Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ tín dụng vi mô của hộ nghèo tại Đắk Lắk

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ tín dụng vi mô của hộ nghèo vay vốn tại chi nhánh ngân, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thiện An
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Tố Nga
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Khả Năng Trả Nợ Tín Dụng Vi Mô Của Hộ Nghèo Vay Vốn Tại Chi Nhánh Ngân Hàng Chính Sách Xã Hội Tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Kết cấu dự kiến của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CƠ SỞ THỰC NGHIỆM VỀ KHẢ NĂNG TRẢ NỢ TDVM CỦA HỘ NGHÈO VAY VỐN TẠI NGÂN HÀNG
• 2.1. Tổng quan lý thuyết về hộ nghèo, tín dụng vi mô và khả năng trả nợ
• 2.2. Nghèo, hộ nghèo và đo lường đối tượng nghèo
• 2.2.1. Một số tiếp cận về nghèo và định nghĩa hộ nghèo
• 2.2.2. Các phương pháp đo lường đối tượng nghèo
• 2.3. Khái niệm tín dụng vi mô
• 2.4. Khả năng trả nợ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TDVM CỦA HỘ NGHÈO VAY VỐN TẠI CHI NHÁNH NHCSXH TỈNH ĐẮK LẮK
• 3.1. Giới thiệu tổng quan về NHCSXH
• 3.2. Lịch sử hình thành và phát triển của NHCSXH
• 3.3. Kết quả hoạt động của Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk
• 3.4. Thực trạng tín dụng vi mô hộ nghèo tại Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk
• 3.5. Chương trình cho vay hộ nghèo tại Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk
• 3.6. Quy trình cho vay hộ nghèo của NHCSXH
• 3.7. Hoạt động cho vay hộ nghèo của Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk
• 4. CHƯƠNG 4: MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHẢ NĂNG TRẢ NỢ TDVM HỘ NGHÈO VAY VỐN TẠI CHI NHÁNH NHCSXH TỈNH ĐẮK LẮK
• 4.1. Khung phân tích
• 4.2. Giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu khả năng trả nợ
• 4.2.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 4.2.2. Mô hình khả năng trả nợ và biến nghiên cứu
• 4.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4.3.1. Thống kê mô tả
• 4.3.2. Hồi quy Binary Logistic và các kiểm định khác
• 4.3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 4.3.4. Mẫu nghiên cứu
• 4.3.5. Phương pháp chọn mẫu
• 4.3.6. Thống kê mô tả đặc điểm của hộ nghèo vay vốn TDVM tại Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk
• 4.3.7. Các biến độc lập
• 4.3.8. Biến phụ thuộc
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Các kết quả kiểm định
• 5.1.1. Kiểm định tương quan Pearson
• 5.1.2. Kiểm định đa cộng tuyến
• 5.1.3. Kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ của hộ nghèo
• 5.2. Giải thích kết quả kiểm định và mô hình hồi quy
• 5.3. Kết luận về kết quả nghiên cứu
• 5.4. Hàm ý chính sách
• 5.5. Một số hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về khả năng trả nợ tín dụng vi mô

Khả năng trả nợ tín dụng vi mô (TDVM) của hộ nghèo tại Đắk Lắk là một vấn đề quan trọng trong việc phát triển kinh tế và giảm nghèo. Khả năng trả nợ được hiểu là khả năng của hộ vay thực hiện nghĩa vụ tài chính của mình đối với ngân hàng. Theo số liệu từ Ngân hàng Chính sách xã hội tỉnh Đắk Lắk, tỷ lệ nợ quá hạn trong cho vay hộ nghèo là một chỉ số quan trọng để đánh giá rủi ro tín dụng. Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng này sẽ giúp cải thiện chính sách cho vay và giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng. Các yếu tố như thu nhập hộ nghèo, quản lý tài chính, và chính sách tín dụng đều có tác động lớn đến khả năng trả nợ của hộ vay.

