Luận án tiến sĩ lịch sự trong thư yêu cầu và hồi đáp yêu cầu của giao dịch thương mại đối chiếu tiếng anh của người anh mỹ và tiếng anh của người việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu lịch sự trong thư yêu cầu và hồi đáp yêu cầu của giao dịch thương mại đối chiếu tiếng anh của người, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phạm Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thị Thanh Hương
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu
• Đề tài: Lịch sự trong thư yêu cầu và hồi đáp yêu cầu của giao dịch thương mại: đối chiếu tiếng Anh của người Anh/ Mỹ và tiếng Anh của người Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về lịch sự
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về thư tín thương mại
• 1.4. Cặp thoại thư yêu cầu và thư hồi đáp yêu cầu
• 1.5. Lý thuyết hành động ngôn từ
• 1.6. Lý thuyết lịch sự
• 1.7. Một số khái niệm liên quan đến thư tín thương mại
• 1.8. Lý thuyết phân tích thể loại
• 1.9. Về ngôn ngữ học so sánh đối chiếu
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU LỊCH SỰ TRONG THƯ YÊU CẦU BẰNG TIẾNG ANH CỦA NGƯỜI ANH/MỸ VÀ NGƯỜI VIỆT TRONG GIAO DỊCH THƯƠNG MẠI
• 2.1. Các số liệu chung về thư yêu cầu
• 2.2. Đối chiếu tính lịch sự được thể hiện theo các phần của thư yêu cầu
• 2.3. Đối chiếu lịch sự trong phần “Chuẩn bị cho việc yêu cầu”
• 2.4. Đối chiếu lịch sự trong phần “Yêu cầu”
• 2.5. Đối chiếu lịch sự trong phần “Cảm ơn và liên hệ”
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIỀU LỊCH SỰ TRONG THƯ HỒI ĐÁP TỪ CHỐI BẰNG TIẾNG ANH CỦA NGƯỜI ANH/MỸ VÀ NGƯỜI VIỆT TRONG GIAO DỊCH THƯƠNG MẠI
• 3.1. Các số liệu chung về thư từ chối
• 3.2. Đối chiếu tính lịch sự được thể hiện theo các phần của thư từ chối
• 3.3. Đối chiếu lịch sự trong phần “Chuẩn bị cho việc từ chối”
• 3.4. Đối chiếu lịch sự trong phần “Từ chối”
• 3.5. Đối chiếu lịch sự trong phần “Bù đắp”
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về thư yêu cầu và hồi đáp trong giao dịch thương mại

Thư yêu cầu và hồi đáp là hai thành phần quan trọng trong giao dịch thương mại. Chúng không chỉ đơn thuần là các văn bản mà còn mang tính chất pháp lý và văn hóa. Việc phân tích thư yêu cầu và hồi đáp giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp trong môi trường kinh doanh. Đặc biệt, sự khác biệt giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Anh Việt trong việc sử dụng các chiến lược lịch sự là một chủ đề đáng chú ý. Theo Brown & Levinson, các chiến lược lịch sự có thể ảnh hưởng đến cách mà thông điệp được tiếp nhận và hiểu. Việc áp dụng các chiến lược này trong thư tín thương mại không chỉ giúp duy trì mối quan hệ tốt đẹp mà còn tạo ra ấn tượng tích cực với đối tác.

1.1. Tầm quan trọng của thư yêu cầu trong giao dịch thương mại

Thư yêu cầu đóng vai trò quan trọng trong việc khởi xướng các giao dịch. Nó không chỉ thể hiện nhu cầu của người viết mà còn phản ánh sự tôn trọng đối với người nhận. Việc sử dụng ngôn ngữ lịch sự trong thư yêu cầu có thể tạo ra cơ hội tốt hơn cho việc đạt được mục tiêu. Các yếu tố như cách mở đầu, nội dung yêu cầu và phần kết thúc đều cần được chú trọng. Một bức thư yêu cầu được viết tốt có thể giúp xây dựng lòng tin và sự hợp tác lâu dài giữa các bên. Do đó, việc nghiên cứu và so sánh cách viết thư yêu cầu giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Anh Việt là cần thiết để nâng cao hiệu quả giao tiếp trong giao dịch thương mại.

II. Đối chiếu lịch sự trong thư yêu cầu

Lịch sự trong thư yêu cầu được thể hiện qua nhiều yếu tố, bao gồm cách sử dụng từ ngữ, cấu trúc câu và các chiến lược ngôn ngữ. Việc đối chiếu giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Anh Việt cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong cách thể hiện lịch sự. Người viết tiếng Anh Mỹ thường sử dụng các cụm từ trực tiếp và rõ ràng, trong khi người viết tiếng Anh Việt có xu hướng sử dụng nhiều từ ngữ nhẹ nhàng và gián tiếp hơn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp. Theo nghiên cứu, người Việt thường chú trọng đến việc bảo vệ thể diện của người nhận, điều này dẫn đến việc sử dụng nhiều chiến lược lịch sự hơn trong thư yêu cầu. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức viết mà còn đến cách mà thông điệp được tiếp nhận.

2.1. Các phần của thư yêu cầu

Một bức thư yêu cầu thường bao gồm ba phần chính: phần mở đầu, phần yêu cầu và phần kết thúc. Trong phần mở đầu, người viết thường sử dụng các câu chào hỏi lịch sự để tạo ấn tượng tốt. Phần yêu cầu là nơi thể hiện nội dung chính, và việc sử dụng các từ ngữ lịch sự là rất quan trọng. Cuối cùng, phần kết thúc thường bao gồm lời cảm ơn và mong muốn nhận được phản hồi. Sự khác biệt trong cách viết giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Anh Việt có thể thấy rõ trong từng phần này. Người viết tiếng Anh Mỹ có thể sử dụng các câu ngắn gọn và trực tiếp, trong khi người viết tiếng Anh Việt thường sử dụng nhiều từ ngữ để thể hiện sự tôn trọng và lịch sự.

