Chương 1 – Cơ sở lý luận về quản trị rủi ro tín dụng đối với khách hàng cá nhân của ngân hàng thương mại. Tổng quan về hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm tín dụng ngân hàng Tín dụng ngân hàng là các quan hệ chuyển nhượng quyền sử dụng vốn giữa ngân hàng và khách hàng trong một thời gian nhất định với môt khoản phí phát sinh.1 Quá trình vận động của tín dụng ngân hàng được thể hiện qua sơ đồ sau: Các NGÂN HÀNG Các chủ thể Đi vay THƯƠNG Cho vay chủ thể kinh tế MẠI kinh tế Sơ đồ 1.1: Quá trình vận động của tín dụng ngân hàng 1. Đặc điểm tín dụng ngân hàng đối với khách hàng cá nhân + Đặc trưng về khoản vay: Các khoản cho vay đối với khách hàng cá nhân thường là các khoản có giá trị nhỏ, nhưng số lượng các khoản vay là rất lớn.
Vì thế mà số lượng các khoản vay đối với KHCN nhiều làm tăng lợi nhuận cho ngân hàng từ hoạt động cho vay. + Đặc trưng về chất lượng khoản vay: Chất lượng của các khoản vay thường là khá tốt. Tuy nhiên, cá nhân hay hộ gia đình vay vốn với nhiều mục đích khác nhau và chủ yếu là tín chấp cho nên các khoản vay của KHCN thường có mức độ rủi ro lớn và nguyên nhân dẫn đến rủi ro đa dạng hơn các loại hình tín dụng khác. + Đặc trưng về thời hạn khoản vay: Thời hạn khoản vay bao gồm ngắn hạn, trung hạn, và một phần nhỏ hơn dài hạn.
Do mục đích tiêu dùng của KHCN phát 1 TS Trần Thị Hòa (2014), Giáo trình Tài chính – Tín dụng, Nhà xuất bản Đà Nẵng, Trang 72 4 of Economics, Hue University sinh nhất thời và trong một khoảng thời gian ngắn, mặt khác cho vay cá nhân dài hạn là hình thức cho vay với lãi suất cao hơn so với ngắn hạn và trung hạn nên KHCN thường ít sử dụng. + Đặc trưng về nguồn trả nợ: Nguồn trả nợ của KHCN được trích từ nguồn thu nhập mà không nhất thiết phải từ kết quả sử dụng những khoản vay. Do đó, nguồn trả nợ của người đi vay có thể có biến động lớn, nó phụ thuộc vào quá trình làm việc, kỹ năng và kinh nghiệm đối với công việc của khách hàng. Vì vậy, khi cho vay KHCN nghề nghiệp của người vay phải được quan tâm thích đáng.
Phân loại tín dụng ngân hàng đối với khách hàng cá nhân 1. Căn cứ mục đích sử dụng vốn tín dụng + Cho vay tiêu dùng: là hình thức cấp tín dụng để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của cá nhân, hộ gia đình như mua sắm dụng cụ gia đình, mua sắm phương tiện… + Cho vay SXKD: Là hình thức cấp tín dụng để bổ sung vốn thiếu hụt trong hoạt động SXKD của những cá nhân hay hộ gia đình với quy mô nhỏ. Căn cứ hình thức cho vay + Cho vay từng lần: phương thức mà chủ thể vay vốn và ngân hàng thực hiện thủ tục và kí kết hợp đồng cho mỗi lần vay. Đối tượng áp dụng thường là khách hàng không có quan hệ thường xuyên với ngân hàng, nguồn thu nhập không ổn định và mỗi lần vay có một nhu cầu khác.
+ Cho vay trả góp: là phương thức cho vay mà ngân hàng và khách hàng xác định thỏa thuận số lãi vay phải trả cộng với số nợ gốc được chia ra để trả nợ theo nhiều kỳ hạn trong thời hạn cho vay. + Cho vay hạn mức thấu chi: là phương thức cho vay mà ngân hàng cho phép người vay được chi trội trên số dư tiền gửi thanh toán của mình đến một giới hạn nhất định và trong khoảng thời gian cố định. Giới hạn này được gọi là hạn mức thấu chi. Căn cứ thời hạn tín dụng + Tín dụng ngắn hạn: Có thời hạn cho vay dưới 1 năm, đây là hình thức tín dụng chủ yếu đối với KHCN vì nó phục vụ nhu cầu tiêu dùng cần thiết của cá nhân 5 of Economics, Hue University và gia đình.
Rủi ro của ngân hàng là khá nhỏ khi cho vay ngắn hạn vì trong thời gian ngắn thì có ít biến động xảy ra và nếu có thì ngân hàng có thể dự tính và đối phó dễ dàng. + Tín dụng trung hạn: Có thời hạn cho vay từ trên 1 năm đến 5 năm, dùng để bổ sung vốn mua sắm tài sản cố định, cải tiến đổi mới thiết bị công nghệ, mở rộng và xây dựng các công trình có quy mô nhỏ và thời gian thu hồi vốn nhanh + Tín dụng dài hạn: Có thời hạn cho vay trên 5 năm, được sử dụng để cung cấp vốn xây dựng cơ bản, đầu tư xây dựng các công trình có quy mô lớn, kỹ thuật và công nghệ hiện đại có thời gian hoàn vốn dài. Đới với KHCN, tín dụng dài hạn chủ yếu phục vụ cho nhu cầu mua sắm đất đai, nhà cửa. Nhìn chung, đối với ngân hàng tín dụng dài hạn tiềm ẩn rủi ro cao.
