CHƯƠNG 1. NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN 1.1 Nghiên cứu tổng quan về Zero Waste Thời trang hiện là một trong những ngành gây ô nhiễm môi trường nhất thế giới. Nhiều báo cáo đánh giá tác động môi trường đã chỉ ra thực trạng quy mô của ngành thời trang ngày càng lớn thì sức tàn phá đối với môi trường sẽ càng khủng khiếp. Thời trang nhanh (fast fashion) đã phát triển bùng nổ và bành trướng trên toàn cầu kể từ thập niên 1990, khi giới trẻ bắt đầu ưa chuộng quần áo giá thấp theo xu hướng, thay vì những bộ trang phục được may đo kỹ lưỡng.
Cũng từ đây, thời trang trở thành ngành công nghiệp đứng trong danh sách 10 ngành hủy hoại môi trường [6]. Sự phát triển nhanh chóng của các thương hiệu thời trang với sản phẩm quần áo giá rẻ, nhưng thời thượng đã dẫn tới một sự thay đổi lớn trong hành vi người tiêu dùng. Với thói quen mua sắm hiện tại, phần lớn đồ may mặc trên thực tế không được mặc nhiều hoặc bị vứt bỏ chỉ sau một thời gian ngắn sử dụng do hỏng, không vừa hoặc “lỗi mốt”. Chúng ta đã vô tình hay cố ý tạo ra khối lượng rác thải khổng lồ trong ngành thời trang trên toàn cầu.
Hệ quả là sau khi chôn lấp, vải nhuộm và sợi tổng hợp khó phân hủy không khác gì rác thải nhựa. Việc đốt bỏ quần áo còn thải ra môi trường các loại khí nhà kính tác động vào quá trình biến đổi khí hậu [6]. Hình 1-1: Số lượng và tỉ lệ vải lãng phí trong quá trình cắt may đã bị thải ra môi trường (Gugnami & Mishra, 2012) 1 Quy trình sản xuất quần áo tạo ra hàng triệu tấn lãng phí mỗi năm trên toàn cầu. Các kỹ thuật thiết kế quần áo thông thường chỉ sử dụng khoảng 85% vải trong khi 15% vải còn lại bị lãng phí.
15% này được gọi là phế liệu vải được vứt bỏ [4] [5] [7]. Điều đó có nghĩa là mỗi năm có khoảng 400.000 m2 vải được sản xuất ra, và trong số đó có 60.000 m2 vải là phế liệu trong quá trình sản xuất hàng may mặc [8]. Nhận thức được điều này, một trong những giải pháp được đề xuất giúp làm giảm thiểu ô nhiễm môi trường do ngành công nghiệp may gây ra đó là thời trang hướng đến không chất thải (Zero Waste).1 Khái niệm về thời trang hướng đến không vụn vải - Zero Waste Zero Waste là thời trang hướng đến không vụn vải, đề cập đến các mặt hàng quần áo tạo ra ít hoặc không tạo ra chất thải vải trong quá trình sản xuất. Zero Waste có thể được coi là một phần của phong trào thời trang bền vững [4] [5] [9].
Thông thường, chất thải được tạo ra trong quá trình sản xuất hàng may mặc là do các khoảng vải thừa giữa các chi tiết tạo ra trong giác sơ đồ, hoặc chất thải được tạo ra do quần áo cũ bỏ đi. Cho nên thời trang hướng đến không chất thải nỗ lực để loại bỏ điều này [9]. Có hai cách tiếp cận chung. Thời trang hướng đến không vụn vải trước khi tiêu dùng giúp loại bỏ vụn vải trong quá trình sản xuất.
Thời trang hướng đến không vụn vải tạo ra quần áo từ các sản phẩm may mặc sau tiêu dùng như quần áo cũ, loại bỏ chất thải mà thông thường sẽ là cuối vòng đời sử dụng sản phẩm của một loại quần áo [9] [10] [11]. Một trong những chìa khóa để loại bỏ việc lãng phí vải là nằm ở việc suy nghĩ lại về vai trò và sự tương tác của nhà thiết kế thời trang và thiết kế rập. Trong lịch sử trọng tâm của giáo dục thiết kế thời trang đã được dạy kỹ năng phác thảo và kỹ năng cắt may mẫu hơi tách biệt với thiết kế rập. Những cuốn sách dạy cắt may hướng đến đối tượng là sinh viên ngành thiết kế thời trang thường được trình bày như một quy trình kỹ thuật cứng nhắc.
