Nghiên Cứu Về Sức Mạnh Thị Trường và Ổn Định Tài Chính Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Nghiên cứu sức mạnh thị trường và sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Minh Sáng
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Đề tài: Sức Mạnh Thị Trường và Ổn Định Tài Chính Của Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TÍNH CẤP THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.1. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4. KẾT CẤU NGHIÊN CỨU
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.2. SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.3. BẰNG CHỨNG NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VỀ SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP ĐO LƯỜNG SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP ƯỚC LƯỢNG SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.3. MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.4. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.1. MÔ TẢ THỐNG KÊ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 4.2. ƯỚC LƯỢNG SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.2.1. Ước lượng chi phí biên của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.2.2. Ước lượng sức mạnh thị trường của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3. PHÂN TÍCH SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.3.1. Sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.2. Phân tích sức mạnh thị trường và sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH NHẰM GIA TĂNG SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CHO NHTM VIỆT NAM
• 5.2. MỘT SỐ HẠN CHẾ VÀ ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Chương này trình bày tính cấp thiết của nghiên cứu về sức mạnh thị trường và sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Mức độ tập trung của các ngân hàng thương mại có thể ảnh hưởng lớn đến sức mạnh kinh tế và khả năng gây ra biến động tài chính. Các quan điểm như ‘cạnh tranh - ổn định’ và ‘cạnh tranh gây đổ vỡ’ sẽ được thảo luận để làm rõ mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và ổn định tài chính. Theo nghiên cứu của Mishkin (1999), khi mức độ tập trung cao, sức mạnh thị trường tăng và có thể dẫn đến bất ổn tài chính. Tuy nhiên, quan điểm khác lại cho rằng cạnh tranh có thể làm giảm sức mạnh thị trường và khuyến khích rủi ro. Do đó, nghiên cứu này nhằm làm rõ mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và ổn định tài chính tại Việt Nam.

II. Cơ sở lý luận về sức mạnh thị trường

Trong phần này, sức mạnh thị trường được định nghĩa như khả năng của các ngân hàng trong việc duy trì giá cao hơn chi phí biên. Theo OECD (2002), sức mạnh thị trường có thể dẫn đến sự giảm sản lượng và phúc lợi của nền kinh tế. Mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và mức độ cạnh tranh là ngược chiều; khi thị trường cạnh tranh cao, sức mạnh thị trường thấp và ngược lại. Các nghiên cứu trước đây sử dụng hai phương pháp chính để đo lường sức mạnh thị trường: chỉ số Lerner và chỉ số H. Chỉ số Lerner cho thấy khả năng một ngân hàng có thể đặt giá cao hơn chi phí biên, trong khi chỉ số H phản ánh điều kiện cạnh tranh của ngành ngân hàng. Việc áp dụng các phương pháp này giúp đánh giá chính xác hơn về sức mạnh thị trường của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

III. Sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại

Sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính. Theo nghiên cứu, ổn định tài chính không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh thị trường mà còn liên quan đến khả năng quản lý rủi ro và các yếu tố bên ngoài như chính sách tài chính. Các ngân hàng với sức mạnh thị trường cao có thể có lợi thế trong việc giữ vững ổn định tài chính, nhưng cũng có thể dẫn đến tình trạng độc quyền và giảm cạnh tranh. Do đó, việc cân bằng giữa sức mạnh thị trường và ổn định tài chính là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng sự ổn định tài chính của ngân hàng có thể bị ảnh hưởng bởi mức độ cạnh tranh và sức mạnh thị trường.

IV. Bằng chứng nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy nhiều kết quả khác nhau. Các nghiên cứu trước đó như của Wahyoe và cộng sự (2011) chỉ ra rằng sức mạnh thị trường cao có thể dẫn đến sự bất ổn tài chính. Tuy nhiên, nghiên cứu của Widede và cộng sự (2015) lại cho thấy ít mối tương quan giữa hai yếu tố này. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Lưu Tuyền (2017) cũng chỉ ra rằng sức mạnh thị trường có thể giúp các ngân hàng hoạt động ổn định hơn trong giai đoạn đầu, nhưng tình trạng này có thể thay đổi khi có khủng hoảng tài chính. Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và ổn định tài chính trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

V. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ phức tạp giữa sức mạnh thị trường và ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Để tăng cường ổn định tài chính, cần có các chính sách tài chính hợp lý nhằm điều chỉnh mức độ cạnh tranh và sức mạnh thị trường. Các ngân hàng cần cải thiện khả năng quản lý rủi ro để duy trì ổn định tài chính trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng. Đồng thời, việc áp dụng các phương pháp đo lường sức mạnh thị trường như chỉ số Lerner và chỉ số H là cần thiết để đánh giá chính xác hơn về tình hình tài chính của các ngân hàng. Những khuyến nghị này không chỉ có giá trị cho các ngân hàng mà còn cho các nhà hoạch định chính sách nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính Việt Nam.

Nội dung chính

Sức Mạnh Thị Trường và Ổn Định Tài Chính Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Đề tài Nghiên cứu Khoa học Cấp Cơ sở | Trường Đại học Ngân hàng TP. HCM | 2019

---

Tóm Tắt Nghiên Cứu

Nghiên cứu này tập trung giải quyết câu hỏi trọng tâm: Sức mạnh thị trường tác động như thế nào đến sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam? Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam trải qua quá trình tái cơ cấu mạnh mẽ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, việc lượng hóa mối quan hệ này mang ý nghĩa thực tiễn và lý luận sâu sắc.

Nhóm nghiên cứu do TS. Nguyễn Minh Sáng chủ trì sử dụng dữ liệu bảng cân bằng của 24 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008–2017 — khoảng thời gian bao phủ cả chu kỳ khủng hoảng và phục hồi của hệ thống tài chính trong nước.

Về phương pháp, nghiên cứu áp dụng bộ công cụ định lượng gồm: hàm chi phí translog để ước lượng chi phí biên (MC), chỉ số Lerner để đo lường sức mạnh thị trường, chỉ số Z-score (ZROA, ZROE) và độ lệch chuẩn lợi nhuận (SDROA, SDROE) để đo lường ổn định tài chính. Mô hình chính sử dụng ước lượng GMM hai bước (Two-step System GMM), được kiểm định bổ sung qua FEM và REM.

Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm về chiều hướng tác động của sức mạnh thị trường đối với ổn định tài chính trong điều kiện đặc thù của thị trường ngân hàng Việt Nam — một thị trường mới nổi với mức độ tập trung cao và quá trình tự do hóa tài chính đang diễn ra.

---

Bối Cảnh và Tầm Quan Trọng

Khoảng Trống Nghiên Cứu Tại Việt Nam

Tranh luận về mối quan hệ giữa cạnh tranh ngân hàng và ổn định tài chính đã tồn tại trong học thuật quốc tế từ thập niên 1990. Hai trường phái đối lập nhau:

• "Cạnh tranh gây đổ vỡ" (Competition-Fragility View): Sức mạnh thị trường lớn → lợi nhuận biên cao → bộ đệm vốn dày → ổn định hơn (Keeley, 1990; Boyd & De Nicolo, 2005; Maudos & Guevara, 2011).
• "Cạnh tranh - Ổn định" (Competition-Stability View): Sức mạnh thị trường lớn → lãi suất cho vay cao → con nợ chấp nhận dự án rủi ro hơn → nợ xấu tăng → bất ổn (Mishkin, 1999; Beck et al., 2006; Jiménez et al., 2010).

Mặc dù hàng chục công trình quốc tế đã kiểm định hai quan điểm này ở châu Âu, Mỹ, châu Á và khu vực MENA, bằng chứng thực nghiệm cho riêng thị trường Việt Nam vẫn còn rất hạn chế. Các nghiên cứu trong nước trước đó — tiêu biểu là Nguyễn Lưu Tuyền và cộng sự (2017), Võ Xuân Vinh và Dương Thị Ánh Tiên (2017) — chủ yếu tiếp cận từ góc độ mức độ cạnh tranh, chưa đo lường trực tiếp và toàn diện sức mạnh thị trường theo chỉ số Lerner cùng với hàm chi phí translog.

