Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TỶ GIÁ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động kinh doanh ngoại tệ của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm kinh doanh ngoại tệ Ngân hàng là một tổ chức tài chính, một trung gian tài chính chấp nhận tiền gửi và định kênh những tiền gửi đó vào các hoạt động cho vay, hoặc trực tiếp bằng cách cho vay hoặc gián tiếp thông qua các thị trường vốn. Cũng có thể hiểu rằng ngân hàng như một doanh nghiệp đặc biệt hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, cung cấp dịch vụ cho công chúng và doanh nghiệp.
Với sự phát triển bùng nổ theo xu thế thương mại và chu chuyển vốn ngày càng được quốc tế hóa, các dịch vụ ngân hàng cung cấp ngày càng tăng cả về số lượng và chất lượng, ngoài các dịch vụ truyền thống như: nhận tiền gửi, cho vay, bảo quản giữ hộ tài sản, cung cấp các loại hình tài khoản giao dịch và thực hiện thanh toán, tài trợ các hoạt động của chính phủ, bảo lãnh… thì hoạt động kinh doanh ngoại tệ (KDNT) đã trở thành một trong những hoạt động không thể thiếu mà ngân hàng cần chú trọng, quan tâm để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế trong mối quan hệ tài chính – tiền tệ và đem lại lợi nhuận cho ngân hàng. Kinh doanh ngoại tệ (KDNT) theo nghĩa rộng là bao gồm việc mua, bán, vay và cho vay các loại ngoại tệ nhằm đảm bảo cân đối nhu cầu về ngoại tệ cho ngân hàng và tìm cách thu lời thông qua chênh lệch về tỷ giá và lãi suất giữa các đồng tiền khác nhau. Theo nghĩa hẹp KDNT chỉ đơn thuần là các hoạt động mua bán ngoại tệ của các ngân hàng thương mại khi ngân hàng tham gia trên thị trường trong và ngoài nước nhằm đảm bảo nhu cầu về ngoại tệ của khách hàng, đem lại lợi nhuận cho ngân hàng. Về cơ bản, thị trường ngoại hối là nơi các ngân hàng, doanh nghiệp, chính phủ, nhà đầu tư và các thương gia đến để trao đổi và đầu cơ các loại tiền tệ.
Thị trường ngoại hối còn được gọi là “Thị trường tiền tệ”, “Thị trường c 5 trao đổi tiền tệ quốc tế” hay “Thị trường tiền tệ quốc tế” và là thị trường lớn nhất có tính thanh khoản cao nhất trên thế giới với doanh thu trung bình gần 3,98 nghìn tỉ USD mỗi ngày. Ngày nay, do vai trò của vàng giảm đáng kể, chính vì vậy khi nói đến thị trường ngoại hối người ta thường hiểu đó là thị trường mua bán các đồng tiền khác nhau, hay mua bán ngoại tệ, nghĩa là thị trường ngoại hối được hiểu theo nghĩa hẹp là thị trường ngoại tệ. Vai trò hoạt động kinh doanh ngoại tệ của NHTM 1. Đối với ngân hàng Hoạt động KDNT giúp cho các NHTM nâng cao khả năng cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng, cũng như khả năng cạnh tranh so với các ngành trong lĩnh vực khác.
Trong bất kỳ lĩnh vực kinh doanh nào trên thị trường một doanh nghiệp muốn tồn tại và phá triển lớn mạnh đều cần phải có những sản phẩm có sự khác biệt và chất lượntg, ngân hàng cũng là đối tượng không ngoại trừ. Trong bối cảnh như hiện nay ngành ngân hàng ngày càng gia tăng cả về số lượng và chất lượng do quá trình tự do hóa, toàn cầu hóa và hội nhập mạnh mẽ vào thị trường tài chính – tiền tệ. Để có thể tồn tại và cạnh tranh mạnh mẽ các ngân hàng không chỉ cung cấp các sản phẩm mình hiện có mà còn phải biết nắm bắt nhu cầu của doanh nghiệp để đưa ra các sản phẩm mà doanh nghiệp mong muốn. Chính điều này không chỉ làm gia tăng khả năng cạnh tranh của ngân hàng mà còn làm gia tăng giá trị và sự đa dạng hóa các sản phẩm của ngân hàng nhằm thu hút được nhiều khách hàng đến với mình hơn.
