chương 1 Như vậy, truyền thuyết là truyện kể về những nhân vật và sự kiện hư cấu hay xác thực, có liên quan - ảnh hưởng tới lịch sử trọng đại của dân tộc. Qua đó nhân dân thể hiện ý thức và thái độ đối với nhân vật và sự kiện lịch sử. Nhân vật trong truyền thuyết được lựa chọn và phản ánh là những nhân vật lịch sử thu hút được sự chú ý của nhân dân và những nhân vật này đều có tầm vóc nhất định trong lịch sử dân tộc. Thông qua việc khắc họa hình tượng nhân vật truyền thuyết, các tác giả dân gian đã thể hiện quan niệm nghệ thuật, khuynh hướng phát triển của tư tưởng thẫm mỹ, mang đậm tính nhân dân trong trường kỳ lịch sử dân tộc… Trong truyền thuyết, thế giới nhân vật nữ hiện lên khá đa dạng và phong phú.
Đó là những người phụ nữ vừa có vẻ đẹp ngoại hình lẫn vẻ đẹp đời sống và tính cách. Đó có thể là những cô gái còn rất trẻ, hay những người mẹ sinh ra những người con anh hùng, những người vợ thông minh, thủy chung giúp chồng dựng xây sự nghiệp nước nhà thậm chí là những người phụ nữ vô danh. Tất cả những con người đó đều có vị trí và vai trò quan trọng trong xã hội. Mỗi người đều có trí tuệ tài năng, công việc khác nhau nhưng điểm chung của họ là đều có lòng yêu nước và dũng cảm để hiên ngang chống trọi với kẻ thù gian ác.
Những người phụ nữ ấy chính là sự hóa thân của cộng đồng. 16 Chương 2 NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỀN THUYẾT CHỦ ĐỀ XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC Theo Ph. Ăngghen: “Tất cả các dân tộc trong quá trình phát triển lịch sử của nó đều phải trải qua thời đại anh hùng”. Đó là thời kì con người bứt ra khỏi đời sống dã man, bước vào chế độ văn minh đầu tiên.
Thời kì được đánh dấu bằng những chiến công lao động và những biến đổi xã hội sâu sắc. Nội dung chủ yếu của các truyền thuyết với chủ đề xây dựng đất nước là ngợi ca chiến công thiên nhiên, lao động sản xuất, chống xâm lấn bảo vệ cộng đồng, khẳng định sức mạnh và ý thức lịch sử của tập thể trong quá trình phát triển lịch sử đó. Vì thế mà các nhân vật nữ được các nghệ sĩ dân gian xây dựng trong thời kỳ này không những để giải thích về nguồn gốc con rồng cháu tiên của nhân dân Việt mà còn ca ngợi họ trong vai trò kiến tạo văn hóa và lao động sản xuất. Ngoại hình, diện mạo Phụ nữ chính là một nửa của thế giới, vậy nên hình tượng người phụ nữ từ xưa cho tới nay đã đi vào văn học một cách hết sức tự nhiên với một vẻ đẹp riêng, một sức hút riêng.
Do đó mà trong cuốn danh ngôn viết về người phụ nữ thì Lessinh đã khẳng định “đàn bà là kiệt tác của vũ trụ”. Vì thế vẻ đẹp của những người phụ nữ trước hết được thể hiện ở ngoại hình với những đường nét gợi cảm, như một kiệt tác của thiên nhiên ban tặng. Ngoại hình là khái niệm chỉ hình dáng, diện mạo, trang phục, cử chỉ, tác phong… tức toàn bộ những biểu hiện tạo nên dáng vẻ bên ngoài của nhân vật. Có nhiều cách khắc họa ngoại hình nhân vật: thông qua ngôn ngữ người kể chuyện; thông qua ngôn ngữ hoặc cái nhìn của nhân vật khác trong tác 17 phẩm; thông qua những tình huống và hoạt động của nhân vật được miêu tả… Ngoại hình là một trong những yếu tố biểu hiện tính cách nhân vật, góp phần tạo nên một nhân vật hoàn chỉnh.