Tính Cấp Thiết của Nghiên Cứu

Giai đoạn 2008–2017 là thời kỳ đặc biệt quan trọng của hệ thống ngân hàng Việt Nam: tổng tài sản trung bình của 24 ngân hàng trong mẫu tăng từ 53,6 nghìn tỷ đồng (2008) lên 295,5 nghìn tỷ đồng (2017), tức tăng hơn 5,5 lần chỉ trong một thập kỷ. Sự bành trướng quy mô nhanh chóng này, cùng với làn sóng tái cơ cấu, sáp nhập và siết chặt quy định vốn, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hiểu rõ động lực cạnh tranh đang định hình sự ổn định của toàn hệ thống.

---

Methodology và Approach

Thiết Kế Nghiên Cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo quy trình định lượng hai giai đoạn:

Giai đoạn 1 — Đo lường Sức mạnh Thị trường: Nhóm tác giả ước lượng hàm chi phí translog (translog cost function) theo tiếp cận của Noman và cộng sự (2017), với tổng chi phí (TC) là hàm của tổng tài sản (TA) và ba nhân tố đầu vào:

• W1 — Chi phí lao động (Chi phí nhân viên / Tổng tài sản)
• W2 — Chi phí vốn (Chi phí lãi huy động / Tổng tiền gửi)
• W3 — Chi phí hoạt động (Chi phí quản lý / Tài sản cố định)

Từ hàm chi phí này, chi phí biên (MC) được xác định qua đạo hàm theo tổng tài sản. Chỉ số Lerner cuối cùng được tính:

$$Lerner_{it} = \frac{P_{it} - MC_{it}}{P_{it}}$$

Trong đó P là giá đầu ra trung bình (tổng thu nhập / tổng tài sản). Hàm translog được ước lượng song song bằng FEM và REM, với kiểm định Hausman để lựa chọn mô hình phù hợp.

Giai đoạn 2 — Đo lường Ổn định Tài chính: Nghiên cứu sử dụng bốn chỉ số bổ sung cho nhau:

• ZROA / ZROE: Chỉ số Z-score theo phương pháp Beck et al. (2013), tính bình quân khung thời gian 3 năm — phản ánh xác suất phá sản.
• SDROA / SDROE: Độ lệch chuẩn lợi nhuận — phản ánh mức biến động thu nhập.

Giai đoạn 3 — Phân tích Tác động: Mô hình hồi quy chính:

$$STABILITY_{it} = \beta_1 LERNER_{it} + \sum_{j=1}^{n} \beta_j X_{it} + \varepsilon_{it}$$

Với các biến kiểm soát: tỷ lệ vốn chủ sở hữu/tổng tài sản (ETA), tỷ lệ nợ/tổng tài sản (LTA), tăng trưởng tín dụng (Loangr) và quy mô ngân hàng. Kỹ thuật ước lượng chính là Two-step System GMM — phù hợp với dữ liệu bảng động (small T, large N), xử lý vấn đề nội sinh và phương sai thay đổi.

Dữ Liệu Nghiên Cứu

• Mẫu: 24 NHTM Việt Nam bao gồm cả ngân hàng quốc doanh (BID, CTG, VCB) và tư nhân (ACB, TCB, VPB, STB…)
• Thời gian: 2008–2017 (dữ liệu bảng cân bằng)
• Nguồn: Báo cáo tài chính đã kiểm toán và số liệu chính thức của NHNN Việt Nam

---

Phát Hiện Chính

1. Cấu Trúc Thị Trường Ngân Hàng Việt Nam Mang Tính Tập Trung Cao

Thống kê mô tả cho thấy chỉ ba ngân hàng — BID, CTG và VCB — chiếm tổng tài sản tương đương toàn bộ 21 ngân hàng còn lại trong mẫu. BID dẫn đầu với tổng tài sản trung bình giai đoạn 2008–2017 đạt 605,8 nghìn tỷ đồng, gấp gần 40 lần các ngân hàng nhỏ nhất như SGB hay KLB (~15,9 nghìn tỷ đồng). Sự phân hóa quy mô này tác động trực tiếp đến năng lực định giá và sức mạnh thị trường của từng nhóm ngân hàng.

2. Chi Phí Biên Phân Hóa Mạnh Giữa Các Ngân Hàng

Kết quả ước lượng hàm chi phí translog cho thấy sự khác biệt đáng kể về chi phí biên trong hệ thống:

• Cao nhất: SGB, VPB, SCB (~0,10–0,12) — phản ánh chi phí vận hành tương đối kém hiệu quả hơn.
• Thấp nhất: TPB, LPB, VCB (~0,059–0,061) — cho thấy lợi thế quy mô và hiệu quả chi phí.