Như vậy hoạt động KDNT có ảnh hưởng lớn đến các nghiệp vụ khác của ngân hàng như: thanh toán quốc tế, bảo lãnh, cho vay bằng ngoại tệ, L/C… góp phần đa dạng hóa các hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại. Quản trị rủi ro là vấn đề cấp bách và cần thiết hàng đầu được đặt ra đối với sự tồn tại và phát triển của một ngân hàng. Trong kinh doanh, đặc biệt là kinh doanh ngoại tệ không chỉ khách hàng phải đối mặt với rủi ro tỷ giá mà chính các ngân hàng cũng phải đối mặt. Rủi ro tỷ giá có thể xảy ra với bất kỳ ngân hàng nào vào bất kỳ thời điểm nào ngay cả khi ngân hàng đóng cửa các giao dịch nếu ngân hàng duy trì một trạng thái ngoại hối mở.
Có rất nhiều c 6 biện pháp phòng ngừa rủi ro tỷ giá khác nhau nhưng sự lựa chọn tối ưu nhất là các nghiệp vụ KDNT như: Spot, Forwards, Swaps, Options, Future được dùng như các công cụ để phòng ngừa rủi ro hữu hiệu nhất, đặc biệt là những rủi ro liên quan đến tỷ giá và lãi suất. Đây là những nghiệp vụ phổ biến trong việc phòng ngừa rủi ro hối đoái của ngân hàng. Hoạt động KDNT góp phần nâng cao vị thế các ngân hàng thương mại trên thị trường quốc tế thông qua giao dịch mua bán ngoại tệ với các ngân hàng nước ngoài, các tổ chức tài chính, phi tài chính khác. Ngoài ra, hoạt động này còn mang lại một khoản lợi nhuận đáng kể cho ngân hàng, đặc biệt là các ngân hàng có hoạt động KDNT phát triển khi các giao dịch thương mại kéo theo việc mua bán ngoại tệ (thường có mức rủi ro rất cao) trong khi các biện pháp bảo hiểm rủi ro tỷ giá cho các doanh nghiệp XNK và các nhà đầu tư thì lại chưa đảm bảo tuyệt đối tính an toàn.
Thông qua các sản phẩm, các giao dịch phái sinh trong hoạt động KDNT, ngân hàng tìm kiếm lợi nhuận qua các kênh kinh doanh chênh lệch lãi suất thị trường ngoại hối và đầu cơ tỷ giá. Trên thực tế, các ngân hàng hy vọng kiếm lợi nhuận qua hành vi chấp nhận rủi ro mua một đồng tiền ngày hôm nay và bán lại đồng tiền đó vào một thời điểm trong tương lai nhằm kinh doanh chênh lệch tỷ giá. Nếu như ngân hàng là một nhà đầu cơ tận dụng đòn bẩy tài chính và dự đoán được xu thế thị trường tương lai sẽ thu được một khoản lợi nhuận rất lớn nhưng nếu dự đoán sai thì mức độ rủi ro mà ngân hàng phải chịu lại vô cùng nghiêm trọng. Với các sản phẩm ngày càng đa dạng trong hoạt động KDNT, ngân hàng có thể sử dụng như một phương pháp tạo nguồn vốn giúp đáp ứng nhanh chóng nhu cầu vốn ngoại tệ đang thiếu hụt.