Kết quả là sinh viên thiết kế thời trang có xu hướng coi và tiếp cận việc cắt mẫu như một hoạt động “đóng” thay vì kết thúc mở quá trình khám phá và tư duy [9] [10] [11]. Trong hoạt động sản xuất hàng may mặc thông thường thì vai trò của nhà thiết kế thời trang và người thiết kế rập được phân chia và chuyên biệt để đạt được hiệu suất cao hơn. Điều này có thể dẫn đến những trở ngại và bỏ lỡ cơ hội để giải quyết các vấn đề liên quan đến tính bền vững, chẳng hạn như vụn vải trong quá trình cắt may [9] [10] [11]. 2 Hình 1-2: Một thiết kế áo khoác ứng dụng Zero Waste của nhà thiết kế nổi tiếng Timo Rissanen 1.2 Lịch sử phát triển của thời trang hướng đến không vụn vải Để thiết kế các sản phẩm may mặc sáng tạo đáp ứng mục tiêu của nghiên cứu, thì cần phải nghiên cứu cả lịch sử và và quá trình tạo ra sản phẩm may mặc hướng đến không vụn vải [12].
Trong thời kỳ tiền cách mạng công nghiệp, sản xuất hàng dệt may tốn thời gian; Do đó, vải được coi là một nguồn vật liệu quý giá cho nên họ đã cố gắng sử dụng hết mọi phần cắt của vải, đôi khi họ sử dụng hết 100% vải [13]. Một số loại trang phục truyền thống là những ví dụ về khái niệm thiết kế không lãng phí trong lịch sử. Khái niệm này đã được sử dụng trong việc may kimono của Nhật Bản, saris của Ấn Độ, chiton và clamy của thời Hy Lạp cổ đại, để không bị lãng phí hàng dệt có giá trị vì quan điểm cho rằng “bản thân vải đã là quần áo” [13] [14] và “những bộ quần áo đơn giản nhất là những bộ không hề cắt hay may”. Các Peplos và Ionic chiton của Hy Lạp cổ đại là những mảnh vải quấn quanh cơ thể mà không bị cắt hoặc khâu; hay saris của Ấn Độ cũng chỉ là những mảnh vải được quấn quanh cơ thể.
Do đó những kiểu trang phục truyền thống này không có vải bị lãng phí [14] [15]. Tuy nhiên điều này ít phổ biến hơn sau khi công nghiệp hóa thời trang và sự xuất hiện của thời trang sản xuất hàng loạt với đa dạng chủng loại trang phục và cấu trúc [16]. Sau cuộc cách mạng công nghiệp, ngành dệt may đã được cải thiện thông qua các công nghệ mới đang được sử dụng trong sản xuất, kết quả là một số loại vải trở nên rẻ đến mức lượng chất thải không được coi là có vấn đề hoặc là mối bận tâm của các nhà thiết kế và doanh nghiệp thời trang [13]. 3 Zè fi ki ưa khư ff các sfhn h đàu từn ohoar thậy sự sotho mình , ằng có mcar niisuj sfheiur thât fwfj fhwht j w kc ghkhieen sai cùn cb [17] Zero Waste xuất hiện những năm gần đây để thay thế cho thiết kế mới nhất với phong trào “thời trang bền vững”.
Nghiên cứu của [13] chứng minh rằng các sản phẩm may mặc được thiết kế đã tạo ra ít hoặc không có vụn vải từ các loại vải cũ. a Hình 1-3: Saris của Ấn Độ Hình 1-4: Kimono Nhật Bản Hình 1-5: Chiton và Clamy thời Hy Lạp cổ đại 4 Hình 1-6: Những chiếc quần của Trung Quốc (Tilke, 1956) Hình 1-7: Chiếc áo được thiết kế trên nền da động vật của Đan Mạch ((Tilke, 1956) Hình 1-8: Những chiếc áo sơ mi nam thế kỷ XIX của Chile được trưng bày ở bảo tàng 5 1.3 Các phương pháp và kỹ thuật thiết kế Zero Waste [5] 1. Kỹ thuật lặp đi lặp lại (Tassellation) Hình 1-9: Thiết kế bằng kỹ thuật Tassellation của Holly Macquillan Đây là kỹ thuật có bố cục mẫu bao gồm các hình giống nhau được lặp đi lặp lại và chúng được xếp chồng chéo lên nhau tạo ra kết cấu và hiệu ứng thẩm mỹ [5]. Tuy nhiên đây là phương pháp khó có thể áp dụng vào mục đích sản xuất hàng loạt [5].
