có hàng loạt chính sách xã hội và bộ máy thực thi các chính sách đó. Tuy nhiên, trong điều kiện các nước đang phát triển, các chính sách xã hội, các chương trình và mạng lưới an toàn xã hội chưa đủ che chắn cho tất cả những người nghèo trong xã hội, đa số trong số đó vẫn phải tự lo cho cuộc sống của mình, bằng cách tìm đủ mọi công việc để có thu nhập đảm bảo duy trì cuộc sống của bản thân. Điều đó làm cho khu vực kinh tế phi kết cấu ngày càng mở rộng.
Quá trình công nghiệp hoá HV - Nguyễn Đức Tú – K11- KTCT (2002 - 2005) z Luận văn Tốt nghiệp -8- Mục đích các nước đang phát triển muốn đạt được là tăng trưởng kinh tế. Để đạt được mục tiêu đó, đa số các quốc gia này đều tiến hành công nghiệp hoá, mà trước hết là tập trung vào xây dựng các ngành công nghiệp hiện đại và những cở sở kết cấu hạ tầng cần thiết. Quá trình công nghiệp hoá ở các nước đang phát triển đã đạt được những thành tựu quan trọng. Nền kinh tế tăng trưởng nhờ sản xuất phát triển, nạn thất nghiệp và nghèo đói giảm đáng kể.
Tuy nhiên công nghiệp hoá và tăng trưởng kinh tế đã làm gia tăng sự cách biệt về thu nhập và mức sống giữa các tầng lớp dân cư. Cùng với sự nâng cao trình độ kỹ thuật của nền kinh tế, nhu cầu về việc làm giảm, bộ phận những lao động có trình độ học vấn và tay nghề thấp, ít có cơ hội tìm được việc làm. Ngoài ra, quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá làm cho một bộ phận nông dân không còn đất đai để canh tác và họ không dễ để thích ứng ngay được với những công việc mới ở khu vực kinh tế chính thức. Do đó, việc làm và thu nhập đối với họ là vấn đề cấp bách.
Sự di dân từ nông thôn ra thành thị là tất yếu và rất mạnh mẽ. Từ đó hình thành những nhóm người không được khu vực chính thức tiếp nhận. Đây chính là lý do làm cho khu vực kinh tế phi kết cấu vẫn tiếp tục mở rộng ở các nước đang phát triển trong giai đoạn hiện nay. Thu nhập, mức sống thấp, mức độ thất nghiệp cao Đặc điểm quan trọng của các nước đang phát triển là mức thu nhập, mức sống thấp.
Để đảm bảo cuộc sống, người lao động phải tự tạo việc làm bằng mọi hình thức. Đây chính là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự hình thành khu vực kinh tế phi kết cấu. Thất nghiệp trầm trọng là một trong những đặc điểm khá đặc trưng của lao động ở các nước đang phát triển. Những người lao động không thể tìm được việc làm ở khu vực kinh tế chính thức đã buộc phải tìm đến khu vực kinh tế phi kết cấu.
Do đó, nếu không có khu vực kinh tế phi kết cấu thì sẽ có một số lượng lớn những người không có việc làm, không có thu nhập.