Đối với nền kinh tế Đối với doanh nghiệp Đứng trên góc độ của doanh nghiệp, họ có thể mua hoặc bán ngoại hối với mục đích: phòng ngừa rủi ro tài chính, với mục đích đầu cơ trên cơ sở tạo trạng thái mở của ngoại tệ. Hoạt động KDNT đáp ứng nhu cầu đa dạng về ngoại tệ cho các khách hàng doanh nghiệp thanh toán các hợp đồng ngoại thương, tạo điều kiện cho c 7 các hoạt động ngoại thương và việc thanh toán giao dịch của khách hàng được diễn ra thuận lợi. Đặc biệt, đối với doanh nghiệp XNK thường xuyên phải đối mặt với rủi ro tỷ giá, thì sự biến động về tỷ giá làm cho các hợp đồng XNK trở nên không chắc chắn. Nó có thể đem lại lợi nhuận cao hơn so với kỳ vọng nhưng cũng có thể đem lại tổn thất thiệt hại to lớn khi tỷ giá có chiều hướng bất lợi so với thời điểm ký hợp đồng.
Các công ty XNK thường không thích mạo hiểm và không có ý định đầu cơ mà họ thường tìm phòng ngừa rủi ro để đạt hiệu quả cao nhất trong kinh doanh của mình. Chính vì điều này họ thường lựa chọn các sản phẩm phái sinh trong hoạt động kinh doanh ngoại hối của ngân hàng như: hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng hoán đổi, quyền chọn vì có thể đáp ứng nhu cầu với bất kỳ số tiền, loại tiền, thời hạn. Cùng với việc đánh giá sự biến động tỷ giá đã tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tính toán được hiệu quả kinh tế đối ngoại, đồng thời cung cấp cho các doanh nghiệp những công cụ để có thể hạn chế được rủi ro về tỷ giá. Tỷ giá luôn luôn biến động, do đó doanh nghiệp muốn đảm bảo an toàn khi đến thời điểm cần mua hoặc bán ngoại tệ mà không bị thiệt hại nhiều thì chính các sản phẩm phái sinh trong hoạt động kinh doanh ngoại tệ là công cụ hữu hiệu nhất.
Các doanh nghiệp có thể tiếp cận được nguồn ngoại tệ bằng cách đi vay vốn tại ngân hàng nhưng thủ tục rất phức tạp, phụ thuộc vào uy tín và tài sản đảm bảo thế chấp của khách hàng, các điều kiện khác kèm theo và chi phí tín dụng cao… Tuy nhiên, thông qua các sản phẩm trong hoạt động KDNT, doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận với đồng ngoại tệ của ngân hàng bằng việc ký hợp đồng ngoại tệ. Nhiều doanh nghiệp có thể kiếm lợi nhuận qua những hành vi kinh doanh chênh lệch tỷ giá, đầu cơ ngoại tệ. Thực tế, các doanh nghiệp có rất ít thông tin cũng như trình độ phân tích như các nhà chuyên nghiệp, do vậy mà lượng khách hàng doanh nghiệp tham gia hoạt động kinh doanh ngoại tệ với tỷ lệ rất nhỏ. c 8 Đối với thị trường ngoại hối Ta biết rằng thị trường tiền tệ, thị trường vốn cấu thành nên thị trường tài chính.
Trong đó, thị trường ngoại hối là thị trường có quy mô lớn và có tính thanh khoản cao. Tính thanh khoản của thị trường ngoại hối đảm bảo cho các giao dịch được diễn ra liên tục và các giao dịch lớn được thực hiện nhanh chóng với chi phí thấp. Một thị trường ngoại hối có tính thanh khoản và hoạt động hiệu quả phụ thuộc vào các nhân tố như: - Tính khách quan của tỷ giá hối đoái, lãi suất - Mức độ kiểm soát ngoại hối - Khả năng chuyển đổi đồng tiền - Năng lực XNK và tính hiệu quả trong hoạt động thị trường tiền tệ liên ngân hàng. Doanh số toàn cầu người ta ước tính mỗi ngày trên 1.500 tỷ USD, tỷ giá giữa các đồng tiền chủ yếu có thể thay đổi đến 18.
Đây là những dấu hiệu cho thấy thị trường đang vận hành một cách trơn tru, tính thanh khoản cao. Hoạt động KDNT tăng sự liên kết giữa thị trường ngoại hối trong nước và thị trường ngoại hối quốc tế.