CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN 1.1 Tổng quan về dịch vụ thanh toán 1.1 Khái niệm về dịch vụ thanh toán Dịch vụ thanh toán là việc các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán thực hiện các giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán theo quy định của pháp luật hiện hành. Giao dịch thanh toán là việc thực hiện nghĩa vụ trả tiền hay chuyển tiền giữa các tổ chức và tổ chức, giữa cá nhân và cá nhân, giữa cá nhân và tổ chức và giữa tổ chức và cá nhân. Phạm vi nghiên cứu của luận văn này chỉ đề cập đến dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt trong nước, không đề cập đến dịch vụ thanh toán quốc tế. Theo Quyết định số 448/2000/QĐ-NHNN2 ngày 20/10/2000 của Thống Đốc Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam về Quy định về thu phí dịch vụ thanh toán có định nghĩa Dịch vụ thanh toán qua ngân hàng (gọi tắt là Dịch vụ thanh toán) là công việc do ngân hàng thực hiện theo yêu cầu của khách hàng, nhằm phục vụ trực tiếp cho việc thanh toán và chuyển tiền của khách hàng qua ngân hàng theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước.2 Đặc điểm dịch vụ thanh toán Thứ nhất, trong quá trình thanh toán qua ngân hàng này, tiền tệ xuất hiện dưới hình thức ghi sổ.
Với đặc điểm này, các bên tham gia thanh toán phải mở tài khoản thanh toán tại các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán khi tham gia thanh toán và chủ tài khoản phải đảm bảo có đủ tiền trên tài khoản thanh toán tại thời điểm mà giao dịch thanh toán được thực hiện theo lệnh thanh toán mà chủ tài khoản đã lập. Trường hợp tài khoản thanh toán có thấu chi, chủ tài khoản sử dụng dịch vụ thanh toán chỉ được phép thấu chi theo hạn mức thấu chi đã được thỏa thuận bằng văn bản với tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán. Thứ hai, trong quá trình thanh toán này, vai trò của tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán rất lớn, vai trò của người tổ chức và thực hiện các khoản thanh toán. Tổ 2 chức cung ứng dịch vụ thanh toán bao gồm Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam, các ngân hàng thành lập và hoạt động theo Luật Các Tổ Chức Tín Dụng như ngân hàng thương mại, ngân hàng phát triển và các loại hình ngân hàng khác, các tổ chức tín dụng không phải là ngân hàng được Ngân hàng Nhà Nước cho phép làm dịch vụ thanh toán và các tổ chức khác không phải là tổ chức tín dụng được Ngân hàng Nhà Nước cho phép làm dịch vụ thanh toán.
Thứ ba, tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được quyền thu phí dịch vụ thanh toán của người sử dụng dịch vụ thanh toán. Mức phí dịch vụ thanh toán do tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán quy định và niêm yết công khai.3 Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt trong nước 1.1 Thanh toán séc Séc là giấy tờ có giá do người ký phát lập, ra lệnh cho người bị ký phát là ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được phép của Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam trích một số tiền nhất định từ tài khoản của mình để thanh toán cho người thụ hưởng.2 Thanh toán ủy nhiệm chi hoặc lệnh chi Ủy nhiệm chi hoặc lệnh chi là phương tiện thanh toán mà người trả tiền lập lệnh thanh toán theo mẫu do tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán quy định, gửi cho tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán nơi mà mình mở tài khoản yêu cầu tổ chức đó trích một số tiền nhất định trên tài khoản của mình để trả cho người thụ hưởng.3 Thanh toán ủy nhiệm thu hoặc lệnh thu Ủy nhiệm thu hoặc nhờ thu là phương tiện thanh toán mà người thụ hưởng lập lệnh thanh toán theo mẫu của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán quy định, gửi cho tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán ủy thác thu hộ mình một số tiền nhất định.4 Thanh toán thẻ Thẻ ngân hàng là một loại công cụ thanh toán hiện đại do ngân hàng phát hành cho khách hàng sử dụng trong thanh toán tiền mua hàng hóa, dịch vụ hoặc rút tiền tại các ngân hàng đại lý hay các máy rút tiền tự động (ATM). 3 Theo “Quy chế phát hành, thanh toán, sử dụng và cung cấp dịch vụ hỗ trợ hoạt động thẻ ngân hàng” ban hành theo Quyết định số 20/2007/QĐ-NHNN của ngân hàng Nhà nước ngày 15/05/2007 có khái niệm về thẻ ngân hàng như sau: “Thẻ ngân hàng là phương tiện do tổ chức phát hành thẻ ngân hàng để thực hiện giao dịch thẻ theo các điều kiện và điều khoản được các bên thỏa thuận”. Tổ chức phát hành thẻ được giải thích theo Quyết định này tương đối rộng “Là ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tín dụng hợp tác, tổ chức khác không phải là tổ chức tín dụng được phép phát hành thẻ theo quy định tại Điều 9, Quy chế này”.