Trong văn học viết sự đa dạng trong việc miêu tả ngoại hình của nhân vật tùy thuộc vào phong cách sáng tạo riêng của mỗi nhà văn. Với chủ nghĩa lãng mạn thì các nhà văn thời kì này khi miêu tả nhân vật thường lý tưởng hóa nhân vật. Còn sang với chủ nghĩa hiện thực thì vẻ đẹp ngoại hình của nhân vật được thể hiện một cách chân thực và sinh động nhất. Tuy nhiên trong văn học dân gian thì việc miêu tả ngoại hình, diện mạo nhân vật chưa mang một “dụng ý nghệ thuật” và có nguyên tắc riêng như trong văn học viết.
Các nghệ sĩ nhân gian cũng chú trọng đến yếu tố ngoại hình nhưng nó chỉ dừng lại ở một mức độ nhất định nào đó. Và đối với thể loại truyền thuyết thì việc miêu tả ngoại hình nhân vật cũng có thể là điểm nhấn của mạch trần thuật. Đến với truyền thuyết dân gian người Việt khi miêu tả về vẻ đẹp ngoại hình, diện mạo của nhân vật nữ, ta bắt gặp đầu tiên là vẻ đẹp khỏe khoắn, tràn đầy sức sống. Trong truyện Người con gái núi Tam Đảo, nhân vật nữ được miêu tả là có vẻ ngoài trông “khỏe khoắn, che thân bằng vỏ cây… đi lại chuyền nhảy nhanh như sóc, nhẹ như vượn”.
Sau này khi đứng trước mặt Lang Liêu thì người con gái ấy lại được miêu tả “mắt sáng long lanh, gương mặt tươi tắn đỏ hồng, vóc dáng xinh đẹp khỏe mạnh, vua rất vui đón về kinh đô làm lễ cưới”. Nhân vật Mụ giạ (Mụ giạ) cũng được giới thiệu với vẻ bề ngoài “to cao, khỏe mạnh”. Chính sức vóc ấy mà bà đã được nhà vua tin tưởng và giao cho trọng trách rất quan trọng đó là mở mang bờ cõi. Truyền thuyết viết về nhân vật nữ còn ca ngợi họ với vẻ đẹp đoan trang của người phụ nữ phương Đông.
Nàng Khiết Nương tức Hoàng thái hậu sau này (tên là Yến, lại có tên là Cám) có “dung mạo đoan chính lại gồm đủ tứ 18 đức (công, dung, ngôn, hạnh)”. Vẻ đẹp của nàng nhẹ nhàng hòa vào đất trời bình yên lại thêm có mây ngũ sắc che đầu khiến vua càng mến mộ (Sự tích Ỷ Lan phu nhân); nàng Nguyệt Ánh được miêu tả với vẻ đẹp “không những đẹp người lại đẹp nết”. Không những thế nàng còn có “đôi tay đẹp, trên đầu lại có đám mây che” khiến ai gặp mặt cũng phải yêu mến (Bà chúa Muối). Các nhân vật nữ trong truyền thuyết còn sở hữu vẻ đẹp gợi cảm lôi cuốn và đầy hấp dẫn.
Trong truyện Bà chúa Lẫm đã khắc họa vẻ đẹp “lồ lộ đương xuân” của nàng chúa Lẫm. Cảm vì nhan sắc cũng như trọng mến sự thông minh ý tứ của nàng mà chàng hoàng tử nhà Lý đem lòng yêu nàng và muốn cưới làm vợ. Và rồi duyên tình của “trai anh hùng sánh với gái thuyền quyên” ngày càng khăng khít và nồng đậm. Sắc đẹp của nàng là khởi nguồn của hạnh phúc.
Hay đó là bà chúa Mía tên thật là Nguyễn Thị Ngọc Liệu có “sắc đẹp hơn người” vì thế mà bà được tuyển vào cung chúa Trịnh, dưới triều Lê Thần Tông, đầu thế kỷ XVII (Bà chúa Mía). Các nghệ sĩ dân gian còn thể hiện vẻ đẹp kì lạ khác thường ở các nhân vật nữ trong truyền thuyết. Vẻ đẹp ấy được thể hiện sinh động qua bà chúa Binh (May áo chồng bằng hơi thở ấm). Bà là một võ nữ nên sức vóc được miêu tả là phi thường.
