Nghiên cứu xu hướng hình thành tập đoàn báo chí ở Việt Nam qua báo Đầu Tư và Công An Nhân Dân

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xu hướng hình thành tập đoàn báo chí ở việt nam khảo sát báo đầu tư và công an nhân dân, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Hương Trà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Anh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Báo chí học
• Đề tài: Xu Hướng Hình Thành Tập Đoàn Báo Chí Tại Việt Nam: Nghiên Cứu Từ Báo Đầu Tư Và Công An Nhân Dân
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TẬP ĐOÀN BÁO CHÍ
• 1.1. “Báo chí, “Truyền thông”
• 1.2. “Tập đoàn báo chí”
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT BƯỚC CHUẨN BỊ THÀNH LẬP TẬP ĐOÀN BÁO CHÍ CỦA CÁC CƠ QUAN BÁO CHÍ Ở VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ VỀ PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN BÁO CHÍ Ở VIỆT NAM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tập đoàn báo chí

Tập đoàn báo chí là một mô hình kinh tế quan trọng trong ngành báo chí, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Mô hình này không chỉ giúp các cơ quan báo chí tăng cường sức mạnh cạnh tranh mà còn tạo ra những cơ hội phát triển mới. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập đoàn báo chí được định nghĩa là tổ hợp các cơ quan - đơn vị hoặc doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực báo chí. Mô hình này đã được áp dụng rộng rãi trên thế giới, đặc biệt ở các nước phát triển như Mỹ, Anh và Thụy Điển. Sự hình thành tập đoàn báo chí tại Việt Nam đang trở thành một xu hướng tất yếu, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành báo chí trong thời đại công nghệ số. Việc hình thành tập đoàn báo chí không chỉ giúp nâng cao chất lượng thông tin mà còn tạo ra một hệ sinh thái truyền thông đa dạng và phong phú.

1.1. Đặc điểm của tập đoàn báo chí

Các tập đoàn báo chí thường có những đặc điểm nổi bật như quy mô lớn, đa dạng hóa các loại hình truyền thông và khả năng tiếp cận rộng rãi với công chúng. Chúng thường bao gồm nhiều cơ quan báo chí khác nhau, từ báo in, báo điện tử đến truyền hình và phát thanh. Sự đa dạng này không chỉ giúp tập đoàn báo chí mở rộng thị trường mà còn tạo ra nhiều nguồn thu nhập khác nhau. Hơn nữa, các tập đoàn báo chí còn có khả năng đầu tư vào công nghệ mới, từ đó nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt trong ngành báo chí hiện nay.

II. Xu hướng hình thành tập đoàn báo chí tại Việt Nam

Xu hướng hình thành tập đoàn báo chí tại Việt Nam đang diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là sau khi Chính phủ ban hành Quyết định số 219/2005/QĐ-TTg. Quyết định này đã mở ra cơ hội cho các cơ quan báo chí trong nước thực hiện mô hình tập đoàn báo chí. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, quá trình này vẫn gặp nhiều khó khăn. Nhiều cơ quan báo chí vẫn còn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước và chưa có đủ nguồn lực để tự chủ tài chính. Điều này dẫn đến việc hình thành tập đoàn báo chí chưa đạt được như mong đợi. Các cơ quan như Báo Đầu Tư và Báo Công An Nhân Dân đang là những ví dụ điển hình cho xu hướng này, với những nỗ lực trong việc phát triển mô hình tập đoàn báo chí. Sự phát triển này không chỉ giúp nâng cao chất lượng thông tin mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn trong ngành báo chí.