Thẻ trong Quyết định này (cũng như trong luận văn) không bao gồm các loại thẻ do các nhà cung ứng hàng hóa, dịch vụ phát hành để sử dụng trong việc thanh toán hàng hóa, dịch vụ cho chính các tổ chức phát hành đó.4 Các sản phẩm dịch vụ thanh toán 1.1 Dịch vụ chuyển tiền Dịch vụ chuyển tiền bao gồm: Dịch vụ chuyển tiền đi và dịch vụ chuyển tiền đến. - Dịch vụ chuyển tiền đi là dịch vụ chuyển tiền theo yêu cầu của khách hàng nộp tiền mặt hoặc trích tài khoản của khách hàng tại một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán để chuyển cho người hưởng có tài khoản tại cùng tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán đó hoặc chuyển cho người hưởng tại một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán khác. - Dịch vụ chuyển tiền đến là dịch vụ chuyển tiền trên cơ sở các lệnh chuyển tiền nhận được từ các kênh chuyển tiền qua Ngân hàng Nhà nước để trả tiền cho người hưởng tại một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán.2 Dịch vụ thanh toán hộ lương Dựa trên bảng lương trả cho cán bộ nhân viên do khách hàng cung cấp và theo lệnh ủy nhiệm chi của khách hàng, ngân hàng sẽ trích nợ tài khoản khách hàng để chuyển lương cho cán bộ nhân viên của khách hàng. Lợi ích của sử dụng dịch vụ này là giúp cho khách hàng không phải tốn thời và nhân lực để định kỳ thực hiện trả lương cho nhân viên của họ nữa.
Khách hàng chỉ cần xây dựng bảng lương, việc chi 4 trả lương cho cán bộ nhân viên do ngân hàng thực hiện tự động và hoàn toàn chính xác. Ngoài ra, cán bộ nhân viên của các khách hàng còn được hưởng các tiện ích khi sử dụng dịch vụ này là không phải dành thời gian kiểm điếm và nhận lương, yên tâm về tính chính xác và đúng thời hạn của dịch vụ, không phải lo mang tiền mặt và được sử dụng những tiện ích do giao dịch tài khoản và giao dịch thẻ thanh toán.3 Dịch vụ thanh toán hóa đơn Sử dụng dịch vụ này, các khách hàng cung ứng hàng hóa, dịch vụ có thể thu các loại cước phí hàng hóa, dịch vụ mà khách hàng đó cung cấp thông qua các kênh thanh toán của ngân hàng như: Hệ thống giao dịch tự động ATM, hệ thống giao dịch qua các điểm chấp nhận thẻ POS, hệ thống giao dịch ngân hàng trực tuyến (internetbanking), hệ thống giao dịch tại quầy. Tiện ích khi sử dụng dịch vụ này là: • Đối với nhà cung cấp: Tiết kiệm chi phí kinh doanh như chi phí cho bộ phận chuyên thu, bộ phận kế toán quản lý công nợ; quản lý chặt chẽ công nợ, vì ngân hàng sẽ gửi đến cho khách hàng bảng kê chi tiết về các hoá đơn đã thanh toán, chưa thanh toán khi khách hàng yêu cầu; tập trung vốn nhanh vào tài khoản tiền gửi tại ngân hàng, hưởng lãi tiền gửi tại ngân hàng, đồng thời khách hàng có thể quản lý vốn hiệu quả hơn và an toàn, thuận tiện trong công tác tài chính, kế toán. • Đối với khách hàng sử dụng: Tiết kiệm thời gian, thuận tiện hơn khi sử dụng dịch vụ của các nhà cung cấp là có thể trả tiền hoá đơn dịch vụ tại bất cứ nơi nào và đặc biệt, khách hàng có thể sử dụng dịch vụ này bằng thẻ ATM.4 Dịch vụ về séc Dịch vụ cung ứng séc Dịch vụ cung ứng séc là dịch vụ bán séc trắng cho khách hàng có yêu cầu và đáp ứng các điều kiện khi sử dụng séc.
Khách hàng khi sử dụng dịch vụ cung ứng séc có thể củng cố khả năng thanh toán của tờ séc, tăng tính đảm bảo của khoản thanh toán bằng cách yêu cầu tổ chức cung ứng séc bảo chi tờ séc. Đây là một kênh thanh toán không dùng tiền mặt hữu hiệu, giúp khách hàng giảm thiểu rủi ro do mang nhiều tiền mặt bên mình mà vẫn đảm bảo khả năng chi trả tức thì. 5 Dịch vụ thanh toán séc Dịch vụ thanh toán séc của một tổ chức cung ứng séc là dịch vụ thanh toán ngay séc cho khách hàng khi tờ séc đó được xuất trình và do tổ chức cung ứng séc đó ký phát. Người xuất trình có thể lựa chọn một trong hai nơi như sau: một là, xuất trình tại quầy, điều này có nghĩa là khách hàng có thể xuất trình séc để được thanh toán tại tổ chức cung ứng séc; hai là, xuất trình qua trung tâm thanh toán bù trừ.
Dịch vụ nhờ thu séc Dịch vụ nhờ thu séc là dịch vụ thu hộ séc do một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán khác phát hành. Số tiền trên séc được ghi có cho khách hàng sau khi được tổ chức thanh toán chấp nhận thanh toán hoặc thanh toán, thông thường trong vòng từ ba đến năm ngày.5 Dịch vụ thanh toán thẻ Dịch vụ thanh toán thẻ bao gồm dịch vụ trên máy ATM và dịch vụ thanh toán thẻ qua thiết bị điện tử đặt tại ĐVCNT Dịch vụ trên máy ATM bao gồm: Đổi PIN, rút tiền, chuyển khoản giữa các tài khoản của cùng chủ thẻ hoặc chuyển vào tài khoản của người thứ ba mở cùng tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, in sao kê rút gọn, kiểm tra số dư, yêu cầu phát hành sổ séc, yêu cầu in sao kê, yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản tiết kiệm không kỳ hạn, thanh toán hóa đơn, nạp tiền di động trả trước,….Các dịch vụ này giúp khách hàng tiết kiệm thời gian, quản lý chi tiêu dễ dàng, không hạn chế thời gian giao dịch.