III. Đối chiếu lịch sự trong thư hồi đáp

Thư hồi đáp, đặc biệt là thư từ chối, là một phần không thể thiếu trong giao dịch thương mại. Việc từ chối một yêu cầu có thể gây ra cảm giác tiêu cực, do đó, việc sử dụng các chiến lược lịch sự là rất quan trọng. Nghiên cứu cho thấy rằng người viết tiếng Anh Mỹ thường sử dụng các cụm từ trực tiếp hơn khi từ chối, trong khi người viết tiếng Anh Việt có xu hướng sử dụng nhiều chiến lược lịch sự hơn để giảm thiểu tác động tiêu cực. Điều này cho thấy sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp và cách mà các bên xử lý tình huống khó khăn. Việc phân tích các yếu tố lịch sự trong thư hồi đáp giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp trong môi trường kinh doanh đa văn hóa.

3.1. Các phần của thư hồi đáp

Thư hồi đáp thường bao gồm ba phần: phần mở đầu, phần từ chối và phần bù đắp. Trong phần mở đầu, người viết thường thể hiện sự cảm ơn đối với yêu cầu. Phần từ chối là phần quan trọng nhất, nơi người viết cần phải thể hiện sự lịch sự và tôn trọng. Cuối cùng, phần bù đắp có thể bao gồm các đề xuất thay thế hoặc lời hứa sẽ xem xét lại yêu cầu trong tương lai. Sự khác biệt trong cách viết giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Anh Việt có thể thấy rõ trong từng phần này. Người viết tiếng Anh Việt thường sử dụng nhiều từ ngữ để thể hiện sự tôn trọng và lịch sự, trong khi người viết tiếng Anh Mỹ có thể sử dụng các câu ngắn gọn và trực tiếp hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Lịch sự trong thư yêu cầu và hồi đáp yêu cầu của giao dịch thương mại: đối chiếu tiếng Anh của người Anh/ Mỹ và tiếng Anh của người Việt" của tác giả Phạm Thị Hương Giang (chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, mã số 92 22 20 24, do PGS. Vũ Thị Thanh Hương hướng dẫn khoa học tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, năm 2020) là một khảo cứu ngôn ngữ học liên văn hóa mang tính tiên phong tại Việt Nam. Đặt trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế và sự gia tăng vượt bậc của các giao dịch ngoại thương đa quốc gia, thư tín thương mại (TTTM) đóng vai trò là công cụ xác lập giao kết pháp lý và định hình quan hệ đối tác bền vững. Tuy nhiên, việc vận dụng các chiến lược lịch sự (CLLS) trong văn bản kinh doanh tiếng Anh của người Việt Nam khi tương tác với đối tác bản ngữ vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa chuẩn mực giao tiếp bản địa và năng lực ngữ dụng thực tế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: phần lớn các công trình ngữ dụng học trên thế giới tập trung vào ngôn ngữ nói, trong khi ngôn ngữ viết - đặc biệt là TTTM - còn ít được khai thác chiều sâu (Paarlahti, 1998; Goudarzi, 2012). Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận TTTM dưới góc độ phân tích diễn ngôn chung hoặc kỹ thuật soạn thảo hành chính (Nguyễn Trọng Đàn, 2003; Hoàng Anh, 2011), hoàn toàn khuyết thiếu các nghiên cứu định lượng - định tính đối chiếu chuyên sâu về cơ chế lịch sự trong cặp thoại thương mại.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác lập 2 câu hỏi nghiên cứu và 2 giả thuyết tương ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Kết cấu phân tích thể loại (Move-Step) của thư yêu cầu và thư từ chối yêu cầu bằng tiếng Anh được cấu tạo như thế nào, và các siêu chiến lược lịch sự cùng các phương tiện ngôn ngữ biểu đạt được hiện thực hóa ra sao trong từng phần/bước?
   • Giả thuyết 1 (H1): Cả hai nhóm người viết đều tuân thủ cấu trúc thể loại kinh doanh chuẩn mực, nhưng người bản ngữ sẽ phân bổ các chiến lược lịch sự âm tính tập trung tại phần lõi hành động (Move 2 - Request/Refusal) với mật độ dày đặc hơn.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những điểm tương đồng và khác biệt mang tính hệ thống trong việc lựa chọn chiến lược lịch sự giữa người Anh/Mỹ và người Việt Nam là gì, và các yếu tố văn hóa - xã hội nào chi phối sự phân hóa này?
   • Giả thuyết 2 (H2): Người Việt Nam có xu hướng chuyển di phong cách giao tiếp văn hóa phụ thuộc nhiều văn cảnh (high-context) và chủ nghĩa tập thể (collectivism), dẫn đến sự biến thiên trong việc sử dụng đại từ nhân xưng, phương tiện rào đón và mức độ trực tiếp khi thực hiện hành vi đe dọa thể diện.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình thể diện và chiến lược lịch sự của Brown & Levinson (1987), Lý thuyết hành động ngôn từ của Austin (1962) và Searle (1969, 1976), Lý thuyết phân tích thể loại (Genre Analysis) của Swales (1990) và Bhatia (1993), kết hợp các chiều kích văn hóa của Hall (1976) và Hofstede (1991).

Phạm vi ngữ liệu của luận án bao gồm 300 văn bản TTTM thực tế (200 thư yêu cầu: 100 thư Anh/Mỹ [YcA] và 100 thư Việt Nam [YcV]; 100 thư từ chối: 50 thư Anh/Mỹ [TcA] và 50 thư Việt Nam [TcV]) được thu thập từ các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Hà Nội và Hải Phòng trong khung thời gian từ tháng 06/2017 đến tháng 06/2018, xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS 16.0.

