Tài liệu tập huấn giáo viên môn KHTN 6 - Sách Kết nối tri thức

Chi tiết chương trình tập huấn giáo viên Khoa học tự nhiên 6. Nâng cao năng lực giảng dạy theo định hướng Kết nối tri thức với cuộc sống, cập nhật phương pháp

• Tác giả: Văn Hưng
• Chuyên ngành: Khoa học tự nhiên lớp 6
• Đề tài: Tập huấn giáo viên KHTN 6: Kết nối tri thức với cuộc sống
• Loại tài liệu: Tài liệu tập huấn

Tóm tắt

I. Tổng quan về tài liệu tập huấn giáo viên KHTN 6

Tài liệu tập huấn giáo viên KHTN 6 thuộc bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành. Tài liệu được biên soạn bởi nhóm tác giả Văn Hưng, Lê Kim Long và Bùi Gia Thịnh. Đây là công cụ hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong quá trình triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới. Tài liệu tập huấn bao gồm hai phần chính. Phần một hướng dẫn chung về sách giáo khoa môn Khoa học Tự nhiên lớp 6. Phần hai gợi ý và hướng dẫn tổ chức dạy học một số dạng bài cụ thể. Nội dung涵盖了 các lĩnh vực Vật lí, Hoá học và Sinh học. Thông điệp xuyên suốt của tài liệu là Kết nối tri thức với cuộc sống. Quan điểm này nhấn mạnh việc phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh. Kiến thức khoa học không chỉ là lý thuyết trừu tượng. Kiến thức phải gắn liền với các vấn đề thực tiễn đời sống.

1.1. Quan điểm biên soạn sách giáo khoa KHTN 6

SGK KHTN 6 được biên soạn theo định hướng đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông. Mục tiêu chuyển từ nền giáo dục chú trọng truyền thụ tri thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực học sinh. Các tiêu chuẩn SGK do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 22/12/2019 được tuân thủ đầy đủ. Kiến thức đưa vào sách phải phản ánh những vấn đề của cuộc sống. Nội dung cập nhật những thành tựu khoa học công nghệ mới nhất. Kiến thức phù hợp với văn hoá và thực tiễn Việt Nam. Mỗi bài học có tính điển hình cao. Nội dung có ý nghĩa trong hiện tại và cả trong tương lai. Cách tiếp cận này đảm bảo tính sư phạm và tính khoa học cho chương trình.

1.2. Cấu trúc sách giáo khoa và bài học KHTN 6

Cấu trúc SGK KHTN 6 được thiết kế theo mô hình tích hợp các lĩnh vực Vật lí, Hoá học và Sinh học. Mỗi chương trình bày một chủ đề lớn với nhiều bài học liên kết. Cấu trúc bài học bao gồm các hoạt động học tập đa dạng. Học sinh được trải nghiệm qua thí nghiệm, thảo luận nhóm và giải quyết vấn đề thực tế. Mỗi đơn vị kiến thức có cấu trúc rõ ràng. Phần mở đầu tạo hứng thú bằng các tình huống đời sống. Phần nội dung chính trình bày kiến thức qua chuỗi hoạt động. Phần cuối bài củng cố và mở rộng. Cách thiết kế này giúp giáo viên dễ dàng tổ chức các hoạt động dạy học theo đúng định hướng phát triển năng lực.

II. Phân tích thách thức triển khai chương trình KHTN 6

Việc triển khai chương trình KHTN 6 theo mô hình Kết nối tri thức với cuộc sống đặt ra nhiều thách thức cho giáo viên. Sự thay đổi từ sách giáo khoa duy nhất sang nhiều bộ sách khác nhau đòi hỏi giáo viên phải thích nghi. Vai trò của sách giáo khoa cũng thay đổi đáng kể so với trước đây. Trước đây, sách giáo khoa là sự cụ thể hoá của chuẩn kiến thức và kĩ năng. Sách có tính chuẩn mực và đơn nhất cho cả nước. Giáo viên và học sinh phụ thuộc nhiều vào nội dung sách. Hiện nay, sách giáo khoa được viết theo Yêu cầu cần đạt về năng lực. Giáo viên có quyền chủ động trong việc lựa chọn và điều chỉnh nội dung dạy học. Một vấn đề khác là sự khác biệt giữa các vùng miền. Cơ sở vật chất và trình độ học sinh không đồng đều. Giáo viên ở nông thôn và thành phố面临 những khó khăn khác nhau.

