Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản trị rủi ro tín dụng trong các ngân hàng thương mại Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng quản trị rủi ro tín dụng của Ngân hàng Thương mại Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Cổ phần Quân đội - Chi nhánh Tây Hà Nội Chương 4: Một số giải pháp nhằm tăng cường quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quân đội - Chi nhánh Tây Hà Nội Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Ngân hàng thƣơng mại và rủi ro tín dụng của ngân hàng thƣơng mại 1. Khái quát về ngân hàng thương mại Ngân hàng là một trong những tổ chức tài chính quan trọng nhất của nền kinh tế. Ngân hàng bao gồm nhiều loại như ngân hàng Nhà nước - Ngân hàng trung ương, ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách… trong đó NHTM thường chiếm tỷ trọng lớn nhất về quy mô, thị phần và số lượng.
Ngày nay hệ thống NHTM đóng vai trò rất quan trọng và không thể thiếu trong đời sống của người dân, sự phát triển của các doanh nghiệp và nền kinh tế. Hoạt động của các NHTM không chỉ giới hạn trong các hoạt động truyền thống như nhận tiền gửi, cho vay, thanh toán mà mở rộng sang rất nhiều các dịch vụ tài chính khác như bảo lãnh, tư vấn tài chính… Dựa vào chức năng, vai trò của NHTM mà người ta có thể đưa ra những khái niệm khác nhau về NHTM. Tại Mỹ, người ta xem xét một tổ chức có phải là NHTM hay không dựa trên các loại hình dịch vụ mà nó cung cấp. “Ngân hàng là loại hình tổ chức cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán, và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kì một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”.
[1] Theo đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) định nghĩa rằng: “NHTM là một xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính”. [2] Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Ở Việt Nam, theo luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH ban hành ngày 16/06/2010 đã quy định “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại NHTM là một loại hình doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ vì mục tiêu lợi nhuận. Bên cạnh những hoạt động truyền thống đang được các ngân hàng ngày một hoàn thiện, nâng cao mở rộng về quy mô, chất lượng thì các NHTM cũng không ngừng cung ứng những sản phẩm mới tiện ích hơn cho khách hàng.
Bất kỳ ngân hàng nào cũng có những hoạt động cơ bản, mang tính đặc trưng của ngành công nghiệp ngân hàng như: 1. Hoạt động huy động vốn Vốn là yếu tố quan trọng đối với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào. Đặc biệt đối với ngân hàng thì vốn là đối tượng kinh doanh, vì vậy việc huy động vốn rất quan trọng. Nguồn vốn của ngân hàng có thể được huy động từ hai nguồn là vốn nợ và vốn chủ sở hữu.
Vốn chủ sở hữu là vốn riêng có của NHTM do các chủ sở hữu đóng góp và các quỹ của ngân hàng được hình thành trong quá trình kinh doanh, thể hiện ở dạng lợi nhuận để lại. Nguồn vốn này có tính ổn định cao, NHTM không phải hoàn lại. Các NHTM thường huy động nguồn này thông qua nghiệp vụ phát hành cổ phiếu, trái phiếu được chuyển đổi thành cổ phiếu, nhận vốn cấp phát của ngân sách Nhà nước… Có thể nói việc huy động dưới hình thức nào là do tính chất sở hữu của NHTM quyết định. Nguồn vốn từ chủ sở hữu thường có tỷ lệ nhỏ so với số vốn mà NHTM sử dụng trong hoạt động kinh doanh.
Phần lớn vốn của NHTM được hình thành từ nguồn vốn nợ mà chủ yếu là từ nguồn tiền gửi của khách hàng. Một đặc điểm cơ bản là NHTM chỉ được sử dụng nguồn vốn này trong một thời gian nhất định còn quyền sở hữu nó thuộc về người gửi tiền. Dựa vào đặc tính của vốn thì NHTM có thể huy động dưới các hình thức sau: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Tiền gửi không kỳ hạn: Là loại tiền gửi hoàn toàn theo mục đích khả dụng. Mục đích của khách hàng là sử dụng các tiện ích của NHTM cung ứng.
NHTM có nhiệm vụ phải chi trả bất cứ lúc nào khách hàng yêu cầu. - Tiền gửi có kỳ hạn: Đây là loại tiền gửi có sự thỏa thuận về thời gian rút tiền giữa khách hàng và ngân hàng. Trong thời kỳ này ngân hàng có quyền sử dụng khoản tiền do khách hàng ký gửi. Trường hợp khách hàng muốn rút tiền trước hạn phải được sự đồng ý của ngân hàng.
Hoạt động cho vay và đầu tư Các NHTM cấp tín dụng cho các cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức kinh tế - xã hội dưới nhiều hình thức như cho vay tiêu dùng, cho vay mua tài sản cố định, cho thuê tài chính… Đây là hoạt động mang lại lợi nhuận chủ yếu cũng như chứa đựng nhiều rủi ro của NHTM. Vì vậy việc đa dạng hóa các loại hình tín dụng, nâng cao chất lượng hoạt động là rất cần thiết để đảm bảo an toàn và sinh lời. Hoạt động cung cấp dịch vụ tài chính khác - Hoạt động dịch vụ thanh toán Trong quá trình nhận tiền gửi của khách hàng, ngân hàng không chỉ đơn thuần bảo quản mà còn thực hiện các lệnh chi trả theo yêu cầu của khách hàng. Hình thức thanh toán qua ngân hàng là hình thức thanh toán không dùng tiền mặt đem lại lợi ích cho nhiều đối tượng.