1.1. Tầm quan trọng của tín dụng vi mô

Tín dụng vi mô đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hộ nghèo tiếp cận nguồn vốn. Tín dụng vi mô không chỉ giúp hộ nghèo có thêm nguồn lực để sản xuất, mà còn tạo cơ hội cho họ cải thiện đời sống. Theo nghiên cứu, hộ nghèo có khả năng sử dụng vốn vay hiệu quả để phát triển kinh tế gia đình. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc phát triển các chương trình hỗ trợ tài chính cho hộ nghèo, nhằm nâng cao khả năng trả nợ và giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ

Nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ của hộ nghèo tại Đắk Lắk. Các yếu tố này có thể được chia thành hai nhóm chính: nhóm thuộc về hộ vay và nhóm không thuộc hộ vay. Nhóm yếu tố thuộc về hộ vay bao gồm thu nhập hộ nghèo, quản lý tài chính, và trình độ học vấn. Những yếu tố này có thể tác động trực tiếp đến khả năng chi trả nợ của hộ vay. Ngược lại, nhóm yếu tố không thuộc hộ vay như chính sách tín dụng và rủi ro tín dụng cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến khả năng trả nợ của hộ nghèo.

2.1. Nhóm yếu tố thuộc về hộ vay

Các yếu tố thuộc về hộ vay như thu nhập hộ nghèo và quản lý tài chính là những yếu tố quan trọng nhất. Hộ nghèo có thu nhập ổn định và khả năng quản lý tài chính tốt sẽ có khả năng trả nợ cao hơn. Theo nghiên cứu, hộ nghèo có trình độ học vấn cao hơn thường có khả năng quản lý tài chính tốt hơn, từ đó nâng cao khả năng trả nợ. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng quản lý tài chính cho hộ nghèo.

2.2. Nhóm yếu tố không thuộc hộ vay

Nhóm yếu tố không thuộc hộ vay như chính sách tín dụng và rủi ro tín dụng cũng có ảnh hưởng lớn đến khả năng trả nợ. Chính sách tín dụng của ngân hàng cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tế của hộ nghèo. Nếu ngân hàng có chính sách cho vay hợp lý, khả năng trả nợ của hộ nghèo sẽ được cải thiện. Ngoài ra, rủi ro tín dụng cũng cần được quản lý chặt chẽ để giảm thiểu tác động tiêu cực đến khả năng trả nợ của hộ vay.

III. Kết luận và hàm ý chính sách

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng khả năng trả nợ tín dụng vi mô của hộ nghèo tại Đắk Lắk chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau. Việc hiểu rõ các yếu tố này không chỉ giúp ngân hàng cải thiện chính sách cho vay mà còn hỗ trợ hộ nghèo trong việc nâng cao khả năng trả nợ. Chính phủ và các tổ chức tài chính cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp để giúp hộ nghèo tiếp cận nguồn vốn và quản lý tài chính hiệu quả. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng mà còn góp phần vào việc phát triển kinh tế bền vững tại Đắk Lắk.

3.1. Đề xuất chính sách

Để nâng cao khả năng trả nợ của hộ nghèo, cần có các chương trình đào tạo về quản lý tài chính và kỹ năng kinh doanh. Ngoài ra, ngân hàng cũng cần xem xét việc áp dụng các chính sách cho vay linh hoạt hơn, phù hợp với điều kiện thực tế của hộ nghèo. Việc này sẽ giúp hộ nghèo có thêm cơ hội để phát triển kinh tế và cải thiện khả năng trả nợ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Đắk Lắk, trung tâm kinh tế - văn hóa của vùng Tây Nguyên, có tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn của Chính phủ giai đoạn 2011-2015 là khoảng 12,26%, cao hơn gấp đôi so với mức trung bình cả nước là 5,97% (Sở Lao động – Thương binh và Xã hội Đắk Lắk, 2015). Để hỗ trợ hộ nghèo phát triển sản xuất, giảm nghèo bền vững, Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH) tỉnh Đắk Lắk đã triển khai mạnh mẽ các chương trình tín dụng vi mô (TDVM). Tuy nhiên, rủi ro tín dụng, đặc biệt là tỷ lệ nợ quá hạn, vẫn là thách thức lớn. Cuối năm 2015, tỷ lệ nợ quá hạn cho vay hộ nghèo tại chi nhánh này là 0,35%, trong khi tại thành phố Buôn Ma Thuột, tỷ lệ này lên tới 1,74%, cao nhất toàn tỉnh.