2.1. Những thuận lợi và khó khăn

Việc hình thành tập đoàn báo chí tại Việt Nam gặp phải nhiều thuận lợi và khó khăn. Một trong những thuận lợi lớn nhất là sự hỗ trợ từ chính phủ và các chính sách khuyến khích phát triển báo chí. Tuy nhiên, bên cạnh đó, các cơ quan báo chí cũng phải đối mặt với nhiều thách thức như sự cạnh tranh từ các phương tiện truyền thông nước ngoài, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và nhu cầu của công chúng. Đặc biệt, việc thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực chất lượng cao cũng là một rào cản lớn trong quá trình hình thành tập đoàn báo chí. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để tháo gỡ những khó khăn này, nhằm thúc đẩy sự phát triển của tập đoàn báo chí tại Việt Nam.

III. Giải pháp và kiến nghị

Để thúc đẩy sự hình thành tập đoàn báo chí tại Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng để hỗ trợ các cơ quan báo chí trong việc chuyển đổi thành tập đoàn báo chí. Điều này bao gồm việc rà soát và quy hoạch lại hệ thống báo chí, tạo điều kiện cho các cơ quan báo chí có thể tự chủ tài chính và hoạt động độc lập hơn. Bên cạnh đó, cần có chính sách hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành báo chí, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Cuối cùng, việc khuyến khích các cơ quan báo chí hợp tác và liên kết với nhau cũng là một giải pháp quan trọng, giúp tạo ra sức mạnh tổng hợp trong việc hình thành tập đoàn báo chí.

3.1. Khuyến nghị về chính sách

Chính phủ cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ các cơ quan báo chí trong việc hình thành tập đoàn báo chí. Điều này có thể bao gồm việc cung cấp các khoản vay ưu đãi, hỗ trợ tài chính cho các dự án phát triển báo chí, và tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan báo chí trong việc tiếp cận công nghệ mới. Hơn nữa, cần có các chương trình đào tạo và bồi dưỡng cho đội ngũ nhân lực trong ngành báo chí, nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Việc này không chỉ giúp các cơ quan báo chí phát triển bền vững mà còn góp phần nâng cao chất lượng thông tin và dịch vụ báo chí tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, báo chí ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, kinh tế và chính trị. Tại Việt Nam, hệ thống báo chí đã có bước phát triển đáng kể về số lượng và chất lượng sau hơn 20 năm đổi mới, với khoảng 748 cơ quan báo chí tính đến năm 2012, trong đó có 184 báo in, 564 tạp chí, 67 đài phát thanh truyền hình và 62 báo điện tử. Tuy nhiên, báo chí Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế như sự manh mún, thiếu sức mạnh tài chính và phụ thuộc vào bao cấp nhà nước. Chủ trương thí điểm hình thành các tập đoàn báo chí từ năm 2005 nhằm tạo ra các tổ hợp báo chí đa phương tiện, đa ấn phẩm, tự chủ tài chính và nâng cao hiệu quả hoạt động vẫn chưa được thực hiện rộng rãi.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc khảo sát thực trạng và xu hướng hình thành tập đoàn báo chí tại Việt Nam thông qua hai cơ quan báo chí tiêu biểu là Báo Đầu tư và Báo Công an Nhân dân. Nghiên cứu nhằm làm rõ những thuận lợi, khó khăn và nguyên nhân dẫn đến sự chậm trễ trong việc xây dựng mô hình tập đoàn báo chí, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy sự phát triển bền vững của báo chí Việt Nam trong giai đoạn hội nhập và công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 2005 đến 2012, khảo sát tại hai cơ quan báo chí có xu hướng phát triển thành tập đoàn báo chí, đồng thời phân tích các chính sách, mô hình tổ chức và thực tiễn hoạt động báo chí trong nước. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà quản lý, cơ quan báo chí và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực báo chí truyền thông nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển báo chí Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử, kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng về báo chí truyền thông. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết mô hình tập đoàn báo chí: Tập đoàn báo chí được hiểu là tổ hợp các cơ quan báo chí đa phương tiện, đa ấn phẩm, hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con hoặc các hình thức tổ chức phù hợp với điều kiện nội tại, vừa thực hiện chức năng chính trị vừa kinh doanh nhằm tự chủ tài chính. Mô hình này bao gồm các dạng tập trung theo chiều ngang (mua lại các cơ quan báo chí cùng loại) và chiều dọc (sở hữu các lĩnh vực báo chí khác nhau tạo thành chuỗi liên hoàn).