Theo thời gian, chi phí biên trung bình hệ thống đạt đỉnh vào 2011–2012 (0,10) — trùng với giai đoạn khó khăn nhất của nền kinh tế — rồi giảm về 0,06 trong 2014–2017 khi hoạt động ngân hàng ổn định trở lại.

3. Chỉ Số Lerner Phản Ánh Sức Mạnh Thị Trường Không Đồng Đều

Chỉ số Lerner tính toán được cho thấy thị trường ngân hàng Việt Nam không thuần cạnh tranh hoàn hảo, cũng không hoàn toàn độc quyền, mà nằm trong vùng cạnh tranh độc quyền (monopolistic competition) với các mức Lerner dao động theo từng ngân hàng và từng giai đoạn. Các ngân hàng có tổng tài sản lớn nhìn chung duy trì được sức mạnh thị trường (Lerner index) cao hơn so với nhóm ngân hàng nhỏ.

4. Tác Động Của Sức Mạnh Thị Trường Đến Ổn Định Tài Chính

Kết quả hồi quy GMM — kiểm định qua cả bốn biến phụ thuộc (LnZROA, LnZROE, SDROA, SDROE) — cung cấp bằng chứng định lượng về mối quan hệ giữa chỉ số Lerner và ổn định tài chính. Kết quả này cho phép nhận diện xem trường phái "cạnh tranh gây đổ vỡ" hay "cạnh tranh - ổn định" phù hợp hơn với bối cảnh Việt Nam.

5. Yếu Tố Kiểm Soát Có Ý Nghĩa Thống Kê

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu (ETA) — một chỉ báo quan trọng của sức đệm vốn — và quy mô ngân hàng có tác động có ý nghĩa thống kê đến ổn định tài chính, khẳng định rằng các đặc điểm nội tại của ngân hàng đóng vai trò quan trọng không kém yếu tố cạnh tranh thị trường.

---

Đóng Góp Khoa Học

Đóng Góp Lý Luận

Nghiên cứu bổ sung bằng chứng thực nghiệm từ thị trường mới nổi Đông Nam Á — vốn còn thiếu vắng trong văn liệu quốc tế so với các nền kinh tế phát triển. Việc kiểm định đồng thời cả hai quan điểm "cạnh tranh gây đổ vỡ" và "cạnh tranh - ổn định" trong cùng một bối cảnh quốc gia giúp làm rõ tính phụ thuộc theo ngữ cảnh (context-dependency) của mối quan hệ này.

Đổi Mới Phương Pháp

Điểm phân biệt so với các nghiên cứu Việt Nam trước đây là việc áp dụng chỉ số Lerner ở cấp độ ngân hàng cá thể (không phải chỉ số tập trung toàn ngành như HHI), cho phép phân tích chi tiết hơn sự không đồng nhất giữa các ngân hàng. Đây là ưu điểm được nhiều tác giả quốc tế nhấn mạnh (Beck et al., 2013; Leroy et al., 2017). Ngoài ra, việc sử dụng GMM hai bước xử lý triệt để vấn đề nội sinh — một hạn chế phổ biến trong các nghiên cứu dùng OLS đơn thuần.

Ứng Dụng Thực Tiễn và Hàm Ý Chính Sách

Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở định lượng để:

• NHNN Việt Nam hiệu chỉnh chính sách tái cơ cấu, đặc biệt liên quan đến các thương vụ sáp nhập ngân hàng và kiểm soát mức độ tập trung hệ thống.
• Các nhà quản trị ngân hàng cân nhắc chiến lược định giá trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng sau Hiệp định thương mại tự do và cam kết WTO.
• Cơ quan giám sát tài chính thiết kế các ngưỡng cảnh báo sớm về rủi ro hệ thống dựa trên chỉ số Lerner ngành.

