CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO LÃI SUẤT 1. Khái niệm về lãi suất Lãi suất là chi phí phải bỏ ra cho việc vay tiền, là giá cả của quyền được sử dụng tiền tệ trong một khoảng thời gian nhất định mà người sử dụng phải trả cho người sở hữu nó. Thông thường, lãi suất được biểu thị bằng một tỷ lệ phần trăm (%) của tổng số tiền vay tính cho một đơn vị thời gian là tháng hoặc năm.
Lãi suất = Tiền lãi/Vốn vay * 100% b. Phân loại lãi suất - Căn cứ vào thời hạn tín dụng: Lãi suất ngắn hạn: áp dụng đối với các khoản tín dụng ngắn hạn đến 12 tháng. Lãi suất trung hạn: áp dụng đối với các khoản tín dụng trung hạn trên 12 tháng đến 5 năm Lãi suất dài hạn: áp dụng đối với các khoản tín dụng dài hạn trên 5 năm. - Căn cứ vào loại hình tín dụng: Lãi suất tín dụng thương mại áp dụng khi mua bán hàng hóa chịu hàng hóa.
Người mua phải thanh toán thêm phần lãi suất khi lựa chọn việc thanh toán sau ( hay nói cách khác là trả chậm) so với giá thanh toán ngay. Lãi suất tín dụng thương mại = [(Giá thanh toán sau – Giá thanh toán ngay)/ Giá thanh toán sau ] * 100% Luan van 7 Lãi suất tín dụng ngân hàng: áp dụng trong quan hệ tín dụng giữa ngân hàng (bên cho vay) với người đi vay bao gồm: cá nhân, doanh nghiệp, trong việc thu hút tiền gửi và cho vay. Lãi suất tín dụng ngân hàng còn được áp dụng trong hoạt động tái cấp vốn của ngân hàng trung ương cho các ngân hàng thương mại và trong quan hệ giữa các ngân hàng với nhau trên thị trường liên ngân hàng. Bao gồm các loại: Lãi suất huy động, lãi suất cho vay, lãi suất chiết khấu, lãi suất tái chiết khấu, lãi suất liên ngân hàng, lãi suất cơ bản, lãi suất tái cấp vốn.
- Căn cứ vào giá trị thực của lãi suất: Lãi suất danh nghĩa: là lãi suất tính theo giá trị danh nghĩa của đồng tiền mà chưa trừ đi yếu tố lạm phát. Là lãi suất mà các tổ chức tài chính thường công bố được các thông báo chính thức trong các hợp đồng tín dụng và chúng ta vẫn thấy trên các phương tiện thông tin đại chúng. Lãi suất thực: là lãi suất tính theo giá trị thực tế của đồng tiền tức là lãi suất danh nghĩa đã được điều chỉnh với tỷ lệ lạm phát dự tính, là lãi suất được vận hành trong một thời gian và không gian. Mối quan hệ giữa lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực được thể hiện thông qua phương trình Fisher Lãi suất danh nghĩa = lãi suất thực + tỷ lệ lạm phát dự tính - Căn cứ vào mức độ ổn định của lãi suất: Lãi suất cố định: là lãi suất được áp dụng cố định trong suốt thời gian tín dụng Lãi suất thả nổi: là lãi suất có thể thay đổi theo sự biến động của lãi suất thị trường, có thể báo trước hoặc không báo trước, áp dụng trong môi trường kinh doanh không ổn định, các nhân tố ảnh hưởng đến lãi suất là khó dự đoán.