Căn cứ mức độ trách nhiệm + Tín dụng không có bảo đảm (tín chấp): Loại tín dụng này áp dụng cho những khách hàng có việc làm và thu nhập ổn định, lịch sử giao dịch tốt, là loại cho vay không có tài sản thế chấp, cầm cố hoặc bảo lãnh của người khác mà chỉ dựa vào uy tín của bản thân khách hàng vay vốn để quyết định cho vay. Vì vậy loại hình tín dụng này còn có tên gọi là tín dụng tín chấp. Hình thức này phù hợp với những món vay có giá trị không lớn, thòi hạn vay thường ngắn hạn. + Tín dụng có bảo đảm: Áp dụng đối với khách hàng không đủ uy tín, là loại cho vay dựa trên cơ sở các bảo đảm cho tiền vay như thế chấp, cầm cố, hoặc bảo lãnh của một bên thứ ba nào khác.
Căn cứ nguồn gốc khoản nợ + Tín dụng trực tiếp: Ngân hàng cấp trực tiếp cho người có nhu cầu và người đi vay trực tiếp hoàn trả nợ vay cho ngân hàng. + Tín dụng gián tiếp: Là khoản cấp vốn thông qua việc mua lại các khế ước hoặc chứng từ nợ đã phát sinh và còn trong thời hạn nhất định. 6 of Economics, Hue University 1. Rủi ro tín dụng đối với khách hàng cá nhân tại ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm rủi ro tín dụng đối với khách hàng cá nhân tại ngân hàng thương mại Có rất nhiều khái niệm về rủi ro tín dụng, có thể đưa ra là: + Theo quan điểm của A.Lange định nghĩa: “Rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho khách hàng, nghĩa là khả năng luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản vay của ngân hàng không thể thực hiện đầy đủ cả về số lượng và thời gian ”. + Theo khoản 1 điều 3 Thông tư số 02/2013/TT-NHNN: “Rủi ro tín dụng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết”. Như vậy, có thể hiểu rủi ro tín dụng là khả năng (xác suất) xảy ra những thiệt hại về kinh tế mà ngân hàng thương mại phải gánh chịu do khách hàng vay vốn không thanh toán nợ đúng hạn hoặc không hoàn trả được nợ vay (bao gồm lãi vay và gốc). Phân loại rủi ro tín dụng 1.
Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro Rủi ro tín dụng Rủi ro giao dịch Rủi ro danh mục Rủi ro lựa Rủi ro bảo Rủi ro Rủi ro nội Rủi ro tập chọn đảm nghiệp vụ tại trung Sơ đồ 1.2: Phân loại rủi ro tín dụng theo nguyên nhân phát sinh 7 of Economics, Hue University Rủi ro giao dịch: là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch bao gồm: + Rủi ro lựa chọn: rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, phương án vay vốn để quyết định tài trợ của ngân hàng. + Rủi ro bảo đảm: liên quan đến chính sách và hợp đồng cho vay như các tiêu chuẩn về bảo đảm mức tiền vay, loại tài sản bảo đảm, chủ thể bảo đảm… + Rủi ro nghiệp vụ: liên quan đến việc theo dõi khoản cho vay. Rủi ro danh mục: là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng.
Rủi ro danh mục bao gồm: + Rủi ro nội tại: liên quan đên từng loại cho vay. + Rủi ro tập trung: liên quan đến việc kém đa dạng hóa cho vay như cho vay quá nhiều vào một số khách hàng, một ngành kinh tế, hoặc có thể là cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. Căn cứ vào tính chất của rủi ro + Rủi ro khả kháng: là rủi ro mà ngân hàng có thể dự đoán được chủ thể gây ra rủi ro đó, ước tính được mức độ ảnh hưởng và thời gian phát sinh của chúng… Những loại rủi ro này thường do nguyên nhân chủ quan gây ra, thường xuất phát từ bản thân ngân hàng. + Rủi ro bất khả kháng: là rủi ro tín dụng mà ngân hàng không thể dự đoán được hoặc không thể dự đoán một cách chính xác nhất ảnh hưởng của chúng.
Loại rủi ro này thường do các yếu tố khách quan gây nên như yếu tố môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, chính trị và chính khách hàng vay vốn. Nguyên nhân phát sinh rủi ro tín dụng 1. Nguyên nhân khách quan + Do môi trường pháp lý lỏng lẻo, thiếu đồng bộ, còn nhiều sơ hở dẫn tới không kiểm soát được các hiện tượng lừa đảo trong việc sử dụng vốn của khách hàng. 8 of Economics, Hue University + Do sự biến động của kinh tế như suy thoái kinh tế, biến động tỷ giá, lạm phát gia tăng ảnh hưởng tới khách hàng cũng như Ngân hàng.
+ Do sự biến động về chính trị - xã hội trong và ngoài nước gây khó khăn cho khách hàng dẫn tới rủi ro cho ngân hàng. + Do sự thay đổi bất thường của các chính sách, do thiên tai, do nền kinh tế không ổn định. khiến cho cả ngân hàng và khách hàng không thể ứng phó kịp. + Sự bất bình đẳng trong đối xử của Nhà nước dành cho các NHTM khác nhau.
Nguyên nhân từ phía ngân hàng + Ngân hàng đưa ra chính sách tín dụng không phù hợp với nền kinh tế và thể lệ cho vay còn sơ hở để khách hàng lợi dụng chiếm đoạt vốn của ngân hàng.