2. Lý thuyết kinh tế báo chí: Báo chí không chỉ là phương tiện truyền thông đại chúng mà còn là một ngành kinh tế đặc thù, đòi hỏi sự phát triển bền vững về tài chính, công nghệ và nhân lực. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của kinh tế báo chí trong việc đảm bảo sự độc lập và hiệu quả hoạt động của các cơ quan báo chí.

Các khái niệm chính bao gồm: báo chí, truyền thông đại chúng, tập đoàn báo chí, mô hình tổ chức tập đoàn báo chí, kinh tế báo chí, và chính sách quản lý báo chí.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa phân tích lý thuyết và khảo sát thực tiễn. Cụ thể:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các văn bản pháp luật, báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông, các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về tập đoàn báo chí. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát, phỏng vấn sâu với lãnh đạo và cán bộ của Báo Đầu tư và Báo Công an Nhân dân.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phân tích tổng hợp, phân tích định tính và định lượng để đánh giá thực trạng, thuận lợi, khó khăn và nguyên nhân chậm trễ trong việc hình thành tập đoàn báo chí. Các số liệu về nhân sự, tài chính, cơ cấu tổ chức được xử lý thống kê để minh họa.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát tập trung vào hai cơ quan báo chí có quy mô lớn, đa ấn phẩm, đa phương tiện và có xu hướng phát triển thành tập đoàn báo chí, với tổng số hơn 350 cán bộ, phóng viên, biên tập viên tham gia khảo sát và phỏng vấn.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2011 đến 2012, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng tổ chức và hoạt động của Báo Đầu tư và Báo Công an Nhân dân: Báo Đầu tư có 206 cán bộ nhân viên, trong đó 151 là phóng viên, biên tập viên; Báo Công an Nhân dân có cơ cấu tổ chức gồm 9 ban chuyên môn với tổng số nhân sự lớn. Cả hai đều phát hành đa ấn phẩm, đa phương tiện, bao gồm báo in, báo điện tử và các chuyên đề đặc biệt. Báo Đầu tư phát hành 3 kỳ/tuần với hơn 20.000 bản/tờ Đầu tư chứng khoán, trong khi Báo Công an Nhân dân đã chuyển thành nhật báo từ năm 2008.

2. Tiềm lực tài chính và kinh tế báo chí: Doanh thu của Báo Đầu tư từ quảng cáo và phát hành tăng 2,2 lần trong giai đoạn 2006-2011, hoạt động có lãi liên tục trong 5 năm. Báo Công an Nhân dân cũng đã chuyển sang cơ chế tự chủ tài chính từ năm 1988, phát triển đa dạng các ấn phẩm và kênh truyền thông. Tuy nhiên, cả hai đều gặp khó khăn trong việc cân đối tài chính do tác động của kinh tế vĩ mô và chính sách thuế.

3. Thuận lợi và khó khăn trong việc hình thành tập đoàn báo chí: Thuận lợi gồm đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp, đa dạng loại hình báo chí, sự quan tâm của lãnh đạo và chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển tập đoàn báo chí. Khó khăn lớn nhất là thiếu khung pháp lý rõ ràng, thủ tục hành chính phức tạp, hạn chế về nguồn vốn đầu tư, và sự chưa đồng bộ trong quản lý tài chính, kế toán.