Rủi ro lãi suất a. Khái niệm rủi ro lãi suất - Lãi suất là giá cả của quan hệ vay mượn hoặc cho thuê những dịch vụ về vốn dưới hình thức tiền tệ hoặc các dạng tài sản khác nhau. Cũng như nhiều giá cả hàng hoá khác, lãi suất của các khoản cho vay, tiền gửi và chứng khoán thường xuyên biến động, có thể làm gia tăng lợi nhuận cho NH hoặc ngược lại gây tổn thất cho NH. - Do đó, rủi ro lãi suất là khả năng xảy ra những tổn thất ngoài dự kiến gắn với thay đổi của lãi suất và nhiều nhân tố khác như cấu trúc và kỳ hạn của tài sản và nguồn, quy mô và kỳ hạn của các hợp đồng kỳ hạn,….
- Rủi ro lãi suất là khả năng thay đổi lãi suất làm giảm thu nhập hoặc làm giảm giá trị của ngân hàng( David M. Wright và James V. Houpt, Bộ phận giám sát ngân hàng và Quy chế của Hội đồng quản trị, Ngân hàng Anh). Phân loại rủi ro lãi suất - Rủi ro tái tài trợ: Là rủi ro do chi phí tái huy động vốn cao hơn tiền lãi của các tài sản đầu tư khi kỳ hạn của tài sản đầu tư dài hơn kỳ hạn nợ trong điều kiện lãi suất thị trường tăng.
- Rủi ro tái đầu tư: Là rủi ro do tiền lãi của tài sản tái đầu tư thấp hơn chi phí huy động vốn do kỳ hạn nợ dài hơn kỳ hạn tài sản đầu tư trong điều kiện lãi suất giảm. Luan van 9 - Rủi ro giá trị thị trường: Là rủi ro của giá trị tài sản sụt giảm nhanh hơn giá trị thị trường của nợ khi kỳ hạn của tài sản dài hơn kỳ hạn của nợ trong điều kiện lãi suất thị trường tăng. Nguyên nhân gây ra rủi ro lãi suất - Sự không phù hợp về kỳ hạn của nguồn và tài sản Một ngân hàng dù lớn hay nhỏ cũng chỉ là một chủ thể có nhu cầu đi vay và cho vay. Và lãi suất lại bị ảnh hưởng bởi các nhân tố vĩ mô, do đó mức lãi suất trong tương lai là ngoài khả năng dự đoán của ngân hàng.
Do đó, vừa huy động và vừa cho vay với những kỳ hạn không giống nhau với các mức lãi suất khác nhau sẽ phát sinh rủi ro lãi suất. Các khoản cho vay hay đầu tư ( tài sản) với kỳ hạn dài có thể được sử dụng từ nguồn có kỳ hạn ngắn. Cách tài trợ này được gọi là tái tài trợ. Mỗi khi tái tài trợ, mức chênh lệch lãi suất sẽ tác động đến lợi nhuận của ngân hàng.
Khi ngân hàng sử dụng nguồn với kỳ hạn dài để cho vay hay đầu tư với kỳ hạn ngắn. Khi đó, ngân hàng sẽ phát sinh nhu cầu tái đầu tư các khoản cho vay được hoàn trả. Mỗi khi tái đầu tư, mức chênh lệch lãi suất sẽ tác động đến lợi nhuận của ngân hàng. - Sự thay đổi của lãi suất thị trường khác với dự kiến của ngân hàng: Với sự không phù hợp giữa nguồn và tài sản kết hợp với thay đổi lãi suất ngoài dự kiến, làm mức chênh lệch lãi suất tăng giảm không được lượng đoán trước, ảnh hưởng đến lợi nhuận của ngân hàng.
- NH sử dụng lãi suất cố định trong các hợp đồng: Với sự không phù hợp giữa nguồn và tài sản kết hợp với việc sử dụng lãi suất cố định trong các hợp đồng huy động nguồn và cho vay hay đầu tư, việc duy trì các hợp đồng này làm chênh lệch lãi suất gia tăng. Do đó gây rủi ro cho ngân hàng. Tác động của rủi ro lãi suất đến hoạt động kinh doanh NH a. Khía cạnh lợi nhuận Biến động lợi nhuận là nhân tố quan trọng để phân tích rủi ro lãi suất vì nếu mức lợi nhuận bị giảm đi hay thiệt hại tăng nhanh sẽ đe dọa mức độ ổn định tài chính của ngân hàng do làm giảm mức dự trữ vốn vì mất uy tín trên thị trường.