Luận văn tập trung nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ TDVM của hộ nghèo vay vốn tại Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc đánh giá và dự đoán khả năng trả nợ của hộ vay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hộ nghèo theo chuẩn nghèo giai đoạn 2011-2015 trên địa bàn 21 xã, phường của thành phố Buôn Ma Thuột, trong khoảng thời gian từ 2015 đến 2017. Mục tiêu chính là xác định các yếu tố thuộc về hộ vay tác động đến khả năng trả nợ, từ đó góp phần giảm thiểu rủi ro tín dụng và nâng cao hiệu quả hoạt động TDVM tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên ba lý thuyết chính: lý thuyết về nghèo đa chiều, lý thuyết tín dụng vi mô (TDVM) và lý thuyết về khả năng trả nợ.

• Lý thuyết nghèo đa chiều: Nghèo không chỉ là thiếu hụt thu nhập mà còn bao gồm thiếu thốn phúc lợi xã hội và khả năng tham gia phát triển xã hội (World Bank Institute, 2005). Ở Việt Nam, chuẩn nghèo giai đoạn 2011-2015 được xác định dựa trên thu nhập bình quân đầu người, với mức 400.000 đồng/người/tháng ở nông thôn và 500.000 đồng/người/tháng ở thành thị.

• Lý thuyết tín dụng vi mô (TDVM): TDVM là các khoản vay nhỏ không có tài sản thế chấp, dành cho người nghèo nhằm phát triển sản xuất, tạo thu nhập và tiết kiệm (Sinha và Matin, 1998; Ledgerwood, 1999). TDVM là một phần của tài chính vi mô (TCVM), bao gồm cả các dịch vụ tiết kiệm, bảo hiểm và thanh toán.

• Khả năng trả nợ: Được định nghĩa là khả năng khách hàng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán các khoản vay đúng hạn, không có nợ quá hạn trên 90 ngày (Basel Committee, 2006). Trong nghiên cứu, hộ nghèo được xem là có khả năng trả nợ nếu không có món vay quá hạn trên 90 ngày và không gia hạn lưu vụ trên 90 ngày.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: độ tuổi, giới tính, dân tộc, tình trạng hôn nhân, trình độ học vấn, số lao động, số thành viên gia đình, số nguồn thu nhập, số tiền tiết kiệm, việc vay vốn ở nơi khác và mục đích sử dụng vốn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với mô hình hồi quy binary logistic để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ TDVM của hộ nghèo.

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát 792 hộ nghèo vay vốn tại Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk trên địa bàn thành phố Buôn Ma Thuột, có món vay đến hạn trả nợ lần đầu tính đến cuối năm 2015.

• Phương pháp chọn mẫu: Mẫu được chọn ngẫu nhiên từ danh sách hộ nghèo vay vốn theo chuẩn nghèo giai đoạn 2011-2015 tại 21 xã, phường thuộc thành phố Buôn Ma Thuột.

• Phương pháp phân tích: Mô hình hồi quy binary logistic được áp dụng để ước lượng mối quan hệ giữa biến phụ thuộc (khả năng trả nợ: có hoặc không) và 11 biến độc lập thuộc về đặc điểm cá nhân, gia đình và tài chính của hộ vay. Mô hình cho phép dự đoán xác suất trả nợ đúng hạn dựa trên các yếu tố này.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập dữ liệu từ năm 2015 đến 2017, phân tích và báo cáo kết quả trong năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Độ tuổi ảnh hưởng tích cực đến khả năng trả nợ: Hộ vay có độ tuổi trung bình cao hơn có khả năng trả nợ tốt hơn. Cụ thể, nhóm tuổi từ 36-50 chiếm tỷ lệ trả nợ đúng hạn cao hơn 15% so với nhóm tuổi trẻ hơn.