2.1. Khó khăn trong tiếp cận phương pháp dạy học mới

Giáo viên面临 nhiều khó khăn khi tiếp cận phương pháp dạy học mới. Phương pháp tổ chức hoạt động đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về giáo cụ trực quan và thí nghiệm. Nhiều trường thiếu trang thiết bị phục vụ dạy học thực hành. Giáo viên phải sáng tạo tìm kiếm giải pháp thay thế. Bên cạnh đó, việc đánh giá năng lực học sinh phức tạp hơn đánh giá kiến thức. Giáo viên cần quan sát quá trình học tập của từng em. Việc ghi nhận sự tiến bộ về phẩm chất đòi hỏi thời gian dài. Khối lượng công việc tăng lên đáng kể. Giáo viên cần được hỗ trợ về mặt chuyên môn và thời gian để thực hiện tốt nhiệm vụ mới.

2.2. So sánh chương trình KHTN 6 với chương trình hiện hành

Chương trình KHTN 6 có sự tích hợp liên môn rõ rệt. Các chương Vật lí, Hoá học và Sinh học được sắp xếp có hệ thống. So sánh với chương trình hiện hành cho thấy sự thay đổi về cách tiếp cận nội dung. Chương trình cũ chia nhỏ kiến thức theo từng môn học riêng biệt. Chương trình mới nhấn mạnh mối liên hệ giữa các lĩnh vực khoa học. Ví dụ, chương VIII về Lực trong đời sống kết hợp kiến thức vật lí với ứng dụng thực tế. Cách tiếp cận này giúp học sinh nhìn nhận vấn đề khoa học một cách toàn diện. Học sinh liên hệ kiến thức với đời sống hàng ngày hiệu quả hơn.

III. Phương pháp và giải pháp dạy học KHTN 6 hiệu quả

Tài liệu tập huấn cung cấp nhiều phương pháp dạy học sáng tạo cho giáo viên KHTN 6. Mỗi đơn vị kiến thức có các phương án tổ chức hoạt động cụ thể. Giáo viên được hướng dẫn cách xây dựng chuỗi hoạt động từ đơn giản đến phức tạp. Mục tiêu cuối cùng là phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh. Phần Ý tưởng trình bày cách hiểu và tiếp cận nội dung bài học. Giáo viên nắm được tư tưởng xuyên suốt của tác giả. Phần Gợi ý về phương pháp mô tả cụ thể trình tự hoạt động. Nội dung và hình thức hoạt động của giáo viên lẫn học sinh được phân tích chi tiết. Phần Lưu ý nhắc nhở về những sai lầm thường gặp và khó khăn có thể phát sinh. Giáo viên có ba cách tiếp cận chính cho mỗi hoạt động. Cách một là tổ chức thảo luận nhóm. Cách hai là giáo viên đặt câu hỏi gợi mở. Cách ba là yêu cầu học sinh tự học theo sách giáo khoa.

3.1. Phương pháp dạy học theo mô hình hoạt động

Phương pháp dạy học theo mô hình hoạt động là trọng tâm của tài liệu tập huấn. Mỗi hoạt động được thiết kế nhằm phát triển những năng lực cụ thể cho học sinh. Năng lực tìm tòi khám phá được ưu tiên trong các hoạt động thí nghiệm. Năng lực giải quyết vấn đề được rèn luyện qua các bài tập thực tế. Ví dụ trong chương VIII về Lực, giáo viên có nhiều lựa chọn phương pháp. Có thể tổ chức cho học sinh thí nghiệm trực tiếp với các vật dụng quen thuộc. Cũng có thể sử dụng câu chuyện Niu-tơn với quả táo rơi để kích thích tư duy. Mỗi cách tiếp cận phát triển những năng lực khác nhau cho học sinh.