---

Đối Tượng Quan Tâm

Nhà Nghiên Cứu Học Thuật

Các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, kinh tế học công nghiệp và kinh tế vĩ mô sẽ tìm thấy trong đây một framework phương pháp có thể tái áp dụng cho các thị trường mới nổi khác. Danh mục tài liệu tham khảo phong phú từ các nghiên cứu nền tảng (Keeley, 1990; Panzar & Rosse, 1987) đến các công trình cập nhật nhất (Albaity et al., 2019; Yusgiantoro et al., 2019) cũng là nguồn tra cứu có giá trị.

Chuyên Gia Ngành Ngân Hàng

Giám đốc chiến lược, chuyên gia phân tích tại các NHTM Việt Nam có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để đánh giá vị thế cạnh tranh của tổ chức mình và dự báo xu hướng ổn định tài chính toàn ngành. Đặc biệt, dữ liệu chi tiết về chỉ số Lerner và chi phí biên của từng ngân hàng trong giai đoạn 2008–2017 là tài liệu tham chiếu benchmark có giá trị cao.

Nhà Hoạch Định Chính Sách

Cán bộ NHNN, Bộ Tài chính và các cơ quan giám sát tài chính sẽ quan tâm đến hàm ý chính sách liên quan đến quy định vốn, kiểm soát lãi suất và quản lý mức độ tập trung hệ thống ngân hàng trong quá trình hội nhập tài chính quốc tế.

---

FAQ

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu là gì?

Nghiên cứu cung cấp bằng chứng định lượng đầu tiên và toàn diện về chiều hướng tác động của sức mạnh thị trường — đo bằng chỉ số Lerner — đến ổn định tài chính của 24 NHTM Việt Nam giai đoạn 2008–2017. Điều quan trọng là nghiên cứu sử dụng cùng lúc bốn thước đo ổn định tài chính (ZROA, ZROE, SDROA, SDROE), giúp kết quả mang tính đa chiều và độ tin cậy cao.

2. Phương pháp có gì đặc biệt so với nghiên cứu trong nước trước đây?

Đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam kết hợp hàm chi phí translog + chỉ số Lerner cấp ngân hàng cá thể + GMM hai bước trong một framework thống nhất. Cách tiếp cận này khắc phục được hạn chế của các nghiên cứu dùng chỉ số tập trung thị trường (HHI, CR3) vốn không phân biệt được sức mạnh thị trường giữa các ngân hàng riêng lẻ.

3. Kết quả có thể generalize cho các ngân hàng khác không?

Kết quả có thể generalize cho các thị trường ngân hàng mới nổi với đặc điểm tương tự: mức độ tập trung cao, quá trình tự do hóa tài chính đang diễn ra và tỷ lệ ngân hàng quốc doanh lớn. Tuy nhiên, cần thận trọng khi áp dụng trực tiếp cho các nền kinh tế phát triển hoặc các thị trường có cấu trúc hoàn toàn khác.

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo là gì?

Nhóm tác giả gợi mở việc mở rộng khung thời gian sau 2017, bổ sung biến phụ thuộc về rủi ro thanh khoản, và áp dụng phân tích ngưỡng (threshold regression) để kiểm định xem có tồn tại mức Lerner tối ưu — tương tự phát hiện của Cuestas et al. (2017) khi ngưỡng 0,6 được xác định cho nhóm nước Baltic.

5. Ứng dụng thực tiễn là gì?

Kết quả cho phép xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dựa trên chỉ số Lerner cho NHNN Việt Nam, hỗ trợ giám sát vĩ mô thận trọng (macroprudential supervision). Đồng thời, dữ liệu chi phí biên theo từng ngân hàng giúp ban lãnh đạo các NHTM nhận diện vị thế hiệu quả chi phí của mình so với toàn ngành.

---

Kết Luận

Nghiên cứu "Sức mạnh thị trường và sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam" của nhóm tác giả Trường Đại học Ngân hàng TP. HCM là đóng góp có giá trị cho kho tàng nghiên cứu thực nghiệm về cạnh tranh ngân hàng tại Việt Nam. Bằng cách ứng dụng bộ công cụ định lượng hiện đại — hàm translog, chỉ số Lerner, GMM hai bước — trên bộ dữ liệu bảng cân bằng 10 năm của 24 NHTM, nghiên cứu lấp đầy khoảng trống quan trọng trong văn liệu học thuật trong nước.

Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam đang tiếp tục tái cơ cấu và hội nhập sâu hơn vào thị trường tài chính quốc tế, hiểu rõ mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và ổn định tài chính là nền tảng không thể thiếu cho các quyết định chính sách và quản trị chiến lược. Nghiên cứu này là điểm khởi đầu quan trọng để các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách tiếp tục khám phá chiều sâu của vấn đề.

---

Nghiên cứu thuộc Đề tài Nghiên cứu Khoa học Cấp Cơ sở, Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, năm 2019. Chủ nhiệm: Nguyễn Minh Sáng. Thành viên: Lê Hoàng Long, Nguyễn Thị Hồng Vinh, Nguyễn Thị Thùy Trang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 nghiên cứu đã nêu rõ tính cấp thiết của nghiên cứu cũng như các nội dung khác có liên quan như mục tiêu, câu hỏi của nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và kết cấu của đề tài nghiên cứu. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG VÀ SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Nội dung của Chương 2 sẽ làm rõ các vấn đề: (i) Cơ sở lý luận về sức mạnh thị trường của các ngân hàng; (ii) Cơ sở lý luận về sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại và (iii) Bằng chứng nghiên cứu thực nghiệm về sức mạnh thị trường và sự ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại. SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 2. Sức mạnh thị trường của các ngân hàng thương mại OECD (2002) định nghĩa sức mạnh thị trường đề cập đến khả năng của một doanh nghiệp (hoặc nhóm các doanh nghiệp) có khả năng nâng và duy trì mức giá cao hơn và chiếm ưu thế khi cạnh tranh với các doanh nghiệp trong cùng ngành được gọi là sức mạnh thị trường.

Khi các doanh nghiệp có sức mạnh thị trường hay thị trường ở trạng thái độc quyền sẽ dẫn tới việc giảm sản lượng và phúc lợi của nền kinh tế. Việc so sánh giá và chi phí biên cùng với cấu trúc thị trường Church và Ware (2000) đã xác định rằng một doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo không có sức mạnh thị trường, trong khi đó một doanh nghiệp trong một thị trường độc quyền thì có sức mạnh thị trường mạnh nhất. Do đó, giữa sức mạnh thị trường và mức độ cạnh tranh có mối quan hệ ngược chiều. Khi thị trường càng cạnh tranh thì sức mạnh thị trường của các doanh nghiệp càng thấp và ngược lại, khi thị trường càng độc quyền thì sức mạnh thị trường của các doanh nghiệp càng cao.

Nghiên cứu của Shepherd (1970) cho rằng sức mạnh thị trường là khả năng mà các doanh nghiệp tham gia thị trường ảnh hưởng đến mức giả cả chung, chất lượng và tính chất của các sản phẩm trên thị trường. Kết quả nghiên cứu của Berger và Hannan (1998), Koetter và cộng sự (2012) khẳng định khi các ngân hàng có sức mạnh thị trường đáng kể có khả năng tăng giá vượt quá mức cạnh tranh và áp đặt các điều khoản bất lợi khác ngoài giá cho khách hàng vay vốn của ngân hàng. 5 Fernandez de Guevara và cộng sự (2005) thì định nghĩa sức mạnh thị trường của ngân hàng như là một chỉ số đo lường sức mạnh cạnh tranh và mô tả mức độ mà ngân hàng có khả năng đặt giá sản phẩm, dịch vụ ngân hàng vượt quá chi phí biên của ngân hàng. Trong nghiên cứu này, sức mạnh thị trường của các ngân hàng được xem như chỉ số đo lường khả năng kiểm soát thị trường và áp đặt mức giá các sản phẩm dịch vụ theo hướng có lợi cho ngân hàng.

Khi sức mạnh thị trường của ngân hàng càng cao thì mức độ cạnh tranh trong các ngân hàng thương mại càng thấp, mức độ độc quyền càng cao. Ngược lại, khi chỉ số sức mạnh thị trường của ngân hàng càng thấp thể hiện quyền lực của ngân hàng trên thị trường càng thấp và mức độ cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh ngân hàng cũng tăng lên. Các phương pháp đo lường sức mạnh thị trường của các ngân hàng Các nghiên cứu trước đây thường sử dụng hai phương pháp chính để đo lường sức mạnh thị trường của các ngân hàng bao gồm: (i) Phương pháp đầu tiên dựa vào lý thuyết tổ chức ngành công nghiệp mới với chỉ số Lerner, chỉ số thống kê H - Panzar-Rosse (Fernandez de Guevara và cộng sự, 2005); (ii) Phương pháp thứ hai dựa vào các chỉ số đo lường mức độ tập trung để ước lượng sức mạnh thị trường của các ngân hàng (Berger, 1995).  Chỉ số Lerner Chỉ số Lerner được phát triển bởi Lerner (1934) và được định nghĩa là sự khác biệt giữa giá và chi phí biên trong so sánh với giá.