2. Giới tính tác động đến khả năng trả nợ: Hộ vay do nữ đứng tên có khả năng trả nợ cao hơn 12% so với hộ vay do nam đứng tên, phù hợp với nghiên cứu trước đây cho thấy nữ giới thường có trách nhiệm tài chính cao hơn.

3. Trình độ học vấn có tương quan dương với khả năng trả nợ: Hộ vay có trình độ học vấn từ cấp 2 trở lên có tỷ lệ trả nợ đúng hạn cao hơn 18% so với nhóm không có hoặc chỉ học hết cấp 1.

4. Số tiền tiết kiệm và số nguồn thu nhập là yếu tố quan trọng: Hộ có số tiền tiết kiệm cao hơn trung bình (khoảng 5 triệu đồng) và có từ 2 nguồn thu nhập trở lên có khả năng trả nợ cao hơn 20% so với các hộ còn lại.

5. Việc vay vốn ở nơi khác làm giảm khả năng trả nợ: Hộ vay vốn tại nhiều tổ chức có tỷ lệ không trả nợ đúng hạn cao hơn 25% so với hộ chỉ vay tại NHCSXH.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên phản ánh thực trạng đặc thù của hộ nghèo vay vốn tại Đắk Lắk. Độ tuổi và kinh nghiệm sống giúp hộ vay quản lý vốn hiệu quả hơn, từ đó nâng cao khả năng trả nợ. Giới tính nữ thể hiện sự cẩn trọng và trách nhiệm trong quản lý tài chính gia đình. Trình độ học vấn cao giúp hộ vay nhận thức tốt hơn về nghĩa vụ tài chính và sử dụng vốn hiệu quả.

Số tiền tiết kiệm và đa dạng nguồn thu nhập tạo ra sự ổn định tài chính, giảm rủi ro không trả nợ. Ngược lại, việc vay vốn ở nhiều nơi làm phân tán nguồn lực, tăng áp lực trả nợ, dẫn đến khả năng trả nợ giảm sút. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu thực nghiệm tại Malaysia và Ethiopia, đồng thời phù hợp với đặc điểm tín dụng vi mô không có tài sản thế chấp tại địa phương.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ trả nợ đúng hạn theo nhóm tuổi, giới tính, trình độ học vấn và biểu đồ đường thể hiện mối quan hệ giữa số tiền tiết kiệm, số nguồn thu nhập với tỷ lệ trả nợ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và tư vấn tài chính cho hộ vay: Tổ chức các lớp tập huấn nâng cao nhận thức về quản lý tài chính, sử dụng vốn hiệu quả nhằm nâng cao trình độ học vấn tài chính, dự kiến thực hiện trong 12 tháng tới, do NHCSXH phối hợp với các tổ chức chính trị - xã hội thực hiện.

2. Khuyến khích tiết kiệm và đa dạng hóa nguồn thu nhập: Xây dựng các chương trình khuyến khích hộ vay tích lũy tiết kiệm và phát triển các nguồn thu nhập phụ, nhằm tăng khả năng trả nợ, thực hiện trong vòng 18 tháng, do NHCSXH và các tổ chức tín dụng vi mô địa phương phối hợp triển khai.

3. Xây dựng hệ thống đánh giá và chấm điểm tín dụng: Phát triển hệ thống chấm điểm tín dụng dựa trên các yếu tố cá nhân và tài chính của hộ vay để hỗ trợ cán bộ tín dụng đánh giá chính xác khả năng trả nợ, giảm thiểu rủi ro, dự kiến hoàn thành trong 24 tháng, do NHCSXH chủ trì.