3.2. Hướng dẫn tổ chức hoạt động dạy học trên lớp

Tổ chức hoạt động dạy học hiệu quả đòi hỏi giáo viên chuẩn bị kỹ lưỡng. Giáo viên cần nghiên cứu sách giáo viên trước mỗi bài dạy. Việc xác định rõ mục tiêu phẩm chất và năng lực giúp định hướng hoạt động. Giáo viên nên chuẩn bị sẵn các câu hỏi gợi mở và tình huống minh hoạ. Hình thức hoạt động nhóm được khuyến khích áp dụng rộng rãi. Học sinh thảo luận, tranh luận và trình bày quan điểm trước lớp. Giáo viên đóng vai trò hướng dẫn và đánh giá quá trình. Mỗi nhóm cần có nhiệm vụ rõ ràng và thời gian hoàn thành cụ thể. Sau hoạt động nhóm, giáo viên tổ chức tổng kết và khắc sâu kiến thức.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn tài liệu tập huấn

Tài liệu tập huấn giáo viên KHTN 6 là cầu nối giữa lý thuyết chương trình và thực tiễn giảng dạy. Giáo viên sử dụng tài liệu này để hiểu sâu sắc quan điểm biên soạn sách giáo khoa. Từ đó, giáo viên có thể triển khai bài học một cách sáng tạo và hiệu quả. Sách giáo viên đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học. Sách cung cấp thêm nguồn thông tin tham khảo phong phú. Các nguồn tài liệu trong và ngoài nước được giới thiệu đầy đủ. Giáo viên có thể khai thác các nguồn thông tin trên internet để phục vụ giảng dạy. Việc sử dụng học liệu điện tử của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng được hướng dẫn chi tiết. Ứng dụng thực tiễn của tài liệu tập huấn rất đa dạng. Giáo viên có thể điều chỉnh phương án dạy học phù hợp với đặc điểm lớp học. Nội dung tài liệu tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng kế hoạch bài dạy chất lượng.

4.1. Vai trò của sách giáo viên trong dạy học KHTN 6

Sách giáo viên là công cụ hỗ trợ không thể thiếu đối với giáo viên KHTN 6. Sách cung cấp lời giải chi tiết cho các bài tập trong sách giáo khoa. Nội dung sách giáo viên bao gồm phân tích cấu trúc bài học và gợi ý phương pháp dạy học. Giáo viên có thể tham khảo cách tiếp cận nội dung từ nhiều góc độ khác nhau. Sách giáo viên cũng cung cấp tài liệu bổ sung mở rộng. Các thí nghiệm thay thế được gợi ý cho trường hợp thiếu thiết bị. Ngân hàng câu hỏi kiểm tra đánh giá được biên soạn đầy đủ. Giáo viên có thể sử dụng trực tiếp hoặc điều chỉnh cho phù hợp với đối tượng học sinh.

4.2. Lộ trình ứng dụng tài liệu tập huấn vào giảng dạy

Việc ứng dụng tài liệu tập huấn vào thực tiễn giảng dạy cần có lộ trình hợp lí. Giáo viên nên bắt đầu từ việc nắm vững quan điểm biên soạn. Tiếp theo là hiểu cấu trúc bài học và cách tổ chức hoạt động. Cuối cùng là vận dụng sáng tạo vào từng bài dạy cụ thể. Mỗi nhà trường cần tổ chức sinh hoạt chuyên môn định kỳ. Giáo viên cùng thảo luận về những khó khăn gặp phải. Chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy giữa các đồng nghiệp rất quan trọng. Tổ chuyên môn đóng vai trò hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình triển khai chương trình mới. Sự đồng bộ trong cách tiếp cận giúp nâng cao chất lượng dạy học toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I. đời sống tiếp xúc. Cơ học – Lực đẩy Ác–si–mét. – Biểu diễn lực.