Literature Review và Positioning

Bình diện lý thuyết lịch sự trong ngôn ngữ học chứng kiến sự phân hóa rõ rệt giữa các trường phái tiếp cận. Khởi đầu từ quan điểm Chuẩn mực xã hội (Social Norm View) coi lịch sự là sự tuân thủ các quy chuẩn hành vi cộng đồng (Fraser, 1990; Gu, 1990; Ide, 1989), lý thuyết dần dịch chuyển sang quan điểm Phương châm hội thoại (Conversational-Maxim View) dựa trên Nguyên tắc hợp tác của Grice (1975), được phát triển bởi Lakoff (1973) và Leech (1983) với mô hình tối đa hóa lợi ích, giảm thiểu thiệt hại cho đối tác. Tiếp đó, Fraser & Nolen (1981) và Fraser (1990) đề xuất quan điểm Hợp đồng hội thoại (Conversational-Contract View) nhấn mạnh quyền và nghĩa vụ tương hỗ được thương lượng trong tương tác.

Đỉnh cao của ngữ dụng học hiện đại là quan điểm Giữ thể diện (Face-Saving View) của Brown & Levinson (1978, 1987) xây dựng trên nền tảng khái niệm thể diện của Goffman (1967). Brown & Levinson định danh thể diện dương tính (positive face - nhu cầu được tán thưởng, công nhận) và thể diện âm tính (negative face - nhu cầu tự do hành động, không bị áp đặt), từ đó phân loại 5 siêu chiến lược giải tỏa hành động đe dọa thể diện (Face-Threatening Acts - FTA): nói thẳng không bù đắp (bald-on-record), lịch sự dương tính (positive politeness), lịch sự âm tính (negative politeness), nói hàm ý (off-record) và không thực hiện FTA. Watts (2003) làm sâu sắc thêm bức tranh lý luận khi phân tách lịch sự nhất cấp (first-order politeness - nhận thức chuẩn mực thường nghiệm bản địa) và lịch sự nhị cấp (second-order politeness - cấu trúc lý thuyết phổ quát về hành vi ngôn ngữ xã hội).

Tranh luận học thuật quốc tế nổi bật xoay quanh tính phổ quát của mô hình Brown & Levinson đối với các nền văn hóa phương Đông. Các học giả như Gu (1990), Mao (1994) và Yeung (1997) lập luận rằng mô hình Brown & Levinson bị đóng khung bởi chủ nghĩa cá nhân phương Tây, không giải thích thỏa đáng khái niệm thể diện cộng đồng và thứ bậc xã hội trong văn hóa Trung Hoa hay Nhật Bản. Ngược lại, các nghiên cứu đối chiếu TTTM của Maier (1992) trên thư xin việc của người Mỹ và người Nhật, Baresova (2008) về thư từ chối của người Mỹ và người Nhật, Yli-Jokipii (1994) và Paarlahti (1998) về thư tín của người Mỹ và người Phần Lan, cùng Pilegaard (1997) và Goudarzi (2012) khẳng định mô hình Brown & Levinson hoàn toàn khả dụng khi phân tích ngôn ngữ kinh doanh quốc tế, bởi môi trường thương mại vận hành chủ yếu dựa trên chiến lược giao dịch cá nhân và lợi ích tổ chức thay vì thứ bậc huyết thống hay quan hệ xã hội truyền thống.

Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu như Đỗ Hữu Châu (1993), Vũ Thị Thanh Hương (2000), Nguyễn Quang (2002), Nguyễn Đức Dân (1998), Nguyễn Thiện Giáp (2000) và Lê Thị Thúy Hà (2014) đều đồng thuận rằng lịch sự trong tiếng Việt là sự tích hợp biện chứng giữa chuẩn mực xã hội (lịch sự lễ độ) và chiến lược cá nhân (lịch sự chiến lược). Luận án của Phạm Thị Hương Giang định vị vững chắc vào dòng chảy nghiên cứu lịch sự nhị cấp, khai thác trực tiếp khoảng trống đối chiếu ngữ liệu TTTM Anh - Việt, mang lại bằng chứng thực nghiệm về sự tương tác giữa thể loại văn bản kinh tế và cơ chế dụng học xuyên văn hóa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thuyết lịch sự của Brown & Levinson (1987) trong địa hạt văn bản kinh doanh chuyên biệt, chứng minh rằng trong thể loại TTTM, việc hiện thực hóa các chiến lược lịch sự không diễn ra ngẫu nhiên mà bị quy định chặt chẽ bởi chức năng thể loại (genre constraints).

Mô hình lý thuyết của luận án đưa ra 3 mệnh đề khoa học cơ bản:

• Mệnh đề 1 (P1): Mức độ đe dọa thể diện tỷ lệ thuận với tính phức tạp của cấu trúc bước (Step) và mật độ các chiến lược lịch sự âm tính. Trong cặp thoại thương mại, tham thoại hồi đáp tiêu cực (thư từ chối) sở hữu chỉ số FTA cao hơn tham thoại dẫn nhập (thư yêu cầu), do đó đòi hỏi sự kết hợp phức hợp giữa lịch sự âm tính (giảm thiểu áp đặt, vô nhân xưng hóa) và lịch sự dương tính (bù đắp, duy trì quan hệ đối tác).
• Mệnh đề 2 (P2): Phân bổ chiến lược lịch sự có tính tầng bậc vĩ mô - vi mô (Macro-Micro mapping). Ở cấp độ vĩ mô (phần mở đầu và kết thúc thư), các chiến lược lịch sự dương tính chiếm ưu thế nhằm tạo lập không khí hợp tác và giữ gìn thể diện tích cực. Ở cấp độ vi mô (phần thân thư chứa hành động trung tâm), các chiến lược lịch sự âm tính giữ vai trò hạt nhân để phòng ngừa nguy cơ xâm phạm thể diện tiêu cực.
• Mệnh đề 3 (P3): Các chiều kích văn hóa tác động trực tiếp đến sự lựa chọn phương tiện ngôn ngữ biểu đạt lịch sự: văn hóa ít phụ thuộc văn cảnh (low-context) thúc đẩy việc sử dụng phương tiện rào đón chuẩn xác và gián tiếp ước lệ cao cấp, trong khi văn hóa phụ thuộc nhiều văn cảnh (high-context) có xu hướng sử dụng ngôn ngữ trực tiếp được bao bọc bởi các dấu hiệu nghi thức xã giao.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất 4 trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết hành động ngôn từ (Austin, 1962; Searle, 1976): Nhận diện các hành động điều khiển (directives - yêu cầu, đòi hỏi), cam kết (commissives - hứa hẹn, hoàn tiền), biểu cảm (expressives - cảm ơn, xin lỗi, chúc mừng) và trình bày (representatives - giải thích, nêu lý do).
2. Lý thuyết phân tích thể loại (Swales, 1990; Bhatia, 1993): Phân rã cấu trúc thư thành các Phần (Moves) mang chức năng giao tiếp khái quát và các Bước (Steps) mang thao tác ngôn từ cụ thể.
   • Thư yêu cầu: Move 1 (Chuẩn bị cho việc yêu cầu) $\rightarrow$ Move 2 (Yêu cầu) $\rightarrow$ Move 3 (Cảm ơn và liên hệ).
   • Thư từ chối: Move 1 (Chuẩn bị cho việc từ chối) $\rightarrow$ Move 2 (Từ chối) $\rightarrow$ Move 3 (Bù đắp và duy trì thiện cảm).
3. Mô hình lịch sự của Brown & Levinson (1987): Mã hóa 15 tiểu chiến lược dương tính (CLDT) và 10 tiểu chiến lược âm tính (CLÂT), chú trọng vào các kỹ thuật: gián tiếp ước lệ (CLÂT 1), phương tiện rào đón (CLÂT 2), vô nhân xưng hóa (CLÂT 7), danh hóa (CLÂT 9), để ý người nghe (CLDT 1), nêu lý do (CLDT 13) và hứa hẹn/bù đắp (CLDT 10).
4. Mô hình chiều kích văn hóa (Hall, 1976; Hofstede, 1991): Sử dụng các cặp phạm trù Low-context vs. High-context và Individualism vs. Collectivism để luận giải nguồn gốc văn hóa của các biến thiên ngôn ngữ.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: áp dụng cho văn bản giao dịch thương mại chính thức bằng tiếng Anh (thư từ điện tử và thư in giấy) giữa các tổ chức kinh tế độc lập, không áp dụng cho giao tiếp đàm phán mặt đối mặt hoặc văn bản hành chính công vụ thuần túy.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành theo triết thuyết thực chứng hậu hiện đại (Post-positivism) kết hợp dụng học diễn giải (Interpretive Pragmatics). Phương pháp tiếp cận hỗn hợp kết hợp phân tích định lượng khối liệu (Corpus Linguistics) để đo lường tần suất xuất hiện và tỷ lệ phần trăm của các biến số chiến lược, cùng phân tích định tính chuyên sâu để mổ xẻ cấu trúc ngữ nghĩa và dụng nghĩa của các ngữ đoạn trong ngữ cảnh thương cảnh cụ thể.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua 2 trục:

• Trục vĩ mô (Macro-level): Khảo sát cấu trúc thể loại Move - Step của 300 bức thư, xác định bước bắt buộc (obligatory steps) và bước tùy chọn (optional steps).
• Trục vi mô (Micro-level): Khảo sát các vi phương tiện từ vựng - ngữ pháp (động từ tình thái, thể bị động, cấu trúc điều kiện, đại từ nhân xưng, danh hóa) hiện thực hóa các siêu chiến lược lịch sự.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu trải qua 4 giai đoạn chuẩn hóa:

1. Thu thập và sàng lọc ngữ liệu (Corpus Sampling): Ngữ liệu gồm 300 bức thư thương mại thực tế phát sinh trong giao dịch giữa các doanh nghiệp tại Hà Nội, Hải Phòng và các đối tác Anh, Mỹ (thời gian: 06/2017 - 06/2018). Tiêu chí lựa chọn: thư điện tử có chữ ký số doanh nghiệp hoặc thư giấy có letterhead rõ ràng. Thư của người bản ngữ được đối chiếu nghiêm ngặt với cơ sở dữ liệu các họ tên phổ biến tại Anh và Bắc Mỹ (loại bỏ người viết gốc Á hoặc các quốc gia châu Âu phi tiếng Anh bản ngữ).
2. Mã hóa ngữ liệu (Coding Protocol): Đánh số thứ tự từng câu chứa yếu tố lịch sự trong văn bản; phân loại các phát ngôn theo hệ thống 25 chiến lược của Brown & Levinson; xác định các phương tiện rào đón (hedges), trợ động từ tình thái (can, could, would, may, might, should), đại từ nhân xưng (I/we).
3. Triangulation & Reliability: Đảm bảo độ tin cậy thông qua tam giác đạc lý thuyết (kết hợp Ngữ dụng học, Thể loại học và Xã hội học ngôn ngữ) và tính nhất quán trong quy trình mã hóa dữ liệu.
4. Xử lý dữ liệu: Toàn bộ dữ liệu mã hóa được nhập và phân tích trên phần mềm SPSS 16.0, tính toán tần suất xuất hiện ($N$), tỷ lệ phần trăm ($%$) và thực hiện đối chiếu chéo (cross-tabulation) giữa hai nhóm tác giả Anh/Mỹ (AM) và Việt Nam (VN).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, sự phân hóa sâu sắc trong việc lựa chọn siêu chiến lược lịch sự giữa hai nhóm tác giả. Trong thư yêu cầu, người Anh/Mỹ ưu tiên tuyệt đối chiến lược lịch sự âm tính (CLÂT) nhằm bảo vệ quyền tự chủ của đối tác, thể hiện qua việc sử dụng cấu trúc gián tiếp ước lệ và câu điều kiện:

(12) "If you are interested and would have the time, I would appreciate speaking with you." (YcA53)

Ngược lại, người Việt Nam có tần suất sử dụng chiến lược nói thẳng (bald-on-record) kết hợp yếu tố hạ ngôn (please) cao hơn đáng kể, hoặc sử dụng câu hỏi trực tiếp có phần áp đặt:

(11) "Could you send us instruction for amend the LC soon?" (YcV83)

Thứ hai, kỹ thuật sử dụng phương tiện rào đón (hedging devices) và hạ ngôn (diminutives). Người bản ngữ sử dụng hệ thống phương tiện rào đón đa dạng (động từ tình thái, trạng từ, mệnh đề if) và các yếu tố hạ ngôn như just, a little, a little bit để giảm thiểu tối đa sức nặng của hành vi đòi hỏi:

(15) "We have changed our plans a little bit, and would like to travel just to Bac Ha market." (YcA17)

Trong khi đó, người viết Việt Nam sử dụng các phương tiện rào đón với chủng loại hẹp hơn, chủ yếu phụ thuộc vào một số ít động từ tình thái thông dụng (can, could), ít khai thác các trạng từ làm mềm phát ngôn (possibly, perhaps, relatively).

Thứ ba, cơ chế từ chối và bù đắp trong thư hồi đáp tiêu cực. Khi thực hiện hành vi từ chối (hành vi có chỉ số đe dọa thể diện cực cao), người Anh/Mỹ thường kết hợp công thức: Lời cảm ơn/Khen ngợi + Nêu lý do khách quan (dẫn chiếu quy định/chính sách) + Lời từ chối gián tiếp + Đề xuất phương án thay thế/Chúc tương lai:

(17) "I regret to inform you about my decision of rejecting the job offer." (TcA6)

Người Việt Nam, dù cũng nỗ lực duy trì thể diện đối tác qua cấu trúc tránh bất đồng (khen ngợi + however), nhưng thường bộc lộ lời từ chối trực tiếp hơn và đưa ra lý do mang tính chủ quan:

(4) "I am grateful when receiving your attractive proposal. However, we are not able to supply the amount the time you need." (TcV17)

Thứ tư, tần suất sử dụng đại từ nhân xưng và kỹ thuật vô nhân xưng hóa (impersonalization). Người Anh/Mỹ triệt để sử dụng kỹ thuật vô nhân xưng hóa thông qua thể bị động và danh từ hóa (CLÂT 7 & CLÂT 9) như "The final report should be sent to..." (YcA29) nhằm tách rời trách nhiệm cá nhân khỏi hành vi đe dọa thể diện. Ngược lại, người Việt có xu hướng lạm dụng đại từ nhân xưng số nhiều (we/our) với ý thức đại diện tập thể (collectivism), hoặc đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất (I) mà thiếu đi các cấu trúc làm mờ chủ thể.

Thứ năm, phát hiện nghịch lý văn hóa (cultural paradox). Trái với định kiến truyền thống cho rằng người phương Đông trong giao tiếp mặt đối mặt luôn gián tiếp và giữ kẽ hơn người phương Tây, trong môi trường văn bản TTTM tiếng Anh, người Việt Nam lại bộc lộ cách viết trực tiếp hơn, ít rào đón hơn so với người Anh/Mỹ. Hiện tượng này được luận giải bởi sự hạn chế trong vốn phương tiện ngữ dụng tiếng Anh chuyên ngành và thói quen tư duy chuyển ngữ thô từ tiếng Việt sang tiếng Anh.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính hiệu dụng của việc tích hợp lý thuyết thể loại (Swales) vào mô hình ngữ dụng (Brown & Levinson), chứng minh rằng vị trí của bước giao tiếp trong văn bản quy định tính chất của chiến lược lịch sự.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình phân tích văn bản kinh doanh dựa trên khối liệu (Corpus-based genre analysis), kết hợp định lượng SPSS với phân tích định tính vi mô có thể tái lập cho các cặp ngôn ngữ khác.
• Về mặt thực tiễn doanh nghiệp: Cung cấp cẩm nang thực chứng giúp các nhà đàm phán, nhân sự xuất nhập khẩu Việt Nam nhận diện và khắc phục lỗi chuyển di ngữ dụng tiêu cực (negative pragmatic transfer), nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu quả giao dịch quốc tế.
• Về mặt đào tạo và chính sách: Đặt ra yêu cầu cấp thiết cho Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học khối kinh tế - ngoại ngữ trong việc đổi mới giáo trình tiếng Anh chuyên ngành (ESP/Business English), chuyển trọng tâm từ độ chính xác ngữ pháp thuần túy sang năng lực tương tác ngữ dụng liên văn hóa.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn dung lượng mẫu: Khối ngữ liệu 300 bức thư, dù đảm bảo độ tin cậy thống kê cho một công trình tiến sĩ đơn lẻ, vẫn cần được mở rộng lên hàng nghìn đơn vị văn bản để khái quát hóa toàn diện cho mọi phân khúc thị trường.
2. Phạm vi địa lý và thể loại: Dữ liệu tập trung chủ yếu tại khu vực kinh tế trọng điểm phía Bắc (Hà Nội, Hải Phòng) và giới hạn trong cặp thoại yêu cầu - từ chối, chưa bao quát các loại hình TTTM phức tạp khác như thư khiếu nại, thư đòi nợ, thư thương lượng hợp đồng.
3. Tính chất cắt ngang (Cross-sectional): Ngữ liệu thu thập trong giai đoạn 2017-2018 chưa phản ánh được sự biến chuyển của văn phong giao tiếp kinh doanh số dưới tác động của các nền tảng trao đổi tức thời (instant messaging) thời kỳ hậu đại dịch.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần hướng tới:

• Mở rộng khảo sát đối chiếu sang các cặp thoại thương mại có mức độ xung đột cao (thư giải quyết khiếu nại, tranh chấp hợp đồng).
• Khảo sát diễn ngôn kinh doanh đa phương thức (Multimodal business discourse) trên các nền tảng số đa quốc gia.
• Phân tích sâu hơn tác động của các biến số xã hội học như giới tính, vị thế quyền lực thực tế (power distance), và quy mô doanh nghiệp đối với sự lựa chọn chiến lược lịch sự.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại tiềm năng trích dẫn học thuật cao trong các lĩnh vực Ngữ dụng học tương phản, Phân tích diễn ngôn kinh doanh và Giao tiếp liên văn hóa. Về mặt kinh tế - xã hội, công trình hỗ trợ trực tiếp cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, giúp giảm thiểu rủi ro đổ vỡ hợp đồng bắt nguồn từ hiểu lầm ngữ dụng.