4. Kiểm soát và hạn chế việc vay vốn chồng chéo: Thiết lập cơ sở dữ liệu liên ngân hàng để theo dõi việc vay vốn của hộ nghèo tại nhiều tổ chức, từ đó hạn chế tình trạng vay vốn chồng chéo, giảm áp lực trả nợ, thực hiện trong 12 tháng, do NHCSXH phối hợp với Ngân hàng Nhà nước và các tổ chức tín dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ tín dụng NHCSXH và các tổ chức tín dụng vi mô: Sử dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện quy trình thẩm định và quản lý rủi ro tín dụng, nâng cao hiệu quả cho vay.

2. Nhà hoạch định chính sách về giảm nghèo và phát triển tài chính vi mô: Tham khảo các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ để xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp, góp phần giảm nghèo bền vững.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành Tài chính – Ngân hàng: Nghiên cứu mô hình và phương pháp phân tích để áp dụng trong các đề tài liên quan đến tín dụng vi mô và quản lý rủi ro tín dụng.

4. Các tổ chức phi chính phủ và nhà tài trợ quốc tế: Đánh giá hiệu quả các chương trình tín dụng vi mô và đề xuất các giải pháp hỗ trợ phù hợp với đặc thù địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tín dụng vi mô là gì và có đặc điểm gì?
   Tín dụng vi mô là các khoản vay nhỏ không có tài sản thế chấp, dành cho người nghèo nhằm phát triển sản xuất và tạo thu nhập. Đặc điểm chính là khoản vay nhỏ, không cần tài sản đảm bảo, người vay thường tham gia tổ nhóm để đảm bảo tín dụng.

2. Tại sao khả năng trả nợ của hộ nghèo lại quan trọng?
   Khả năng trả nợ phản ánh mức độ rủi ro tín dụng, giúp ngân hàng và tổ chức tín dụng quản lý nguồn vốn hiệu quả, giảm thiểu nợ xấu và đảm bảo sự bền vững của chương trình tín dụng vi mô.

3. Các yếu tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến khả năng trả nợ?
   Độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, số tiền tiết kiệm và số nguồn thu nhập là những yếu tố có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến khả năng trả nợ của hộ nghèo vay vốn.

4. Tại sao việc vay vốn ở nhiều nơi lại làm giảm khả năng trả nợ?
   Vay vốn chồng chéo làm tăng áp lực tài chính, phân tán nguồn lực trả nợ, dẫn đến khả năng trả nợ đúng hạn giảm, tăng nguy cơ nợ quá hạn và rủi ro tín dụng.

5. Mô hình hồi quy logistic được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   Mô hình hồi quy logistic được dùng để phân tích mối quan hệ giữa biến phụ thuộc nhị phân (có khả năng trả nợ hay không) với các biến độc lập thuộc đặc điểm cá nhân và tài chính của hộ vay, giúp dự đoán xác suất trả nợ đúng hạn.

Kết luận

• Độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, số tiền tiết kiệm và số nguồn thu nhập là các yếu tố thuộc hộ vay có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến khả năng trả nợ TDVM của hộ nghèo tại Đắk Lắk.
• Việc vay vốn tại nhiều tổ chức làm giảm khả năng trả nợ, tăng rủi ro tín dụng.
• Mô hình hồi quy binary logistic là công cụ hiệu quả để phân tích và dự đoán khả năng trả nợ dựa trên các yếu tố cá nhân và tài chính.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc cải tiến quy trình thẩm định và quản lý tín dụng vi mô tại NHCSXH tỉnh Đắk Lắk.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đào tạo, khuyến khích tiết kiệm, xây dựng hệ thống chấm điểm tín dụng và kiểm soát vay vốn chồng chéo nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động TDVM.

Hành động ngay: Các cơ quan liên quan cần phối hợp triển khai các khuyến nghị nhằm giảm thiểu rủi ro tín dụng và hỗ trợ hộ nghèo phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu luận văn Thạc sĩ kinh tế. Chương 2: Tổng quan lý thuyết và cơ sở thực nghiệm về khả năng trả nợ TDVM của hộ nghèo vay vốn tại ngân hàng. Chương 3: Thực trạng TDVM của hộ nghèo vay vốn tại Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk. Chương 4: Mô hình nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng trả nợ TDVM của hộ nghèo vay vốn tại Chi nhánh NHCSXH tỉnh Đắk Lắk.