– Lực cản chuyển động của nước/không khí. – Khối lượng và trọng lượng. – Biến dạng của lò xo. BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG 20 Chương IX.

– Khái niệm năng lượng. Năng lượng – Một số dạng năng lượng. – Sự chuyển hoá năng Cơ học – Sự bảo toàn và chuyển hoá năng lượng. – Bảo toàn năng lượng.

– Nhiệt năng và nhiệt lượng. – Năng lượng hao phí. Lớp 8 – Định luật bảo toàn và chuyển hoá – Năng lượng tái tạo. Chương II.

năng lượng trong các quá trình cơ Nhiệt học và nhiệt. – Tiết kiệm năng lượng. – Chuyển động nhìn thấy Trái Đất và của Mặt Trời. bầu trời – Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trăng.

– Hệ Mặt Trời. Nhìn chung có thể coi các nội dung tương ứng của hai CT là giống nhau, chỉ khác nhau ở cách sắp xếp. Ngay cả Yêu cầu cần đạt về NL của CT KHTN và Yêu cầu cần đạt về kiến thức – kĩ năng của CT Vật lí cũng có thể coi như tương đương (Xem minh hoạ cụ thể trong phần Hướng dẫn giảng dạy chương VIII). Tuy nhiên, khá nhiều nội dung của KHTN 6 (như vectơ lực, lực ma sát, lực cản của môi trường, năng lượng, sự chuyển hoá và bảo toàn năng lượng,.) là những nội dung mà trước đây phải lên lớp 8 HS mới được học.

Xu thế này khác với xu thế của môn Khoa học ở cấp Tiểu học. CT mới về Khoa học của cấp Tiểu học có xu hướng chuyển một số nội dung trước đây được học ở lớp 4 và lớp 5 sang học ở lớp cao hơn là lớp 6. Ví dụ, các thể của chất, sự chuyển thể, biến đổi hoá học, nhiệt, nguồn nhiệt, năng lượng nhiệt cần cho cuộc sống,. Do đó, tuy thời gian dành cho việc học những nội dung Vật lí của CT KHTN 6 nhiều hơn so với thời gian dành cho việc học những nội dung tương ứng của CT Vật lí THCS, nhưng vẫn có thể gây áp lực học tập cho những HS mới bước vào ngưỡng cửa của cấp THCS.

Đây chính là điều mà các thầy cô giáo dạy KHTN 6 cần hết sức lưu ý; cần cố gắng tạo mọi điều kiện thuận lợi để HS có thể tiếp thu bài học dễ dàng. Cần đọc kĩ CT, SGK và SGV để nắm chắc yêu cầu cần đạt của từng nội dung, từng bài, từng chương để có thể tổ chức các hoạt động dạy và học phù hợp với HS lớp mình. Cần lưu ý là các nội dung “Em có biết?” trong SGK là các nội dung mở rộng, không nằm trong yêu cầu cần đạt của CT nên không bắt buộc phải dạy trên lớp, cho mọi HS. Có thể trình bày những nội dung này ở những lớp có nhiều HS khá, giỏi khi có đủ thì giờ, hoặc hướng dẫn HS giỏi, yêu thích Vật lí tự đọc ở nhà.

Sau đây là phần Hướng dẫn giảng dạy chương VIII, minh hoạ cụ thể cho những vấn đề đã được đề cập ở trên. TÀI LIỆU TẬP HUẤN GIÁO VIÊN MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN LỚP 6 21 II. HƯỚNG DẪN DẠY HỌC CHƯƠNG VIII. LỰC TRONG ĐỜI SỐNG 1.