Về mặt giáo dục, các phát hiện của luận án đóng góp cơ sở dữ liệu xác thực cho việc biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Anh thương mại tại các học viện, đại học hàng đầu, trang bị cho sinh viên và người đi làm kỹ năng viết thư tín chuẩn mực quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp mẫu mực giữa Thể loại học, Ngữ dụng học và Ngôn ngữ học khối liệu.
• Giảng viên tiếng Anh chuyên ngành (ESP): Có được nguồn ngữ liệu đối chiếu thực tế và các phát hiện sai sót ngữ dụng điển hình để tích hợp vào bài giảng.
• Chuyên viên xuất nhập khẩu, nhân viên đối ngoại doanh nghiệp: Nắm bắt chính xác các chiến lược rào đón, cấu trúc gián tiếp ước lệ và cách thức từ chối tinh tế để tối ưu hóa quan hệ đối tác quốc tế.
• Các nhà hoạch định chương trình đào tạo: Có căn cứ khoa học để thiết kế chuẩn đầu ra năng lực giao tiếp kinh doanh quốc tế gắn liền với thực tiễn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã tích hợp thành công Thuyết lịch sự của Brown & Levinson (1987) với Lý thuyết phân tích thể loại của Swales (1990), chứng minh quy luật phân bổ chiến lược lịch sự theo vị trí cấu trúc văn bản: lịch sự dương tính chi phối ở các bước khung (Move 1 và Move 3) nhằm tạo lập quan hệ và thiện cảm, trong khi lịch sự âm tính là công cụ bắt buộc tại bước lõi (Move 2) để giảm thiểu tính đe dọa thể diện của hành vi giao dịch.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu thuần túy định tính hoặc chỉ phân tích diễn ngôn chung (Nguyễn Trọng Đàn, 2003) hoặc các nghiên cứu quốc tế chỉ khảo sát một loại thư riêng lẻ (Maier, 1992; Baresova, 2008), luận án đã thiết lập quy trình nghiên cứu hỗn hợp nghiêm ngặt: khảo sát trọn vẹn một cặp thoại hoàn chỉnh (yêu cầu và từ chối) trên 300 văn bản thực tế, áp dụng phần mềm SPSS 16.0 để lượng hóa tần suất kết hợp phân tích đối chiếu vi mô từ vựng - ngữ pháp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự đảo nghịch về tính trực tiếp: trong môi trường TTTM tiếng Anh, người Việt Nam thể hiện phong cách viết trực tiếp hơn, ít sử dụng phương tiện rào đón và gián tiếp ước lệ hơn so với người bản ngữ Anh/Mỹ, đi ngược lại hoàn toàn với giả định xã hội học thông thường về tính gián tiếp, vòng vo của văn hóa phương Đông.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án cung cấp bảng mã hóa chi tiết 25 chiến lược lịch sự tương ứng với các cấu trúc ngôn ngữ chỉ báo, tiêu chí phân định Move/Step rõ ràng, quy trình kiểm soát mẫu qua letterhead và danh bạ tên họ bản ngữ, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái lập hoàn toàn trên các khối ngữ liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Trả lời: Mở rộng nghiên cứu sang diễn ngôn đàm phán hợp đồng số đa kênh, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (NLP/LLMs) để phân tích tự động mức độ lịch sự trong hàng triệu email thương mại, và xây dựng khung chuẩn năng lực ngữ dụng kinh doanh cho người học tiếng Anh tại các quốc gia Đông Nam Á.

Kết luận

Công trình của tác giả Phạm Thị Hương Giang đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật then chốt:

1. Xác lập thành công mô hình cấu trúc thể loại Move - Step chuẩn mực cho cặp thoại thư yêu cầu và thư từ chối trong giao dịch thương mại bằng tiếng Anh.
2. Lượng hóa và miêu tả toàn diện hệ thống các siêu chiến lược lịch sự cùng các phương tiện từ vựng - ngữ pháp biểu đạt tương ứng trong ngữ liệu Anh/Mỹ và Việt Nam.
3. Chỉ ra sự phân hóa mang tính quy luật: người Anh/Mỹ thiên về lịch sự âm tính, gián tiếp ước lệ và vô nhân xưng hóa, trong khi người Việt Nam chịu ảnh hưởng của chuyển di ngữ dụng, thiên về lịch sự dương tính và cách diễn đạt trực tiếp.
4. Luận giải thuyết phục nguồn gốc văn hóa của các khác biệt ngôn ngữ thông qua hệ hình văn hóa ngữ cảnh (Hall) và chủ nghĩa cá nhân/tập thể (Hofstede).
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: ngữ dụng học khối liệu trong văn bản kinh tế số, sư phạm học tiếng Anh chuyên ngành dựa trên thể loại, và giao tiếp liên văn hóa ứng dụng trong quản trị thương mại quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong phần này, chúng tôi tiến hành tổng quan các quan điểm nghiên cứu và tình hình nghiên cứu về lịch sự và lịch sự trong thư tín thương mại ở trong và ngoài nước. Tình hình nghiên cứu về lịch sự Có thể thấy, lịch sự là một trong những phạm trù được quan tâm hàng đầu trong các nghiên cứu về giao tiếp. Lịch sự trong giao tiếp có vai trò thiết yếu trong việc xây dựng và duy trì các quan hệ xã hội, thậm chí có thể coi là “vấn đề tạo ra trật tự xã hội, và là một điều kiện tiên quyết của sự hợp tác của con người.