Kỹ thuật Jigsaw Đây là kỹ thuật lắp ghép các chi tiết của trang phục lên khổ vải để khi ghép chúng lại với nhau ta được hình khối 3D có thể mặc được trên cơ thể người [5]. Hình 1-10: Thiết kế bằng kỹ thuật cắt zigsaw của Mark Liu 6 1. Kỹ thuật thiết kế nhiều mẫu (Multiple Cloth Approach) Kỹ thuật này được McQuillan mô tả như một cách để thiết kế hai hoặc nhiều mẫu cùng 1 lúc, và sử dụng một loại vải để tối ưu hóa lượng vải thừa sau quá trình thiết kế rập và giác sơ đồ [5]. Việc sản xuất nhiều sản phẩm dùng chung 1 loại vải cùng 1 lúc trong sản xuất hàng loạt giúp tối ưu hóa, tiết kiệm chi phí cũng như tạo được sự gắn kết về mặt thẩm mỹ [5].
Hình 1-11: Holly Macquillan thiết kế bằng phương pháp Muiltiple Cloth Approach khi kết hợp giữa hai sản phẩm áo hoodie và áo phông 1. Kỹ thuật cắt tối giản (Minimal Cut) [5]. Đây là một kỹ thuật cắt tối giản. Đắp một mảnh vải chưa cắt để tạo thành hình bóng cắt, thực hiện những đường cắt đơn giản để tạo phom, càng hạn chế đường cắt càng tốt.
, Hình 1-12 là những ví dụ điển hình về kỹ thuật cắt tối giản. Hình 1-12: Thiết kế bởi David Telfer [110] Hình 1-12: Thời trang phụ nữ Pháp 1922 7 1. Kỹ thuật cắt rỗng (Subtraction Cutting) [5]. Subtraction Cutting là một kỹ thuật “cắt rỗng”.
Nguyên tắc thiết kế Subtraction Cutting chính là phom dáng trang phục được tạo nên bằng sự loại bỏ các phần vải, thay vì là sự kết hợp may nối các mảnh vải rời rạc như thân trước, thân sau, tay raglan,…theo cách truyền thống. Sử dụng các thân rập cơ bản, lựa chọn vị trí tùy ý, kết nối các vị trí thích hợp, cắt bỏ các phần vải để tạo ra các khoảng trống (holes cut) từ trên mảnh vải nguyên vẹn, từ đó sẽ vận dụng các kỹ thuật xoắn, xếp, rút, drape,… để sáng tạo nên phom dáng 3D mới. Subtraction Cutting là một kỹ thuật để tạo ra các chi tiết rập, qua cách khám phá, phân tích trực tiếp trên cơ thể; và tiếp cận khả năng cắt nhanh mà không phải phụ thuộc nhiều đến số liệu, tính chính xác và nhảy size (nhảy cỡ). Có thể nói, Subtraction Cutting là phương pháp thiết kế với chi tiết rập, không giống như phương pháp tính toán để tạo ra các chi tiết rập phục vụ cho quá trình thiết kế.
Hình 1-14: Thiết kế bằng kỹ thuật Subtration Cutting của Julian Roberts [17] 1. Kỹ thuật cắt và xếp thủ công (Cut and Drape) [5] [18]. Đây là kỹ thuật dựa trên nguyên tắc: Cắt, xếp, gập và liên kết các chi tiết bằng máy may hoặc thủ công bằng tay. Tuy nhiên khó có thể ứng dụng vào sản xuất đại trà.
8 Hình 1-15: Những thiết kế bằng kỹ thuật Cut and Drape của Carlos Villa 1. Kỹ thuật dệt đan trực tiếp (Knitting) [5].