4. Nguyên nhân chậm trễ trong việc hình thành tập đoàn báo chí: Chủ yếu do vướng mắc về chính sách pháp luật, chưa có mô hình tổ chức phù hợp với đặc thù báo chí Việt Nam, sự e ngại về ảnh hưởng đến nhiệm vụ chính trị và sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các cơ quan quản lý và báo chí.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy mô hình tập đoàn báo chí tại Việt Nam đang trong giai đoạn hình thành với nhiều tiềm năng nhưng cũng đối mặt với thách thức lớn. So với các tập đoàn báo chí quốc tế như News Corporation hay Viacom, các cơ quan báo chí Việt Nam còn hạn chế về quy mô tài chính và công nghệ. Tuy nhiên, sự phát triển đa ấn phẩm, đa phương tiện và sự tự chủ tài chính từng bước được cải thiện là những tín hiệu tích cực.

Việc thiếu khung pháp lý rõ ràng là nguyên nhân chính khiến việc hình thành tập đoàn báo chí bị trì hoãn, điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về kinh tế báo chí tại các quốc gia đang phát triển. Các biểu đồ so sánh doanh thu và số lượng ấn phẩm của Báo Đầu tư và Báo Công an Nhân dân qua các năm có thể minh họa rõ sự tăng trưởng và những biến động tài chính.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp cái nhìn toàn diện về thực trạng và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của báo chí trong thời kỳ hội nhập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về tập đoàn báo chí: Nhà nước cần sớm xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật cụ thể về mô hình tổ chức, quản lý, tài chính và hoạt động kinh doanh của tập đoàn báo chí. Mục tiêu trong vòng 2 năm tới, Bộ Thông tin và Truyền thông phối hợp với các bộ ngành liên quan hoàn thiện đề án trình Chính phủ.

2. Xây dựng mô hình tổ chức phù hợp với đặc thù Việt Nam: Các cơ quan báo chí cần chủ động nghiên cứu và đề xuất mô hình tập đoàn báo chí phù hợp, không rập khuôn theo mô hình quốc tế mà dựa trên điều kiện thực tế, đảm bảo vừa thực hiện nhiệm vụ chính trị vừa phát triển kinh tế. Thời gian thử nghiệm mô hình thí điểm trong 3 năm.

3. Tăng cường đào tạo và phát triển nguồn nhân lực: Đào tạo đội ngũ quản lý, phóng viên, biên tập viên có năng lực chuyên môn và kỹ năng quản lý tập đoàn báo chí đa phương tiện. Các trường đại học và cơ quan báo chí phối hợp tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu trong vòng 1-2 năm.

4. Hỗ trợ tài chính và công nghệ cho các cơ quan báo chí: Nhà nước và các tổ chức tài chính cần có chính sách hỗ trợ vốn đầu tư, ưu đãi thuế và hỗ trợ công nghệ hiện đại nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Các cơ quan báo chí cần xây dựng kế hoạch đầu tư công nghệ trong 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý báo chí và truyền thông: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để hoạch định chính sách, xây dựng khung pháp lý và quản lý phát triển các tập đoàn báo chí tại Việt Nam.

2. Lãnh đạo và cán bộ các cơ quan báo chí: Giúp hiểu rõ xu hướng phát triển, mô hình tổ chức và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động, từ đó xây dựng chiến lược phát triển tập đoàn báo chí phù hợp.

3. Giảng viên và sinh viên chuyên ngành báo chí truyền thông: Cung cấp tài liệu tham khảo về lý thuyết, mô hình và thực tiễn phát triển báo chí đa phương tiện, đặc biệt là mô hình tập đoàn báo chí trong bối cảnh Việt Nam.

4. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia kinh tế truyền thông: Hỗ trợ nghiên cứu sâu về kinh tế báo chí, mô hình tổ chức và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của báo chí trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Câu hỏi thường gặp

1. Tập đoàn báo chí là gì và khác gì so với cơ quan báo chí truyền thống?
   Tập đoàn báo chí là tổ hợp các cơ quan báo chí đa phương tiện, đa ấn phẩm hoạt động theo mô hình tổ chức có quy mô lớn, vừa thực hiện chức năng chính trị vừa kinh doanh để tự chủ tài chính. Khác với cơ quan báo chí truyền thống thường hoạt động độc lập, tập đoàn báo chí có sự liên kết chặt chẽ về quản lý và tài chính, tăng sức mạnh cạnh tranh.

