PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Những yêu cầu từ thực tiễn trước sự thay đổi về kinh tế và xã hội trong kỷ nguyên số Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật cùng với sự sáng tạo không ngừng của con người đã tạo nên những thay đổi ở tất cả các lĩnh vực, nó biến thế giới của chúng ta phẳng hơn và ngày càng phát triển trên nền tảng của công nghệ gắn liền với nền kinh tế tri thức. Điều này đã mang đến những yêu cầu tất yếu cho lực lượng lao động phải có khả năng kiểm soát một lượng thông tin, tri thức khổng lồ và sử dụng những tri thức ấy để đưa ra những giải pháp sáng tạo [1].
Hơn thế nữa, bên cạnh sự thay đổi về phương diện kinh tế, công dân của thời đại mới còn phải đối diện với những vấn đề của xã hội như sự đa dạng về văn hóa, sự gia tăng của bất công xã hội và những vấn đề về môi trường. Để giải quyết những vấn đề mới mẻ này, mọi công dân cần phải được trang bị những kiến thức và kỹ năng mới. Trong bối cảnh ấy, vai trò của giáo dục trong việc chuẩn bị cho công dân những phẩm chất và năng lực phù hợp đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm. Những quan sát thực tiễn hoạt động nghề nghiệp của người lao động cho thấy rằng những kỹ năng chuyên môn là không đủ để đạt được thành công trong nghề nghiệp.
Một người lao động đạt được sự chuyên nghiệp nếu họ không chỉ có các kỹ năng cứng (hard skills) mà còn có các kỹ năng mềm (soft skills) phản ánh năng lực chung cần có như: giải quyết vấn đề, tư duy phản biện; sáng tạo; khả năng lãnh đạo, giao tiếp và hợp tác, học vấn thông tin, học vấn công nghệ, kỹ năng xã hội, làm việc năng suất, khởi xướng, sự linh hoạt. Do đó, thực tiễn đặt ra một yêu cầu cấp thiết đối với các cơ sở GDNN, bên cạnh việc đào tạo năng lực chuyên môn, thì sự phát triển năng lực chung cho người học nghề là rất quan trọng. Nó cần thiết cho hoạt động sống và học tập, phát triển và tăng trưởng tiềm năng cá nhân, mở rộng cơ hội việc làm, đối phó với sự thay đổi việc làm và gia tăng sự thành công trong một xã hội thay đổi nhanh chóng [2]. Lao động nghề Điện công nghiệp cũng như các nghề khác, ngoài kiến thức và kỹ năng chuyên môn thuần túy để làm việc an toàn, hiệu quả với các hệ thống và thiết bị điện (bao gồm năng lực hiểu các nguyên tắc về điện, xác định và sử dụng các công cụ và thiết bị thích hợp, diễn giải các sơ đồ và giản đồ điện, tuân thủ các quy trình an toàn, lắp đặt, sửa chữa thiết bị, khắc phục các sự cố về điện.), họ cần phải chủ động, hợp tác, giải quyết vấn đề, sáng tạo, phát kiến các giải pháp 1 tối ưu, linh hoạt để chuyển từ ý nghĩ này sang ý nghĩ khác một cách nhanh chóng.
Vì vậy, việc dạy học kiến thức, kỹ năng chuyên môn của nghề Điện công nghiệp cùng với các yếu tố nói trên sẽ cho phép những người thợ Điện công nghiệp đạt được kết quả tích cực trong cuộc sống cá nhân và nghề nghiệp trước tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với nền tảng là công nghệ số. Bối cảnh thay đổi của đào tạo nghề theo hướng phát triển năng lực Trong ba thập kỷ qua, thế giới đã chứng kiến sự thay đổi từ đào tạo nghề truyền thống sang đào tạo nghề theo hướng phát triển năng lực ở nhiều quốc gia [3]. Đào tạo theo hướng phát triển năng lực đã được chấp nhận phổ biến như một phương pháp đào tạo chính trong lĩnh vực GDNN [4],[5],[6]. Trước đây, đào tạo theo hướng phát triển năng lực trong GDNN chỉ tập trung vào các kết quả hạn hẹp có thể đo lường được của các công việc nghề nghiệp chuyên môn cụ thể với sự ảnh hưởng của thuyết hành vi.
Tuy nhiên, sự phát triển của thuyết nhận thức, thuyết kiến tạo và ứng dụng của khoa học thần kinh vào giáo dục đã tạo ra những chuyển biến về tư duy giáo dục trên rất nhiều khía cạnh. Phương pháp dạy học truyền thống, đã không còn đáp ứng được những mong muốn và kỳ vọng của cả phía người dạy, người học cũng như toàn xã hội. Tổ chức các hoạt động học tập một cách sáng tạo, có tính tương tác, phù hợp với từng cá nhân người học đã trở thành tiêu chuẩn nhưng cũng là những thách thức cho quá trình dạy học nói chung và dạy học các mô đun chuyên môn nghề Điện công nghiệp cho SV cao đẳng nói riêng. Theo đó, những thuật ngữ như "trí thông minh", "khả năng giải quyết vấn đề", "tư duy phản biện", "tư duy hệ thống" đã thu hút rất nhiều sự quan tâm và được xem như là chuẩn mực để triển khai các hoạt động dạy học, đánh giá năng lực của người học [1].
