Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VE QUYEN VÀ NGHĨA VU CUA CHA MẸ DOI VOI CON SAU KHI LY HON 1. Khái niệm quyền và nghĩa vu của cha, mẹ đối với con sau khi ly hôn Dưới góc độ pháp luật, cha, mẹ, con là những chủ thé của quan hệ pháp luật hôn nhân gia đình. Pháp luật quy định cho họ những nghĩa vụ và quyền mà họ được hưởng và phải tuân theo khi tham gia quan hệ pháp luật hôn nhân gia đình nói chung, quan hệ giữa cha, mẹ và con nói riêng. Sự kiện cha me ly hôn không làm thay đổi hoặc chấm dứt nghĩa vụ và quyền đối với con, tuy nhiên phương thức các nghĩa vụ và quyền đối với con có nhiều sự thay đồi.” Vậy nghĩa vụ và quyền giữa cha mẹ đối với con khi ly hôn là gì? Trước hết, cân tìm hiéu khái niệm quyên và khái niệm nghĩa vụ.
Quyén là khái niệm khoa học pháp ly dùng dé chỉ những điều mà pháp luật công nhận và đảm bảo thực hiện đối với cá nhân, tổ chức dé theo đó, cá nhân, tổ chức được hưởng, được làm, được đòi hỏi mà không ai ngăn can, hạn chế; Dưới góc độ pháp lý: Quyền là những việc mà một người được làm mà ^ 2 H x NA RK 4 không bị ai ngăn can, han chê. Cũng theo từ điển luật học thi nghĩa vụ là “việc phải làm theo bồn phận của mình” Ÿ. Thuật ngữ nghĩa vụ được dùng trong đời sống hằng ngày là sự xử sự mà một người phải thực hiện vì một hay nhiều người khác, nhưng sự thực hiện đó không đặt dưới sự đảm bảo của nhà nước bằng pháp luật. Pháp > Hà Thi Mai Hiên (2003), Giáo trình luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, Bộ giáo dục và dao tạo Đại học Huế, tr.
260 * Viện Khoa học Pháp ly (2006), Từ điển Luật học, Nxb từ điển Bách khoa, Nxb. 648 ” Viện Khoa học Pháp lý, Itdd chú thích 4, tr. 560 10 luật không buộc người đó phải thực hiện, họ thực hiện nghĩa vụ hoàn toàn theo lương tâm của minh dé làm tròn bổn phận làm người.Ở phương diện nay, nghĩa vụ được điều chỉnh bởi các quy phạm đạo đức. Khái niệm nghĩa vụ đặt trong mối quan hệ với quyên là hai khái niệm đi song song cùng nhau, có mối quan hệ qua lại.
Một công dân muốn được đảm bảo thực hiện quyền thì tự mình cũng phải thực hiện những nghĩa vụ tương ứng nhất định. Trong quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình khái niệm quyền và nghĩa vụ không năm ngoài quy luật đó, nghĩa là quyền của cha mẹ đồng thời cũng là nghĩa vụ của họ đối với con. Đây là một trong những đặc điểm của quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình. Như vậy, có thể hiểu nội dung pháp luật về nghĩa vụ và quyên giữa cha me đổi với con sau khi ly hôn là những việc mà cha mẹ thực hiện đổi với con theo thoả thuận giữa cha mẹ hoặc theo quyết định của Toà án ngay sau khi chấm dứt hôn nhân nhằm bảo vệ quyên và lợi ich hợp pháp của người con trong mối quan hệ pháp luật giữa cha, me và con.
Sau khi ly hôn, cha mẹ phải thực hiện nghĩa vụ và quyền của mình đối với con, dé dam bảo sự phát triển, cân băng cuộc song cua trẻ khi không được sống trong tình yêu thương của cha và mẹ. Sở dĩ như vậy vì con có một giai đoạn là trẻ em — đối tượng cần được chăm sóc và bảo vệ đặc biệt. Công ước Quốc tế về quyền trẻ em hiện có trên 190 nước tham gia, trong đó có Việt Nam. Cũng vì con chỉ ở độ tuôi nhất định mới được xem là trẻ em nên có nhiều nghĩa vụ và quyền của cha mẹ có tính chất có thời hạn.
Khi đến tuôi thành niên hoặc sớm hơn, một số nghĩa vụ và quyền của cha, me sẽ cham dứt. Vi dụ cha mẹ chỉ phải bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên, con đã thành niên mắt năng lực hành vi dân sự gây ra mà không phải bồi thường thiệt hại do con đã thành niên, có năng lực hành vi dân sự gây ra. Nêu người con 11 đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự và cha mẹ thực hiện chức năng giám hộ thì nội dung quan hệ pháp luật giữa cha, mẹ và con cũng đã có nhiều thay đổi. Nghĩa vụ và quyền giữa cha, mẹ và con được pháp luật hôn nhân gia đình, luật dân sự điều chỉnh.
Trong đó, luật hôn nhân và gia đình có nhiều thay đổi cụ thé, mang tinh đặc thù hơn về quyền giữa cha, mẹ va con. Đặc biệt, luật HN&GD 2014 quy định các quyền của cha mẹ và con đồng thời là nghĩa vụ của họ. Chính vì thế, Luật dùng rất nhiều thuật ngữ “nghia vụ và quyên” thay cho việc chi dùng “nghia vụ” hoặc “quyên”. Như vậy, trong quyền có nghĩa vụ và ngược lại, nghĩa vụ cũng nhằm thực hiện quyên.