2. Tại sao việc hình thành tập đoàn báo chí ở Việt Nam còn chậm trễ?
   Nguyên nhân chính là do thiếu khung pháp lý rõ ràng, thủ tục hành chính phức tạp, hạn chế về nguồn vốn và công nghệ, cũng như sự e ngại ảnh hưởng đến nhiệm vụ chính trị của báo chí. Ngoài ra, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và báo chí chưa hiệu quả cũng góp phần làm chậm tiến trình này.

3. Mô hình tập đoàn báo chí quốc tế có thể áp dụng như thế nào tại Việt Nam?
   Việt Nam cần xây dựng mô hình phù hợp với đặc thù chính trị, kinh tế và văn hóa trong nước, không rập khuôn mô hình quốc tế. Mô hình cần đảm bảo vừa giữ vững vai trò chính trị, vừa phát triển kinh tế báo chí, đồng thời phù hợp với quy định pháp luật và điều kiện thực tế của các cơ quan báo chí.

4. Vai trò của kinh tế báo chí trong phát triển tập đoàn báo chí là gì?
   Kinh tế báo chí giúp các cơ quan báo chí tự chủ tài chính, đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng phạm vi hoạt động. Đây là yếu tố then chốt để báo chí phát triển bền vững, giảm sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước và tăng sức cạnh tranh trên thị trường truyền thông.

5. Các cơ quan báo chí như Báo Đầu tư và Báo Công an Nhân dân đã có những bước tiến gì trong việc hình thành tập đoàn báo chí?
   Cả hai cơ quan đều phát triển đa ấn phẩm, đa phương tiện với đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp và đã chuyển sang cơ chế tự chủ tài chính. Báo Đầu tư tăng doanh thu quảng cáo và phát hành gấp 2,2 lần trong 5 năm, còn Báo Công an Nhân dân đã chuyển thành nhật báo và phát triển các chuyên đề đa dạng. Tuy nhiên, họ vẫn đang gặp khó khăn về khung pháp lý và nguồn lực để chính thức trở thành tập đoàn báo chí.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa các khái niệm và mô hình tập đoàn báo chí trên thế giới, đồng thời phân tích xu hướng và thực trạng hình thành tập đoàn báo chí tại Việt Nam qua khảo sát Báo Đầu tư và Báo Công an Nhân dân.
• Phát hiện những thuận lợi như đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp, đa dạng loại hình báo chí và chủ trương của Đảng, Nhà nước; đồng thời chỉ ra khó khăn lớn nhất là thiếu khung pháp lý và nguồn lực tài chính.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, xây dựng mô hình tổ chức phù hợp, tăng cường đào tạo nhân lực và hỗ trợ tài chính, công nghệ nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của tập đoàn báo chí.
• Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn và lý luận quan trọng, góp phần định hướng phát triển báo chí Việt Nam trong giai đoạn hội nhập và công nghiệp hóa hiện đại hóa.
• Khuyến nghị các cơ quan quản lý, báo chí và nhà nghiên cứu tiếp tục triển khai các bước tiếp theo trong vòng 2-5 năm tới để hiện thực hóa mô hình tập đoàn báo chí tại Việt Nam, nâng cao sức mạnh và vai trò của báo chí trong xã hội.

Call-to-action: Các cơ quan báo chí và nhà quản lý cần phối hợp chặt chẽ để xây dựng và thực hiện các đề án phát triển tập đoàn báo chí, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng các mô hình tổ chức, quản lý hiện đại nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển báo chí trong thời đại mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TẬP ĐOÀN BÁO CHÍ 1. “Báo chí, “Truyền thông” Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, “Báo” (thông tin) là ấn phẩm xuất bản và phát hành định kì, phát triển ở hầu hết các nước trên thế giới. Báo ra đời từ lâu ở cả phương Đông và phương Tây. Từ điển Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia), “Báo chí” (Journalism) xuất phát từ 2 từ: báo và tạp chí, nói một cách khái quát là những xuất bản ấn phẩm định kỳ song cũng để chỉ cả các loại hình truyền thông khác như đài phát thanh, đài truyền hình.