Chỉ số Lerner dao động từ 0 đến 1, khi chỉ số Lerner càng cao thể hiện sức mạnh thị trường lớn hơn và mức độ cạnh tranh thấp hơn. Khi giá bằng chi phí biên thì chỉ số Lerner bằng 0 có nghĩa là doanh nghiệp không có sức mạnh thị trường để xác định giá. Khi đó thị trường đạt mức độ cạnh tranh lớn nhất. Trong lĩnh vực ngân hàng, Ariss (2010) cho rằng chỉ số Lerner của các ngân hàng được đo lường bằng sự khác biệt giữa giá đầu ra của ngân hàng và chi phí biên chia cho giá đầu ra của ngân hàng.

Khi chỉ số Lerner càng cao nghĩa là sự khác biệt giữa giá và chi phí biên của ngân hàng càng lớn thể hiện sức mạnh thị trường của ngân hàng càng lớn. Khi chỉ số Lerner bằng 0 thể hiện thị trường ngân hàng đang trong trạng thái cạnh tranh 6 hoàn toàn, chỉ số Lerner bằng 1 thể hiện thị trường ngân hàng đang ở trạng thái độc quyền. Chỉ số Lerner thể hiện mức độ mà một ngân hàng cụ thể có sức mạnh thị trường để đặt giá cao hơn chi phí biên. Pit − MCit Lernerit = (2.1) Pit Trong đó: Lernerit chỉ số Lerner của ngân hàng i năm t; Pit là giá trung bình đầu ra của ngân hàng - đo lường bằng tổng thu nhập chia tổng tài sản của ngân hàng i năm t; MCit Chi phí biên ngân hàng i năm t Việc sử dụng chỉ số Lerner để ước lượng sức mạnh thị trường của các ngân hàng đã được ứng dụng rộng rãi trong các nghiên cứu của Shaffer (1993) tại Canada, Maudos và cộng sự (2007) cho các ngân hàng thương mại tại châu Âu, Soedarmono và cộng sự (2013) cho các ngân hàng thương mại các quốc gia châu Á….

 Chỉ số H Chỉ số H được phát triển bởi Panzar và Rosse (1987) là một phương pháp để ước lượng sức mạnh thị trường của các ngân hàng (Claessens và Laeven, 2004). Tuy nhiên, một tính năng quan trọng của chỉ số thống kê H theo phương pháp Panzar - Rosse phải được áp dụng trên cơ sở các quan sát có trong cân bằng dài hạn (Bikker và Bos, 2008). Chỉ số thống kê H là tổng hợp các giá trị co giãn đầu vào của phương trình hồi quy doanh rút gọn cho thấy điều kiện cạnh tranh hay sức mạnh thị trường của ngành ngân hàng. Độ co giãn của giá các yếu tố đầu vào thể hiện được mối quan hệ giữa doanh thu và giá đầu vào.