Khi nói đến lợi nhuận, thu nhập ròng từ lãi (là chêch lệch giữa doanh thu lãi suất trừ đi chi phí lãi suất) thường được chú ý nhiều nhất. Thu nhập ròng từ lãi đóng vai trò quan trọng trong tổng thu nhập của ngân hàng và cũng có mối liên hệ trực tiếp với biến động lãi suất trên thị trường. Tuy nhiên, khi ngân hàng ngày càng mở rộng hoạt động để tạo thêm thu nhập từ các loại phí và nguồn thu nhập không từ lãi khác thì việc tập trung vào xem xét này hay ngoài lãi cũng đều là những vấn đề quan trọng. Khía cạnh giá trị kinh tế Biến động lãi suất thị trường có thể tác động lên giá trị kinh tế của TSN -TSC và các hạng mục ngoại bảng của ngân hàng.
Giá trị kinh tế của ngân hàng được xem như là hiện giá của các dòng tiền ròng trong tương lai (bằng dòng tiền ròng tương lai của TSC trừ đi của TSN cộng với dòng tiền ròng tương lai của các giao dịch ngoại bảng). Theo nghĩa này, khía cạnh giá trị kinh tế phản ánh quan điểm về độ nhạy cảm của giá trị ròng trước biến động lãi suất. Việc xem xét tác động của rủi ro lãi suất trên khía cạnh trị giá kinh tế cho thấy tác động lâu dài của biến động lãi suất đối với hoạt động của ngân hàng, trong khi đó khi xem xét trên khía cạnh lợi nhuận chỉ cho thấy tác động Luan van 11 ngắn hạn và không đưa ra được dự đoán chính xác về tác động này đối với tình hình chung của ngân hàng. Thiệt hại ẩn Hai khía cạnh trên chỉ bàn tới tác động của biến động lãi suất lên hoạt động tài chính của ngân hàng.
Khi đánh giá mức độ rủi ro lãi suất, ngân hàng cũng cần xem xét ảnh hưởng của lãi suất trong quá khứ đối với các hoạt động trong tương lai. Đặc biệt là các công cụ không được định giá theo thị trường thường hay ẩn chứa thiệt hại hay lợi nhuận ẩn bắt nguồn từ các biến động lãi suất trong quá khứ. Thiệt hại hay lợi nhuận ẩn này đôi khi cũng được phản ảnh trên lợi nhuận của ngân hàng. Ví dụ: khi lãi suất còn thấp, ngân hàng cho khách hàng vay dài hạn với lãi suất cố định và gần đây thì lại phải huy động vốn với lãi suất cao hơn để tài trợ tiếp cho khoản vay này và điều này làm cạn kiệt nguồn lực của ngân hàng.
QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT 1. Khái niệm về quản trị rủi ro lãi suất - Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, đo lường, kiểm soát, và tối thiểu hoá những tác động bất lợi của rủi ro - Quản trị rủi ro bao gồm các hoạt động: Nhận dạng rủi ro, đo lường rủi ro, kiểm soát rủi ro và tài trợ rủi ro. - Trong nền kinh tế thị trường, rủi ro về lãi suất là một hiện tượng thường xuyên xảy ra, do đó các nhà quản trị ngân hàng phải thường xuyên phân tích để tìm ra các giải pháp điều tiết rủi ro lãi suất, đó gọi là những phương thức quản trị rủi ro lãi suất. Cùng với quá trình phát triển trong hoạt động kinh doanh, các ngân hàng cũng đã áp dụng các phương pháp quản trị rủi ro lãi suất thích hợp.
Mục tiêu và nguyên tắc quản trị rủi ro lãi suất a.