Brown cũng khẳng định, lịch sự là “tiền đề cho sự hợp tác của con người nói chung”; chính vì thế, lịch sự đã thu hút được sự quan tâm của các nhà lý thuyết học trong một loạt các ngành khoa học xã hội [68,326]. Tình hình nghiên cứu về lịch sự trên thế giới Lịch sự có ảnh hưởng rất lớn đến các phát ngôn trong quá trình giao tiếp. Do lịch sự có tầm quan trọng đặc biệt nên trên thế giới, phần lớn các đề tài về ngữ dụng học đều đề cập đến các lý thuyết lịch sự. Nhiều hội thảo, tạp chí cũng có những bài viết và chuyên đề bàn về vấn đề này.

Theo từ điển Oxford English Dictionary, từ “politeness” (lịch sự) bắt nguồn từ từ “politus” trong tiếng Latin, vốn có nghĩa là “được đánh bóng, hoàn thành, tinh lọc, trau dồi và thể hiện trạng thái được tinh lọc” (“polished, accomplished, refined, cultivated, exhibiting a refined state”, dẫn theo Fraser [84]). Trong lịch sử, nhiều nhà nghiên cứu đã khảo sát vấn đề này ở những góc độ khác nhau. Sau đây là bốn quan điểm đáng chú ý về lịch sự được Fraser [83] nêu lên: quan điểm Chuẩn mực xã hội (social norm view), quan điểm Phương châm hội thoại (conversational- maxim view), quan điểm Hợp đồng hội thoại (Conversational-contract view), và quan điểm Giữ thể diện (face-saving view). Quan điểm Chuẩn mực xã hội Theo Fraser [83,220], quan điểm Chuẩn mực xã hội, là cái mà hầu hết mọi người thường nghĩ về lịch sự.

Theo quan điểm này, lịch sự có thể hiểu là "cách cư xử đúng mực". Mỗi xã hội có chuẩn mực riêng (norms) về hành vi xã hội, được quy định theo từng thời kỳ, bao gồm những quy định cho từng hành động cụ thể, từng 8 luan an sự việc, từng cách suy nghĩ trong những tình huống nhất định. Khi thành viên của một xã hội ứng xử theo quy chuẩn, hành vi của họ được coi là lịch sự, và ngược lại, nếu họ có hành vi không tuân theo các chuẩn mực thì hành vi của họ được coi là bất lịch sự. Theo Ide [108], các chuẩn mực xã hội giúp duy trì việc giao tiếp được suôn sẻ, không có xung đột.

Một số nhà nghiên cứu châu Á khi nghiên cứu về lịch sự đã cho rằng lịch sự là hiện tượng tuân theo chuẩn mực xã hội (social norms) hơn là mang tính chiến lược (strategic). Gu [92] cho rằng, người ta không sử dụng lịch sự như là một công cụ để đạt được điều gì đó, mà họ dùng nó như là cách để tuân theo các chuẩn mực xã hội. Quan điểm cho rằng lịch sự tuân theo các chuẩn mực xã hội cũng được ủng hộ trong một số nghiên cứu khác (ví dụ Shih [151], Ide [108]…). Tuy nhiên, Fraser [83,220-221] và Kasper [113:306] lại cho rằng, lịch sự là một hiện tượng thực tế cần được xem xét trong một khái niệm rộng hơn là các quy ước về hành vi.

Brown & Levinson cũng cho rằng quan điểm lịch sự dựa vào chuẩn mực chỉ đúng với những nhóm người và văn hóa cụ thể, chứ không giải thích được cho các văn hóa khác [67,221]. Quan điểm Phương châm hội thoại Quan điểm Phương châm hội thoại đầu tiên được Grice đưa ra, dựa trên một bộ quy tắc gọi là Nguyên tắc hợp tác (Cooperative principles) được công bố vào năm 1967, trình bày trong tác phẩm “Logic và hội thoại” xuất bản năm 1975 [91]. Nguyên tắc Hợp tác bao gồm bốn phạm trù là phương châm về lượng, phương châm về chất, phương châm về sự thích hợp, và phương châm về cách thức. Levinson [123,101] cho rằng “những phương châm này chỉ rõ người tham gia phải làm những gì để trò chuyện theo một cách hợp tác, hợp lý, hiệu quả tối đa: họ nên nói một cách chân thành, phù hợp và rõ ràng, đồng thời cung cấp đủ thông tin”.

Felix- Brasdefer [79] cho rằng Nguyên tắc Hợp tác của Grice là “nền tảng cho các mô hình lịch sự”. Quan điểm Phương châm hội thoại sau đó được hai học giả Lakoff và Leech phát triển, tạo nên mô hình lịch sự riêng. Lakoff là người đầu tiên tạo nên mô hình lịch sự của mình dựa trên các Nguyên 9 luan an tắc hợp tác của Grice. Trong tác phẩm năm 1973 của mình [116], Lakoff cho rằng mọi người cần tuân theo nguyên tắc nhất định khi nói.

Có hai nguyên tắc cơ bản quyết định năng lực giao tiếp: 1) tính rõ ràng, và 2) tính lịch sự. Quan điểm về lịch sự của Lakoff nhấn mạnh việc tránh xung đột trong giao tiếp do người tham gia hội thoại có thể đáp ứng được yêu cầu của nhau bằng cách áp dụng các quy tắc lịch sự. Tuy nhiên, quan điểm này vấp phải một số phê bình cho rằng “yếu về lý thuyết” (Fukushima [86,33]). Watts [164,6] cũng chỉ ra rằng “chúng ta không bao giờ biết nên hiểu chính xác ba mức độ lịch sự đó như thế nào, hoặc … bản thân lịch sự là gì”.