Định nghĩa này cũng được áp dụng cho một số tạp chí liên tục xuất bản trên web. “Báo chí” là tên gọi chung của các loại hình truyền thông đại chúng. Theo Giáo trình Cơ sở lý luận Báo chí Truyền thông (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội): Truyền thông (Communication) có nghĩa là sự truyền đạt, thông tin, thông báo, giao tiếp, trao đổi, liên lạc, giao thông… Đây là một quá trình liên tục trao đổi hoặc chia sẻ thông tin, tình cảm, kỹ năng nhằm tạo sự liên kết lẫn nhau để dẫn tới sự thay đổi trong hành vi và nhận thức. Truyền thông đại chúng (Mass communication) là quá trình truyền đạt thông tin một cách rộng rãi đến mọi người trong xã hội thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng như báo chí, phát thanh, truyền hình.

Truyền thông đại chúng xuất hiện trên thế giới từ khoảng cuối thế kỷ XIX trở đi, dựa trên cơ sở của nhiều loại tiến bộ kỹ thuật khác nhau trong bối cảnh phát triển xã hội tư bản chủ nghĩa. Các loại hình truyền thông đại chúng (Mass communication hay mass media) được hiểu là phương tiện trung gian giúp cho rộng rãi các tầng lớp công chúng theo dõi, nắm bắt được tình hình tin tức, thời sự đang diễn ra trong xã hội. 13 z Như vậy, là loại hình hoạt động thông tin, báo chí là bộ phận nòng cốt, quan trọng của phương tiện truyền thông đại chúng, là một kênh để thực hiện quá trình truyền thông đại chúng. Trong khi, truyền thông đại chúng là một quá trình xã hội, quá trình truyền tải thông tin ra công chúng thông qua các phương tiện ấy.

Chính vì hoạt động báo chí và truyền thông có mối quan hệ chặt chẽ và mật thiết với nhau nên viêc tách bạch rõ hai khái niệm này là điều rất khó. Đây chính là lý do, trong luận văn, tác giả có sử dụng chung khái niệm tập đoàn báo chí – truyền thông trong chừng mực cụ thể. “Tập đoàn báo chí” Về khái niệm“Tập đoàn báo chí” hiện nay có rất nhiều cách hiểu khác nhau. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ sự không nhất quán khi quan niệm về những yếu tố liên quan đến tập đoàn báo chí như: sở hữu, tư cách pháp nhân, loại hình tổ chức - quản lý.

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, “Tập đoàn báo chí” là tổ hợp các cơ quan - đơn vị hoặc doanh nghiệp kinh doanh về lĩnh vực báo chí. Trên Wikipedia (Từ điển Bách khoa toàn thư mở) xuất hiện một số thuật ngữ liên quan đến khái niệm “Tập đoàn báo chí” như “press group” (Tập đoàn báo chí), “media conglomerate” (Tổ hợp truyền thông), “media group” (Tập đoàn truyền thông)…Trong đó, theo trang web của Hiệp hội báo chí thế giới (WAN), “press group” thường được sử dụng để gọi tổ chức có hạt nhân là một cơ quan báo in và cơ quan này có tham gia các hoạt động kinh doanh bổ trợ khác. Trong phần giới thiệu các thành viên của mình, WAN đã đề cập đến chín nhóm báo in có quy mô toàn cầu và quy mô khu vực (nine regional and world – wide pres group). 14 z Tuy nhiên, những thuật ngữ có tính phổ biến hơn “press group” có thể kể đến như “media conglomerate”, “media group”, trong đó, thuật ngữ “media conglomerate” dùng để chỉ các tổng công ty sở hữu một số lượng lớn các công ty con hoạt động trong những loại hình truyền thông khác nhau như phát thanh, truyền hình, xuất bản, điện ảnh, Internet.