Điểm này là điểm khác biệt rất lớn so với cô luật, vì trong cô luật, cha mẹ chỉ có quyền mà không có nghĩa vụ với con cái, do đó pháp luật không bảo vệ được quyền lợi của con. Không những thé, việc dùng “nghia vu và quyền ” thay cho “quyền và nghĩa vụ” đã nhân mạnh hơn tầm quan trong của các nghĩa vụ, đặc biệt là nghĩa vụ của cha mẹ với con cái. Nghia vụ và quyền giữa cha mẹ đối với con sau khi ly hôn là một nội dung quan trọng trong pháp luật hôn nhân và gia đình, bởi lẽ quy định này là sự dung hòa giữa thực trạng phát triển xã hội và truyền thống phát triển đạo đức của dân tộc. Quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn có ý nghĩa về cả mặt xã hội và pháp lý.
Y nghĩa xã hội: Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn được pháp luật quy định, nhà nước quản lý, các chủ thể của quan hệ này, bao gồm cha, mẹ, con sẽ có ý thức hơn trong việc thực hiện các nghĩa vụ và quyền của minh, đặc biệt có ý nghĩa to lớn đối với con là trẻ em. Không ai có thé phủ nhận vai trò của trẻ em đối với mỗi quốc gia, dân tộc. Đồng thời đó cũng là đối tượng cần sự quan tâm, cả về vật chất và tinh than từ phía gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó, gia đình, đặc biệt là cha mẹ là yếu tố chính quyết 12 định đến sự phát triển toàn diện của trẻ em.
Hiện nay, khi quy định về nghĩa vu va quyén giữa cha, me va con sau khi ly hôn, luật HN&GD ghi nhận nguyên tắc bảo vệ trẻ em, bảo vệ quyền lợi cho con. Do đó, quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn là việc làm cần thiết nhằm nâng cao trách nhiệm của cha mẹ, tạo điều kiện cho việc đảm bảo các nghĩa vụ và quyền cơ bản của trẻ em. Mặt khác, những quy định tiến bộ của pháp luật về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn còn bảo vệ con tránh việc con thiếu thốn tình cảm của cha me dẫn đến tram cảm, tự kỷ, mặc cảm. Hoặc không có sự bảo vệ của cha, mẹ mà rơi vào các tệ nạn xã hội: bị người xấu dụ dỗ, lôi kéo vào con đường phạm tội, nghiện các trò chơi điện tử, nghiện ma túy, hay bị lạm dụng tình dục, đặc biệt là van dé ấu dâm đang nổi cộm hiện nay.
Việc quy định nghĩa vụ và quyền của cha mẹ nhằm đảm bảo về vật chất cho con có thé phát triển thé chất và học tập như bạn bè đồng trang lứa và phát triển về tinh thần nhằm tạo điều kiện cho con được sống trong tình yêu thương và quan tâm của cả người cha lẫn người mẹ. Y nghĩa pháp ly: không chỉ có ý nghĩa về mặt xã hội, quy định về nghĩa vụ và quyền giữa cha, mẹ đối với con sau khi ly hôn còn có ý nghĩa về mặt pháp lý. Trước hết là đảm bảo quyền cho các chủ thể, đồng thời cũng chỉ ra các nghĩa vụ tương ứng mà mỗi chủ thé phải gánh chịu. Hiện nay, khi Việt Nam tham gia Công ước quốc tế về quyền trẻ em, việc nội luật hóa các quy định của công ước vào pháp luật quốc gia là rất cần thiết.
Có thể thấy các quy định của Luật hôn nhân và gia đình hiện nay, trong đó có quy định về nghĩa vu va quyén của cha mẹ đối với con đã tạo co sở cho việc bảo vệ các quyền cơ bản của trẻ em nói chung, con cái trong gia đình nói riêng. Việc quy định này liên quan đến nhiều nội dung khác của pháp luật hôn nhân gia đình là: giao con chưa thành niên hoặc đã thành niên bị tàn tật, mất năng lực hành vi, không có khả năng lao động và không có tai sản dé tự nuôi mình cho ai nuôi dưỡng, giáo dục, chăm sóc, và người không được giao nuôi dưỡng, chăm sóc, 13 giáo dục con trực tiêp có quyên thăm nom, chăm sóc, giáo dục và vân đê câp dưỡng nuôi con như thê nào. Việc trông nom, chăm sóc, giáo dục, nuôi dưỡng con là nghĩa vụ và quyên của cha mẹ, không phụ thuộc vào quan hệ hôn nhân của cha mẹ có tôn tại hay không. Pháp luật hiện hành điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn 1.
Quyên và nghĩa vụ của người trực tIÊD HHÔI con 1. Quyên và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo duc con Sau khi ly hôn, cha mẹ vẫn có nghĩa vụ và quyền ngang nhau trong việc chăm sóc, giáo dục, nuôi dưỡng con. Khoản 1 Điều 81 Luật HN&GD 2014 đã quy định về van dé này như sau: “Sau khi ly hôn, cha mẹ van có quyên, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo đục con chưa thành niên, con đã thành niên mat năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản dé tự nuôi minh.