Những ưu điểm của hình thức này là nhanh chóng, chính xác, an toàn, tiết kiệm các chi phí từ đó góp phần rút ngắn thời gian giao dịch trong hoạt động kinh doanh. Việc thanh toán theo hình thức này còn giúp giảm bớt sự khan hiếm tiền mặt, Nhà nước có thể kiểm tra giám sát một cách hiệu quả nhất hoạt động thanh toán của các tổ chức cá nhân. Từ đó có thể ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật, chống thất thu cho ngân sách Nhà nước. Đối với các NHTM, dịch vụ này góp phần giúp NHTM có được nguồn vốn với chi phí tương đối thấp, đồng thời qua đó ngân hàng nắm bắt được phần nào hoạt động của khách hàng, có các thông tin quan trọng trong việc tìm kiếm khách hàng tiềm năng, hạn chế rủi ro khi thực hiện các hoạt động khác, đặc biệt là hoạt động tín dụng.
- Hoạt động ngân quỹ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Đây là hoạt động phục vụ cho việc chi trả đối với khách hàng bao gồm: nghiệp vụ quỹ tiền mặt, tiền gửi ở các NHTM khác, tiền trong quá trình thu nhận và nghiệp vụ về chứng khoán ngắn hạn, có tính thanh khoản cao. Ngân hàng luôn nỗ lực để đảm bảo quỹ tiền mặt ở mức hợp lý. Nếu lượng tiền mặt quá ít có thể gây mất khả năng thanh toán nếu lượng khách rút vốn tăng bất thường, nếu quá nhiều sẽ khiến vốn ứ đọng, mất nhiều cơ hội sử dụng. Ngoài các hoạt động cơ bản nói trên, ngân hàng còn thực hiện nhiều hoạt động khác như mua bán, trao đổi ngoại tệ; bảo lãnh; quản lý hộ tài sản; cung cấp các dịch vụ ủy thác… Ngày nay, các NHTM thường hoạt động trên nhiều lĩnh vực đi cùng nhiều nghiệp vụ khác nhau.
Các nghiệp vụ này cùng tồn tại, có mối quan hệ chặt chẽ và bổ trợ cho nhau để đạt được mục tiêu mà ngân hàng đề ra. Các loại rủi ro trong hoạt động của ngân hàng thương mại Do tính chất đặc thù của các dịch vụ mà NHTM cung ứng cũng như những quy chế mà NHTM phải tuân thủ trong quá trình hoạt động nên NHTM có thể gặp nhiều loại rủi ro khác nhau. Rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất ngoài dự kiến. Phần lớn nguồn tiền của ngân hàng là các khoản tiền gửi phải trả khi có yêu cầu.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa thị trường tài chính hiện nay, quá trình gia tăng cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng, giữa ngân hàng với các thể chế tài chính khác khiến nguồn tiền của các NHTM đang có biến chuyển mạnh mẽ. Nguồn tiền gửi của các cá nhân và doanh nghiệp trở nên dễ dàng di chuyển hơn, nhạy cảm với lãi suất hơn. Điều này tạo thuận lợi cho ngân hàng trong việc tìm kiếm các nguồn tiền nhưng lại làm tăng tính kém ổn định trong hoạt động của NHTM. Rủi ro của ngân hàng có thể được phân theo nhiều tiêu thức khác nhau song đều có chung bản chất là khả năng xảy ra những tổn thất mà ngân hàng phải gánh chịu.
Những rủi ro cơ bản trong hoạt động của NHTM được phân loại dưới đây: - Rủi ro tín dụng: Là khả năng xảy ra những tổn thất mà ngân hàng phải chịu do khách hàng vay không trả đúng hạn, không trả hoặc không trả đầy đủ vốn và lãi. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Rủi ro lãi suất: Là khả năng xảy ra những tổn thất khi lãi suất thay đổi ngoài dự tính của ngân hàng. - Rủi ro thanh khoản: Là khả năng ngân hàng không đáp ứng được các nghĩa vụ tài chính một cách tức thời hay phải huy động vốn bổ sung với chi phí cao, bán tài sản với giá thấp. Đây là rủi ro xảy ra khi nhu cầu thanh khoản thực tế vượt quá khả năng thanh khoản dự kiến của ngân hàng.
- Rủi ro ngoại hối: Đây là khả năng xảy ra những tổn thất mà ngân hàng phải chịu khi tỷ giá hối đoái thay đổi vượt quá thay đổi dự tính, từ đó gây tổn thất cho ngân hàng. - Rủi ro hoạt động ngoại bảng: Hoạt động ngoài bảng là những cam kết không nằm trong bảng cân đối tài sản của ngân hàng và tiềm ẩn những rủi ro nhất định.