Riêng thuật ngữ “media group” có cách hiểu tương đương như cụm từ “press group” nhưng nó là một khái niệm có nội hàm rộng hơn, bao gồm tất cả các loại hình truyền thông chứ không chỉ riêng mỗi loại hình báo in. Ngoài ra, trên thế giới còn sử dụng một số thuật ngữ khác dùng để chỉ “tập đoàn báo chí” như: media organization (tổ chức truyền thông), media mega-group (tập đoàn truyền thông), media empires (đế chế truyền thông), media giants (tập đoàn truyền thông), media corporations (hãng truyền thông/tập đoàn truyền thông)… Từ việc phân tích trên, người viết rút ra định nghĩa chung về tập đoàn báo chí: “Tập đoàn báo chí” là một tập đoàn kinh tế, với hạt nhân chi phối là một hay một số cơ quan hoạt động trong lĩnh vực báo in, báo hình, báo nói hoặc báo điện tử, và cũng có thể tham gia vào một số lĩnh vực kinh doanh ngoài báo chí.ở phạm vi một quốc gia hoặc đa quốc gia. Tập đoàn báo chí là khái niệm có nội hàm hẹp hơn tập đoàn truyền thông. Trong đó, nếu như tập đoàn báo chí có hạt nhân chi phối là một hay một số cơ quan hoạt động trong lĩnh vực báo in, báo hình, báo nói hoặc báo điện tử thì tập đoàn truyền thông hoạt động đa dạng trong lĩnh vực truyền thông như phim ảnh, băng đĩa, xuất bản, quảng cáo, truyền hình, internet… mà không nhất thiết phải có hạt nhân là một cơ quan báo in, báo hình, báo nói hay báo điện tử.

Điều 149, Luật Doanh nghiệp năm 2005 có hiệu lực từ ngày 1/7/2006, quy định: “Tập đoàn kinh tế là nhóm công ty có quy mô lớn”. Trên thế giới, tập đoàn báo chí chủ yếu hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con, trong đó, công ty mẹ nắm quyền lãnh đạo, chi phối về định 15 z hướng tư tưởng, tài chính và chiến lược hoạt động, các công ty con quan hệ tương đối độc lập với công ty mẹ trong việc xuất bản, sản xuất các ấn phẩm báo chí, sản phẩm truyền thông. Đây là một hình thức tổ chức quản lý vừa có chức năng định hướng tư tưởng và chức năng kinh doanh, liên kết sản xuất nhằm tăng cường sức mạnh, tiềm lực báo chí và kinh tế báo chí. Ở nước ta, tập đoàn báo chí không nhất thiết hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con mà phải căn cứ vào thực lực và điều kiện nội tại của các cơ quan báo chí để xây dựng một mô hình phù hợp, đạt hiệu quả cao.

Mô hình tập đoàn báo chí Theo Từ điển Bách khoa tri thức, “mô hình” theo nghĩa hẹp là mẫu, khuôn, tiêu chuẩn theo đó mà chế tạo ra sản phẩm hàng loạt; là thiết bị, cơ cấu tái hiện hay bắt chước cấu tạo hoạt động của cơ cấu khác (của nguyên mẫu hay cái được mô hình hoá) vì mục đích khoa học và sản xuất. [33] Nghĩa rộng là hình ảnh (hình tượng, sơ đồ, sự mô tả…) ước lệ của một khách thể (hay một hệ thống các khách thể, triết học, tin học, kinh tế học. Khái niệm “mô hình” được sử dụng rộng rãi trong tin học, triết học, toán học, kinh tế học, ngôn ngữ học và các khoa học khác. Trong ngành ngôn ngữ là khái niệm trừu tượng về tiêu chuẩn hay biểu mẫu của một hệ thống nào đó, là sơ đồ chung mô tả một hệ thống hay một tiểu hệ thống ngôn ngữ nào đó của ngôn ngữ (hệ thống âm vị, hệ thống ngữ pháp.), là khái niệm về những đặc tính chung nhất của một hiện tượng ngôn ngữ nào đó, là sơ đồ chung mô tả một hệ thống hay một tiểu hệ thống ngôn ngữ nào đó.