Khi bà làm việc, “đôi vú to của bà đập vào đòn cào, vào cán cào, cán cuốc nghe đồm độp cả ngày”. Chính vì sức vóc như vậy, nên mùa đông đứng bên bà thì như đứng bên đống sưởi. Hay nàng Nhữ Nương được các nghệ sĩ dân gian miêu tả diện mạo với vẻ khác thường so với các chị em cùng trang lứa. Ai cũng môi son má đỏ, da trắng tóc dài, thân hình đầy đặn thì nàng lại sở hữu vóc dáng “thấp gầy, da lại đen… trông cô gái lờ đờ ngơ ngác… hồn vía để đi đâu mất rồi” (Vua Bà).
Vẻ đẹp ngoại hình, diện mạo của các nhân vật nữ còn được thể hiện thông qua những câu khái quát ngắn gọn. Tác giả dân gian sử dụng vẻn vẹn ba từ để nói về nhan sắc “rất xinh đẹp” của nàng Âu Cơ (Âu Cơ), bà chúa Vót 19 (Bà chúa Vót), bà chúa Tó (Bà chúa Tó) và Hoàng Phủ Thiếu Hoa (Bà tổ nghề dệt lụa).Còn các nhân vật nữ như Ngọc Đài (Bà Ngọc Đài), Nguyễn Thị La (Bà chúa dệt: Thụ La công chúa) thì được ca ngợi với vẻ bên ngoài là “tài sắc tuyệt vời”. Vẻ đẹp ngoại hình diện mạo của Ngọc Đô thì được xếp vào hàng “sắc nước hương trời” (Bà chúa thiên niên), còn nàng Quế Nương có nhan sắc “nghiêng nước nghiêng thành” (Thánh mẫu thượng ngàn). Như vậy, chúng ta thấy rằng vẻ đẹp ngoại hình, diện mạo của các nhân vật nữ trong truyền thuyết với chủ đề xây dựng đất nước được miêu tả một cách khái quát.
Và dù được miêu tả, khắc họa theo cách nào đi chăng nữa thì trong truyền thuyết, các nhân vật nữ đều có ngoại hình đẹp. Phẩm chất, tài năng Truyền thuyết dân gian người Việt không những ca ngợi vẻ đẹp ngoại hình của nhân vật nữ mà còn dành những trang văn để miêu tả vẻ đẹp phẩm chất và tài năng của họ. Họ là những người đẹp về cả ngoại hình lẫn tâm hồn, tài năng. Viết về tài năng của các nhân vật nữ, truyền thuyết ca ngợi họ với tài năng văn học, ca hát.
Trong truyện Bà pháp tính: bà chúa Kim Cương có ghi lại bà Trịnh Thị Ngọc Trúc nguyên là một vị quận chúa, con gái của Trịnh Tráng, sống vào thế kỷ XVII ở nước ta. Bà thông hiểu cổ kim, nhất là có nhiều suy nghĩ về tiếng nói và chữ viết của nước nhà. Bà đã biên soạn được một cuốn sách đặc sắc, là cuốn “Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa”. Chữ Nôm được sử dụng vào thơ phú từ đời Trần và sang đời Lê thì rất thịnh.
Nhưng chưa có ai làm sách từ vị, thu thập giải nghĩa các tiếng và cách viết. Cuốn sách của bà là một đóng góp cho nền văn hóa Việt Nam. Mãi cho đến nhiều năm về sau, vẫn chưa ai lưu tâm viết những loại sách như thế. Nàng Nguyễn Thị Kể sinh ra trong gia đình nghệ thuật ca xướng.
Vì thế khi lớn lên nàng Kể trở thành một ca nữ có giọng hát hay, tài sắc nổi danh 20 khắp cả một vùng. Chính tài năng ấy đã làm nao lòng chúa Trịnh và nàng được làm cung phi. Ở trong cung vì tinh thông âm luật, nàng luôn bày vẽ cho các đội nữ nhạc tiếng đàn dạy hát, gây được không khí hồ hởi, lan rộng ra cả ngoài đô thành Thăng Long. Được chúa Trịnh yêu quý nên sau này nàng cũng đã dành những lời khuyên giúp chúa cai quản đất nước hợp lòng dân (Bà Tri Chỉ).
Tài năng ca hát còn thể hiện rõ ở bà Ngọc Đài (Bà Ngọc Đài). Bà là người con gái họ Phùng, là một đào nương danh tiếng hồi đầu thế kỷ XVII ở nước ta.