Sản phẩm của quá trình dạy học theo hướng phát triển năng lực hiện nay phải là những cá nhân có xu hướng phát triển được sự nghiệp, được đảm bảo bởi cách tiếp cận phi tiêu chuẩn để giải quyết vấn đề, khả năng thích ứng nghề nghiệp, khả năng chứng minh ý kiến của bản thân, kết nối với mọi người, làm việc theo nhóm, nỗ lực tự học. Như vậy, việc dạy học theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp trong bối cảnh đào tạo nghề hiện nay không đơn thuần là truyền đạt kiến thức, kỹ năng mà cần phải tích hợp kiến thức, kỹ năng chuyên môn, tâm lý sẵn sàng cho hoạt động nghề nghiệp để SV có thể thực hiện công việc hiệu quả và đạt được thành công. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về giáo dục nghề nghiệp Trong giai đoạn nước ta bước vào thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa rất cần một lực lượng lao động có trình độ, kỹ năng nghề nghiệp, phẩm chất và tác phong công nghiệp. Đại hội Đảng lần thứ XIII đã chỉ rõ mục tiêu "cùng với hoàn thiện đồng bộ thể chế; xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng thì phát triển nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong ba đột phá chiến lược".
Một trong những giải pháp then chốt để đạt được mục tiêu chiến lược này là đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng hiện đại, áp dụng hiệu quả đào tạo theo hướng phát triển năng lực. Luật Giáo dục nghề nghiệp (Số 74/2014/QH13, Điều 36) có quy định: "Phương pháp đào tạo trình độ trung cấp, trình độ cao đẳng phải kết hợp rèn luyện năng lực thực hành với trang bị kiến thức chuyên môn; phát huy tính tích cực, tự giác, năng động, khả năng làm việc độc lập, tổ chức làm việc theo nhóm" [7]. Chiến lược phát triển Giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến 2045 đã xác định: "Phát triển giáo dục nghề nghiệp bám sát nhu cầu của thị trường lao động gắn kết với việc làm thỏa đáng, an sinh xã hội và phát triển bền vững, bao trùm, phát huy tối đa năng lực, phẩm chất của SV, thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo". Bên cạnh đó, Tổng cục GDNN cũng có rất nhiều giải pháp nỗ lực chuyển đổi đào tạo nghề Việt Nam từ truyền thống sang đào tạo theo hướng phát triển năng lực.
Trong khoảng 20 năm gần đây, với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế như ILO, Swisscontact và GIZ Tổng cục GDNN đã xây dựng nhiều tài liệu và tổ chức nhiều khóa tập huấn về đào tạo theo hướng phát triển năng lực như [8],[9]. Từ những quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước, hướng dẫn của Tổng cục GDNN - Bộ LĐTBXH, các cơ sở GDNN tại Việt Nam đã và đang chuyển đổi mạnh mẽ sang tiếp cận đào tạo theo hướng phát triển năng lực. Tuy nhiên, các tài liệu hướng dẫn và các nghiên cứu học thuật về đào tạo theo hướng phát triển năng lực để triển khai tại các cơ sở GDNN tập trung chủ yếu vào hình thành, phát triển kiến thức, kỹ năng chuyên môn hẹp có thể đo lường được của nghề nghiệp, chứ chưa có những đề tài nghiên cứu và triển khai thích hợp để phát triển toàn diện năng lực nghề nghiệp cho SV. Từ những phân tích mục 1.3 cho thấy, có một khoảng trống để triển khai nghiên cứu đề tài "Dạy học các mô đun chuyên môn nghề Điện công 3 nghiệp theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp cho sinh viên cao đẳng", đồng thời việc nghiên cứu này là rất cần thiết, phù hợp với sự thay đổi của thực tiễn nghề nghiệp trong xu hướng tiến bộ giáo dục của thế giới và quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước.
Mục đích nghiên cứu - Tổng hợp cơ sở lý luận của dạy học theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp và đánh giá khả năng vận dụng trong đào tạo nghề Điện công nghiệp cho SV cao đẳng. - Đề xuất tiến trình thiết kế dạy học các mô đun chuyên môn nghề Điện công nghiệp theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp cho SV cao đẳng. Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy học các mô đun chuyên môn nghề Điện công nghiệp trình độ cao đẳng tại các cơ sở GDNN ở Việt Nam.
Đối tượng nghiên cứu Luận án này xác định ba đối tượng nghiên cứu cần làm rõ gồm: (1) Mô hình năng lực nghề nghiệp của SV cao đẳng Điện công nghiệp. (2) Mô hình lý thuyết để mô tả các thành phần dạy học và hướng dẫn thiết kế các hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp. (3) Tiến trình thiết kế dạy học các mô đun chuyên môn nghề Điện công nghiệp trình độ cao đẳng theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp. Phạm vi nghiên cứu - Về nghiên cứu tổng quan tài liệu, phạm vi nghiên cứu tập trung vào cơ sở dữ liệu ERIC và Google Scholar.
- Về cơ sở lý luận, Luận án tiếp cận "Mô hình căn chỉnh kiến tạo" của John Biggs để mô tả các thành phần của dạy học theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp và tiếp cận "Mô hình 4C/ID" để hướng dẫn thiết kế các hoạt động dạy học. - Về nghiên cứu sản phẩm chương trình đào tạo, Luận án phân tích chương trình đào tạo nghề Điện công nghiệp trình độ cao đẳng tại trường Cao đẳng Cơ điện Phú Thọ.