Từ khái niệm trên, có thể hiểu, mô hình tập đoàn báo chí là khuôn mẫu, tiêu chuẩn quy định hình thái tổ chức và phương thức hoạt động chung của tập đoàn báo chí. Mô hình tập đoàn báo chí và một số đặc điểm nổi bật của tập đoàn báo chí trên thế giới 1. Sơ lược về lịch sử hình thành các tập đoàn báo chí trên thế giới Lịch sử báo chí thế giới ghi nhận một bước ngoặt lớn vào khoảng giữa thế kỷ XIX khi những người làm báo bắt đầu chú ý đến mục tiêu kinh tế trong hoạt động báo chí, mở rộng phạm vi kinh doanh báo chí ra ngoài biên giới quốc gia, mặc dù sự thay đổi này chủ yếu mới chỉ dừng ở việc cải tiến nội dung để tăng doanh số phát hành. Chính bước ngoặt đó đã làm cơ sở cho sự ra đời của một số thuật ngữ mà đến nay luôn gắn bó với báo chí - truyền thông thế giới như thuật ngữ ngành công nghiệp báo chí “newspaper industry”, ngành công nghiệp truyền thông “media industry”, kinh tế truyền thông “media economics”.

Tập đoàn báo chí đầu tiên trên thế giới là tập đoàn báo chí của Edward Willis Scripps (1854-1926) ra đời ở Mỹ năm 1890 với tên gọi là Scripps- McRae League (Liên minh Scripps-McRae). Tiếp đó là sự hình thành của những tập đoàn “khổng lồ” như: Time Warner (Mỹ), Bertel Smann (Đức), News Corp (Úc)… Có thể thấy rõ bước ngoặt nêu trên khi nghiên cứu nền báo chí Mỹ - một trong những nền báo chí phát triển nhất thế giới, đặc biệt là ở giai đoạn sau cuộc nội chiến 1865 – 1867 với khuynh hướng báo chí làm kinh tế thông qua ba hiện tượng: sự ra đời của nghề làm báo mới new journalism, sự giàu có của nghề làm báo vàng yellow journalism và sự hình thành các hệ thống báo dây chuyền newspapers chains. Nghề làm báo mới ở Mỹ ra đời với khuynh hướng nổi bật là báo chí làm kinh tế đã đưa đến sự phát triển ào ạt của báo chí Mỹ. Báo chí trở thành một ngành kinh doanh lớn với những công ty hùng mạnh, có khả năng tự chủ 17 z về tài chính và thu được nhiều lợi nhuận từ việc làm báo, đặc biệt nó có tính độc lập tương đối trong xã hội.

Nghề làm báo vàng được đánh dấu bởi tên tuổi của W.Randolph Hearst, làm xuất hiện những “Citizen Kane” [28] có khả năng đem lại sự thịnh vượng cho các tờ báo trên khuynh hướng làm báo kinh tế.Randolph Hearst không “dừng lại ở lĩnh vực làm báo, ông còn chuyển sang lĩnh vực tạp chí, xuất bản” và trong lĩnh vực nào ông cũng đạt đến sự thành công. Sự hùng mạnh của các tờ báo làm kinh tế và sự mở rộng, thâm nhập sang các lĩnh vực khác liên quan đến báo chí đã đánh dấu mốc cho sự “manh nha”, “chớm nở” của mô hình báo chí làm kinh tế: mô hình “Tập đoàn báo chí”.