So sánh chương trình chương VIII – Lực trong đời sống của CT KHTN 6 mới với các chương trình tương ứng của CT Vật lí cũ Chương trình mới (năm 2018) Chương trình cũ (năm 2006) 1. Nằm trong chủ đề “Năng lượng và sự biến 1. Nằm trong CT Vật lí lớp 6 và lớp 8 (Chương đổi” của CT tích hợp KHTN 6 trình đồng tâm) 2. Trình bày theo mạch nội dung và yêu cầu cần 2.

Trình bày theo nội dung và mục tiêu giáo đạt về phẩm chất và năng lực dục của chương trình Yêu cầu cần đạt Mạch nội dung Nội dung Mục tiêu về phẩm chất – năng lực – Lực và tác dụng – Lấy được ví dụ để chứng Lớp 6 – Nêu được ví dụ về tác của lực. tỏ lực là sự đẩy hoặc sự kéo. – Khái niệm lực. dụng của sự đẩy, kéo.

– Lực tiếp xúc và – Biểu diễn được lực. – Các lực cân – Nêu được ví dụ về tác lực không tiếp – Lấy được ví dụ về tác bằng. dụng của lực làm vật xúc. dụng của lực làm thay – Trọng lực, trọng biến dạng hoặc biến đổi – Ma sát.

đổi tốc độ, hướng chuyển lượng. – Khối lượng và động, biến dạng vật. – Lực đàn hồi. Đo – Nêu được ví dụ về một trọng lượng.

– Nêu được lực tiếp xúc, lực lực. – Biến dạng của không tiếp xúc. – Nêu được ví dụ về vật lò xo. – Nêu được: Lực ma sát là đứng yên dưới tác dụng lực tiếp xúc; khái niệm về của hai lực cân bằng và chỉ lực ma sát trượt, nghỉ.

ra được phương, chiều, độ lớn của 2 lực này. – Nêu được tác dụng cản Lớp 8 trở và tác dụng thúc đẩy – Phân biệt được lực đàn – Biểu diễn lực. hồi là lực của vật bị biến chuyển động của lực ma sát. – Lực ma sát dạng đàn hồi tác dụng lên (3 loại lực ma vật làm nó biến dạng.

– Thực hiện được thí sát). – Phân biệt được trọng lực, nghiệm chứng tỏ lực cản của nước/không khí. – Lực đẩy trọng lượng, khối lượng. – Viết được công thức – Phân biệt khối lượng, trọng lượng.

– Thí nghiệm chứng minh – Biết cách biểu diễn lực được độ giãn của lò xo treo bằng vectơ. thẳng đứng tỉ lệ với khối – Mô tả sự xuất hiện lực lượng của vật treo. Nêu được cách làm tăng, giảm ma sát. – Nhận biết được lực đẩy Ác–si–mét và biết cách tính lực này.

– Giải thích được sự nổi, điều kiện nổi. BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG 22 2. So sánh về khối lượng kiến thức Nhìn vào CT chương VIII của KHTN 6 với CT các chương tương ứng của CT Vật lí cũ, chúng ta thấy các nội dung kiến thức hầu như tương đương. Nếu CT cũ không có khái niệm lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc thì lại có nội dung về lực cân bằng và tác dụng của lực cân bằng lên vật đang chuyển động.

Nếu CT cũ không có nội dung về lực cản lên vật khi chuyển động trong nước/không khí thì lại có lực đẩy Ác-si-mét và sự nổi; CT mới không có khái niệm biến dạng đàn hồi và lực đàn hồi thì lại có biến dạng của lò xo và thí nghiệm chứng minh độ giãn lò xo tỉ lệ với khối lượng vật treo. Thời gian dành cho việc học các nội dung về lực trong KHTN 6 nhiều hơn thời gian dành cho việc học các nội dung tương ứng của CT Vật lí cũ. Điều này không những góp phần làm giảm áp lực học tập lên HS mà còn tạo điều kiện cho GV dễ dàng vận dụng các phương pháp mới vào việc tổ chức các hoạt động học tập của HS để đáp ứng mục tiêu phát triển PC và NL người học của CT. So sánh Yêu cầu cần đạt phần “Lực” trong CT mới với Chuẩn kiến thức kĩ năng của các phần tương ứng trong CT cũ Nên đọc kĩ các nội dung về Yêu cầu cần đạt của CT mới với những nội dung về Chuẩn kiến thức kĩ năng của CT cũ, chúng ta sẽ thấy khá nhiều điểm tương đồng tuy cách diễn đạt có thể khác nhau.