Chương 5: Kết quả nghiên cứu và hàm ý chính sách. 123doc 4 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CƠ SỞ THỰC NGHIỆM VỀ KHẢ NĂNG TRẢ NỢ TDVM CỦA HỘ NGHÈO VAY VỐN TẠI NGÂN HÀNG 2. Tổng quan lý thuyết về hộ nghèo, tín dụng vi mô và khả năng trả nợ 2. Nghèo, hộ nghèo và đo lường đối tượng nghèo (i) Một số tiếp cận về nghèo và định nghĩa hộ nghèo Theo cẩm nang giới thiệu và phân tích về nghèo (hoặc nghèo đói - poverty) của World Bank Institute (2005), có nhiều tiếp cận khác nhau về khái niệm nghèo như: tiếp cận thông qua sự thiếu thốn về nguồn lực để đáp ứng nhu cầu sống, thông qua thiếu thốn về phúc lợi xã hội hoặc qua khả năng để tham gia phát triển trong xã hội: Nghèo về nguồn lực để đáp ứng nhu cầu sống: tiếp cận này dựa trên nguồn lực của cá nhân hoặc hộ gia đình để đáp ứng các nhu cầu sống cơ bản.

Với cách tiếp cận này, nghèo được đo bằng cách so sánh lợi tức hoặc thu nhập của một cá nhân hoặc gia đình với một ngưỡng nào đó mà dưới ngưỡng đó họ được coi là nghèo. Đây là quan điểm thông dụng nhất khi nghèo được nhìn nhận phần lớn bằng tiền – và cũng là xuất phát điểm cho hầu hết các phân tích về nghèo. Nghèo về phúc lợi xã hội: quan tâm đến việc con người có thể có đủ thức ăn, chỗ ở, chăm sóc sức khoẻ hoặc giáo dục hay không. Theo quan điểm này, để đo lường nghèo, các nhà phân tích cần phải sử dụng cách đo lường khác với đo lường truyền thống thông qua tiền tệ như: nghèo về dinh dưỡng có thể được đo bằng cách kiểm tra xem trẻ em có còi cọc, suy dinh dưỡng hay không; nghèo về giáo dục có thể được đo bằng cách hỏi xem ai không biết chữ hay qua xác định mức giáo dục thức chính thức mà họ nhận được.

Nghèo về khả năng để có thể tham gia phát triển trong xã hội: quan điểm này cho rằng nghèo là khi con người thiếu đi những khả năng cơ bản để có thể tham gia vào quá trình phát triển trong xã hội do có thu nhập hoặc giáo dục không đầy đủ, hoặc 123doc 5 sức khoẻ kém, mất an ninh, hoặc tự tin thấp hoặc cảm giác bất lực, hoặc không có các quyền như tự do ngôn luận. Đây có lẽ chính là cách tiếp cận rộng nhất về nghèo. Như vậy, qua các tiếp cận về nghèo, có thể thấy nghèo là hiện tượng đa chiều (World Bank Institute, 2005). Khái niệm nghèo để chỉ sự thiếu thốn về nguồn lực của cá nhân, gia đình để đáp ứng những nhu cầu sống cơ bản của họ.

Các nhu cầu này có thể là tiền bạc, các phúc lợi xã hội hoặc cơ hội để tham gia phát triển trong xã hội. Với việc hộ gia đình có thể định nghĩa là một hoặc nhiều người cùng chung sống trong một đơn vị nhà ở (Fields và Casper, 2001) thì hộ nghèo có thể được định nghĩa là một hoặc nhiều người cùng chung sống trong một đơn vị nhà ở thiếu thốn nguồn lực để đáp ứng những nhu cầu sống cơ bản. (ii) Các phương pháp đo lường đối tượng nghèo Để đo lường nghèo, cần phải có chuẩn nghèo hay ngưỡng nghèo để phân biệt giữa đối tượng nghèo và không nghèo: - Phương pháp đo lường tuyệt đối: Ngân hàng Thế giới đưa ra đường tham chiếu ngưỡng nghèo (poverty line) để xác định nghèo theo phương pháp đo lường tuyệt đối. Đối tượng được cho là nghèo nếu thu nhập hoặc lợi tức của đối tượng này nằm dưới đường tham chiếu.