Tương tự, Turner [161] cũng cho rằng Lakoff “đề ra các quy tắc không chính xác và… cũng không cố gắng khái quát khái niệm về ngữ cảnh”. Học giả thứ hai phát triển thuyết lịch sự dựa trên Nguyên tắc hợp tác của Grice là Leech. Thuyết lịch sự của ông được trình bày trong tác phẩm Principles of pragmatics. Thuyết lịch sự của Leech dựa trên khái niệm “lợi” (benefit) và “thiệt” (cost) giữa người nói và người nghe trong tình huống giao tiếp.

Sự thay đổi trong mức độ lợi – thiệt sẽ dẫn tới sự thay đổi về mức độ lịch sự trong lời nói. Theo nguyên tắc này, cần giảm thiểu thiệt hại và tối đa hóa lợi ích cho người nghe, và ngược lại, giảm thiểu lợi ích và tối đa hóa thiệt hại cho người nói. Leech đã cụ thể hóa các nguyên tắc hội thoại thành sáu phương châm lịch sự. Quan điểm của Leech cũng bị chỉ trích là thiếu khái niệm cụ thể về lịch sự (Watts et al [164,6]).

Watts cho rằng quan điểm này “quá mang tính lý thuyết để có thể áp dụng cho việc sử dụng ngôn ngữ thực tế, và quá trừu tượng để giải thích cho khái niệm lịch sự thông thường hoặc một số khái niệm phù hợp với lý thuyết chung về tương tác xã hội” [164,7]. Quan điểm Hợp đồng hội thoại Quan điểm Hợp đồng hội thoại được Fraser giới thiệu vào năm 1975 [81], Fraser và Nolen nghiên cứu vào 1981 [82] và sau đó được chính Fraser phát triển vào năm 1990 [83]. Quan điểm này cho rằng lịch sự được hiểu như là một hợp đồng trong giao tiếp giữa người nói và người nghe. Người tham gia một cuộc hội thoại cần biết “một tập hợp ban đầu các quyền và nghĩa vụ" giúp cho người này có thể trông đợi người kia sẽ thể hiện như thế nào.

Các quyền lợi và nghĩa vụ, chẳng hạn như việc thay phiên nhau trong hội thoại, có thể được đàm phán trong quá trình giao tiếp hay khi tình huống giao tiếp thay đổi. Người tham gia cần hiểu về “hợp đồng hội thoại”, và cư xử phù hợp với hợp đồng, nếu không họ sẽ bị coi là thiếu lịch sự. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu không đồng tình với lý thuyết của Fraser khi cho 10 luan an rằng nó không chỉ ra cụ thể khi nào xảy ra sự thay đổi về quyền và nghĩa vụ (Watts, [164,xii]). Quan điểm Giữ thể diện Quan điểm Giữ thể diện do Penelope Brown và Stephen C.

Levinson đưa ra năm 1978 [66], phát triển năm 1987 [67], có thể được coi là có tầm quan trọng và ảnh hưởng lớn nhất trong các học thuyết về lịch sự. Thuyết lịch sự của Brown & Levinson [67] dựa trên khái niệm “thể diện”, tức là hình ảnh bản thân trước công chúng, mà mỗi người trưởng thành đều muốn khẳng định cho chính mình, bao gồm hai khía cạnh: thể diện dương tính (positive face) và thể diện âm tính (negative face). Thể diện dương tính thể hiện mong muốn được người khác tán thưởng và công nhận, trong khi thể diện âm tính thể hiện mong muốn được tự do hành động mà không chịu sự áp đặt của người khác. Thuyết này cũng cho rằng mỗi hành động ngôn từ như yêu cầu, xin lỗi hay chỉ trích, thường ẩn chứa mối đe dọa tới thể diện của người nói hoặc người nghe, do vậy, các chiến lược lịch sự có thể được sử dụng để giảm thiểu nguy cơ đối với thể diện.

Học thuyết này còn nêu lên một số chiến lược lịch sự quan trọng, được quyết định bởi sự kết hợp giữa ba yếu tố: khoảng cách quyền lực giữa người nói và người nghe, khoảng cách xã hội giữa họ, và việc nhìn nhận mức độ đe dọa thể diện theo từng văn hóa. Dựa trên các yếu tố này, người nói có thể lựa chọn các chiến lược cụ thể cho các tình huống giao tiếp. Để có một bức tranh rộng hơn về lịch sự, chúng tôi muốn nêu một ý kiến đáng chú ý của Watts [165]. Tác giả đã chia lịch sự thành hai loại là lịch sự nhất cấp (first-order politeness) và lịch sự nhị cấp (second-order politeness).

Tác giả viết: “Chúng tôi gọi lịch sự nhất cấp là những cách khác nhau mà trong đó hành vi lịch sự được nhận thức và nói ra bởi các thành viên của các nhóm văn hóa xã hội. Nói cách khác, nó bao gồm các ý niệm phổ thông về lịch sự. Ngược lại, lịch sự nhị cấp là một cấu trúc lý thuyết, một thuật ngữ trong một lý thuyết về hành vi xã hội và sử dụng ngôn ngữ.” Theo cách chia của Watts [165], quan điểm “Chuẩn mực xã hội” phản ánh lịch sự nhất cấp vì nó liên quan đến các chuẩn mực xã hội, những quan niệm thông thường về lịch sự, được thực hiện trong các tương tác hàng ngày của con người trong một cộng đồng văn hóa xã hội. Còn các quan điểm “Phương châm hội thoại” hay “Giữ thể diện” đều phản ánh lịch sự nhị cấp do chúng được xây dựng để thực hiện các chức năng lịch sự trong tương tác và cung cấp các tiêu chí mà nhờ đó con người nhận diện và thực hiện được các hành vi lịch sự.