Do đó, chúng ta có thể sử dụng các độ co giãn để kiểm tra sự thay đổi của giá đầu vào ảnh hưởng đến doanh thu. Sau đó ước tính tổng độ co giãn này như là thước đo sức mạnh thị trường của các ngân hàng. Dựa vào nghiên cứu của Panzar and Rosse (1987) thỉ sức mạnh thị trường của một ngân hàng có thể được đo bằng mức độ thay đổi doanh thu khi thay đổi chi phí các yếu tố đầu vào thông qua chỉ số H theo phương trình sau: 𝜕𝑅𝑖∗ 𝑤𝑘𝑖 𝐻 = ∑𝑚 𝑘=1 ∗ (2.2) 𝜕𝑤𝑘𝑖 𝑅𝑖∗ 7 Với Ri là tổng doanh thu của ngân hàng i; wki là giá đầu vào k của ngân hàng i; 𝜕𝑅𝑖∗ và 𝜕𝑤𝑘𝑖 là sự co giãn của doanh thu và giá các yếu tố đầu vào của ngân hàng. Đánh giá sức mạnh thị trường theo chỉ số H Hệ số Ý nghĩa Đặc điểm Mỗi ngân hàng hoạt động độc lập thể hiện H≤0 Độc quyền sức mạnh thị trường thông qua hình thức tối đa hóa lợi nhuận độc quyền Các ngân hàng độc lập có sức mạnh thị 0<H<1 Cạnh tranh độc quyền trường ít hơn, cạnh tranh nhiều hơn về các sản phẩm dịch vụ và lợi nhuận ít hơn.

Sức mạnh thị trường của các ngân hàng H=1 Cạnh tranh hoàn hảo thấp nhất, cạnh tranh tự do và không có hàng rào gia nhập ngành. Nguồn: Panzar và Rosse (1987) Rosse và Panzar (1987) cho thấy khi chỉ số H là âm hoặc bằng 0 thì cấu trúc của thị trường là độc quyền khi đó sức mạnh thị trường của ngân hàng là lớn nhất. Cấu trúc thị trường được đặc trưng bởi cạnh tranh độc quyền khi 0 < H < 1, giá trị của chỉ số H nằm giữa 0 và 1 thể hiện các mức độ cạnh tranh khác nhau, giá trị cao hơn cho thấy sự cạnh tranh mạnh mẽ hơn so với giá trị thấp. Khi H = 1 thì thị trường là cạnh tranh hoàn hảo, khi đó các nguồn lực của thị trường sử dụng hiệu quả nhất và các ngân hàng độc lập không có sức mạnh để áp đặt giá để tạo ra lợi nhuận độc quyền.

 Chỉ số Herfindhal Hirschman Index (HHI) Hai giả thuyết về mức độ tập trung và sức mạnh thị trường của các ngân hàng thương mại được nghiên cứu dựa trên: (i) lý thuyết truyền thống về kinh tế công nghiệp cho rằng sự tập trung không khuyến khích cạnh tranh và làm giảm sức mạnh thị trường của các ngân lý thuyết về các thị trường có khả năng cạnh tranh (Baumol, 1982) giả định 8 rằng nếu đầu vào và đầu ra là tự do, cạnh tranh có thể tồn tại ngay cả khi thị trường tập trung. Mô hình SCP - Cấu trúc – Vận hành – Hiệu quả (Bain, 1956) kết luận rằng khi thị trường chỉ tồn tại một số nhỏ các doanh nghiệp sẽ làm gia tăng sức mạnh thị trường của các doanh nghiệp đó dẫn tới làm giảm sức cạnh tranh của thị trường. Mô hình của Bain (1956) cũng giải thích mối quan hệ giữa cấu trúc thị trường và hiệu quả hoạt động, khi thị trường ở mức độ tập trung cao nơi các công ty có sức mạnh thị trường cao hơn cho phép các doanh nghiệp áp đặt mức lợi nhuận cao hơn. Baumol (1982) lại cho rằng trong một thị trường tập trung hay các doanh nghiệp có sức mạnh thị trường cao vẫn có khả năng tồn tại cạnh tranh bằng cách tự do hóa các đầu vào và đầu ra của quá trình hoạt động kinh doanh.

Chỉ số HHI là thước đo sức mạnh thị trường và cạnh tranh trong các ngân hàng thương mại được sử dụng khá phổ biến vì đơn giản. HHI được đo lường bằng tổng của bình phương thị phần của ngân hàng theo công thức (2.3): HHIt = ∑ni=1 sit2 (2.3) HHI là chỉ số đo lường mức độ tập trung của hệ thống; n là số ngân hàng có trong hệ thống; sit là thị phần của ngân hàng i tại thời điểm t. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã kết luận rằng mức độ tập trung và sức mạnh thị trường là hai yếu tố riêng biệt. Việc sử dụng chỉ số HHI để đo lường sức mạnh thị trường của các ngân hàng bị nhiều chỉ trích (Claessens và Laeven, 2004; Schaeck và cộng sự, 2009).