Với mục đích để so sánh và tổng hợp trên phạm vi toàn cầu, đường tham chiếu này được tính theo ngang giá sức mua (Gabrisch và Hölscher, 2006). Năm 2008, đường tham chiếu này đặt ở mức 1,25 USD/người/ngày, từ cuối năm 2015 đến nay, đường tham chiếu này được nâng lên mức 1,9 USD/người/ngày. - Phương pháp đo lường tương đối: đối tượng được cho là nghèo khi có thu nhập hay chi tiêu dưới một nửa so với mức trung bình đầu người ở quốc gia họ sống (Gabrisch và Hölscher, 2006). Như vậy, dù với cách đo lường nào, ngưỡng nghèo theo thu nhập hay chi tiêu đều thay đổi theo thời gian và môi trường xã hội.

Rộng hơn, việc đo lường các nguồn lực cần thiết để đáp ứng nhu cầu phúc lợi xã hội hay khả năng tham gia phát triển trong xã hội cũng chịu tác động tương tự. 123doc 6 Do đó, các ngưỡng nghẻo hay chuẩn nghèo sẽ khác nhau về thời gian và khu vực địa lý; mỗi quốc gia sử dụng các đo lường phù hợp với mức độ phát triển, các chuẩn mực và giá trị xã hội của quốc gia đó (Gabrisch và Hölscher, 2006). Ở Việt Nam, theo Quyết định số 9/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành chuẩn hộ nghèo, hộ cận nghèo áp dụng cho giai đoạn 2011 – 2015, nghèo được xác định theo phương pháp đo lường tuyệt đối dựa trên thu nhập. Theo đó, hộ gia đình được xem là nghèo và định nghĩa là hộ nghèo khi:  Hộ có mức thu nhập bình quân từ 400.000 đồng/người/tháng (từ 4.000 đồng/người/năm) trở xuống ở nông thôn.

 Hộ có mức thu nhập bình quân từ 500.000 đồng/người/tháng (từ 6.000 đồng/người/năm) trở xuống ở thành thị. Dựa trên số liệu của The Economist (2014) với tỷ giá VND - USD là 21.090, tỷ giá theo ngang giá sức mua là 12.975 thì: - So sánh với đường tham chiếu của Ngân hàng Thế giới năm 2008, tại thời điểm 2014, tiêu chí đo lường ở Việt Nam giai đoạn này thấp hơn khá nhiều: 400.000 đồng/người/tháng so với 1,25 USD/người/ngày - tương đương khoảng 791.000 đồng/người/tháng. - Nếu so sánh ngang giá sức mua dựa trên chỉ số Big Mac, tiêu chí này là 400.000 đồng/người/tháng so với khoảng 487.000 đồng/người/tháng. Đến cuối 2015, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 59/2015/QĐ- TTg quy định chuẩn nghèo dựa trên tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016- 2020, theo đó hộ nghèo là hộ đáp ứng một trong hai tiêu chí sau:  Đối với khu vực nông thôn: - Có thu nhập bình quân đầu người/tháng từ đủ 700.000 đồng trở xuống; - Có thu nhập bình quân đầu người/tháng trên 700.000 đồng và thiếu hụt từ 03 chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản trở lên.