Sau đây là một số trong rất nhiều ví dụ có thể dễ dàng tìm thấy trong hai CT: Yêu cầu cần đạt của CT mới Chuẩn kiến thức kĩ năng của CT cũ – Lấy được ví dụ chứng tỏ lực là sự đẩy, kéo. – Nêu được ví dụ về tác dụng đẩy, kéo của lực. – Lấy được ví dụ về lực làm thay đổi tốc độ, – Nêu được ví dụ về tác dụng của lực làm biến thay đổi hướng chuyển động, biến dạng vật. dạng hoặc biến đổi chuyển động (nhanh lên, – Nêu được trọng lượng của vật là độ lớn lực chậm lại, đổi hướng).

hút của Trái Đất tác dụng lên vật. – Nêu được trọng lực là lực hút của Trái Đất tác dụng lên vật và độ lớn của nó được gọi là trọng lượng. Sự so sánh trên cho thấy chương VIII của CT KHTN 6 là sự đổi mới có kế thừa các chương tương ứng trong CT Vật lí THCS. Do đó nếu các thầy cô giáo của chúng ta đã dạy tốt được CT Vật lí cũ thì hoàn toàn có khả năng dạy tốt phần Vật lí trong CT KHTN 6.

Sự đổi mới có kế thừa này là hoàn toàn phù hợp với những yêu cầu về đổi mới trong lĩnh vực giáo dục. Ma trận Nội dung – Hoạt động – Năng lực của chương VIII Một trong những sự khác biệt của CT mới so với các CT cũ là yêu cầu coi việc xác định các NL cần được hình thành và phát triển ở người học là cơ sở quan trọng chỉ đạo việc lựa chọn nội dung kiến thức của CT cũng như lựa chọn các hoạt động học tập của HS TÀI LIỆU TẬP HUẤN GIÁO VIÊN MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN LỚP 6 23 và giảng dạy của GV. Trước đây chúng ta thường xác định các NL có thể phát triển được ở người học dựa trên những nội dung kiến thức, kĩ năng trình bày trong CT và SGK. Với yêu cầu trên thì việc xây dựng ma trận Nội dung – Hoạt động – Năng lực là cần thiết.

Chương trình KHTN 6 chia các NL cần phải hình thành và phát triển ở HS thành hai nhóm: nhóm các NL chung và nhóm các NL đặc thù bộ môn. Mỗi NL trong từng nhóm lại được phân thành các biểu hiện ở những cấp độ khác nhau, khá phức tạp. Trong ma trận Nội dung – Hoạt động – Năng lực của chương VIII dưới đây, chỉ lựa chọn các NL chính và các biểu hiện cũng như mức độ cơ bản và dễ gặp nhất. Dưới đây là tên gọi các NL và các kí hiệu viết tắt được dùng trong ma trận: 1) Nhóm các NL chung i.

NL tự chủ, tự học (TC, TH). NL giao tiếp và hợp tác (GT, HT). NL giải quyết vấn đề (GQVĐ). 2) Nhóm các NL chuyên ngành KHTN i.

Nhận biết kiến thức KHTN (KH1). NL này có 3 cấp độ biểu hiện là KH1. Tìm tòi khám phá KHTN (KH2). NL này cũng có 3 cấp độ: KH2.

Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học (KH3). NL này chỉ có 2 cấp độ là KH3.