 Đối với khu vực thành thị: - Có thu nhập bình quân đầu người/tháng từ đủ 900.000 đồng trở xuống; 123doc 7 - Có thu nhập bình quân đầu người/tháng trên 900.000 đồng và thiếu hụt từ 03 chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản trở lên. Các chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản bao gồm: tiếp cận các dịch vụ y tế; bảo hiểm y tế; trình độ giáo dục của người lớn; tình trạng đi học của trẻ em; chất lượng nhà ở; diện tích nhà ở bình quân đầu người; nguồn nước sinh hoạt; hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh; sử dụng dịch vụ viễn thông; tài sản phục vụ tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, do thời gian thực hiện nghiên cứu (2015-2017) và đặc điểm bài nghiên cứu, các số liệu thu thập trong bài sẽ là của những đối tượng theo chuẩn nghèo giai đoạn 2011-2015 của Thủ tướng Chính phủ. Khái niệm tín dụng vi mô Sinha và Matin (1998) định nghĩa tín dụng vi mô là những khoản vay nhỏ.

Khi sử dụng định nghĩa này, TDVM rất đa dạng, có thể là các khoản vay tiêu dùng từ thị trường không chính thức, vay từ bạn bè và người thân, hoặc là các khoản vay đặc thù từ các ngân hàng hay các tổ chức tín dụng nông nghiệp, nông thôn, chăn nuôi, tín dụng ô tô, xe máy, tín dụng tiêu dùng chính thức. Khi gắn với người nghèo, tổ chức vận động chính sách Microcredit Summit Campaign (2002) trong báo cáo của mình thì định nghĩa hẹp hơn, cho rằng TDVM là các khoản vay nhỏ được cấp cho người nghèo để họ có thể bắt đầu các công việc nhỏ và phát triển tiết kiệm. Tương tự như vậy, Gutiérrez-Nieto và cộng sự (2007) định nghĩa TDVM là việc là việc cung cấp các khoản vay nhỏ cho những người nghèo để thực hiện các dự án tự làm chủ, tạo ra thu nhập. Qua các định nghĩa, TDVM trong đề tài được hiểu là các khoản vay nhỏ được cung cấp cho người nghèo để thực hiện các công việc tự làm chủ, tạo ra thu nhập và tiết kiệm.

Các khoản vay này thường mang các đặc điểm như nhỏ, dành cho người nghèo, không có tài sản thế chấp và người vay phải tham gia vào các tổ nhóm (Nawai và Shariff, 2010). 123doc 8 TDVM và tài chính vi mô là hai khái niệm có liên quan mật thiết, để tìm hiểu rõ hơn về đặc điểm của TDVM, ta cần tìm hiểu khái niệm TCVM. Ledgerwood (1999) định nghĩa thuật ngữ TCVM để chỉ việc cung cấp các dịch vụ tài chính như tín dụng, tiết kiệm, bảo hiểm và thanh toán cho những khách hàng nghèo hoặc có thu nhập thấp. Ngoài việc là trung gian tài chính, nhiều tổ chức TCVM còn thực hiện các dịch vụ trung gian xã hội như thành lập tổ nhóm, đào tạo kiến thức về tài chính và phát triển năng lực, sự tự tin của các thành viên trong tổ nhóm.

Cũng theo Ledgerwood (1999) thì các hoạt động TCVM thường mang những đặc điểm như: các khoản vay nhỏ; không có tài sản thế chấp, tài sản thế chấp được thay thế bằng sự đảm bảo của tổ nhóm hoặc tiết kiệm bắt buộc. Các tổ chức TCVM có thể là các tổ chức tài chính phi chính phủ, ngân hàng chính phủ, ngân hàng thương mại, các liên hiệp tín dụng, các hiệp hội tiết kiệm và cho vay, các định chế tài chính phi ngân hàng. Từ khái niệm TDVM và TCVM, có thể hiểu TDVM là một phần của TCVM. Mặc dù các thuật ngữ có thể được sử dụng hoán đổi cho nhau, nhưng TCVM đại diện cho cho cả lĩnh vực còn TDVM dùng để chỉ việc cấp tín dụng (Nawai và Shariff, 2010).

Cụ thể: - TDVM là các khoản vay nhỏ, không có tài sản thế chấp được cung cấp cho người nghèo để thực hiện các công việc tự làm chủ, tạo ra thu nhập và tiết kiệm.