CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ NGÂN HÀNG SỐ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về dịch vụ ngân hàng số 1. Khái niệm Việc phát triển các dịch vụ ngân hàng số tại NHTM cần phải dựa trên những nền tảng số, công nghệ số chứ không thể thực hiện trên các nền tảng truyền thống. Do đó, trước khi đề cập đến các nội dung tiếp theo, cần làm rõ khái niệm về ngân hàng số.
Ngân hàng số là khái niệm đã được đưa ra bởi nhiều tác giả trên thế giới và Việt Nam. Có thể kể đến như sau: Theo Sarma (2017), ngân hàng số (Digital Banking) là sự chuyển đổi tất cả các hoạt động và dịch vụ ngân hàng truyền thống sang môi trường số. Hay nói cách khác, ngân hàng số là một yêu cầu công nghệ cao bao gồm sự đổi mới trong các dịch vụ tài chính cho khách hàng xung quanh các chiến lược di động, kỹ thuật số, trí tuệ nhân tạo (Artificial intelligence - AI) và thanh toán, giải pháp điều tiết quản lý các quy trình pháp lý trong ngành tài chính thông qua công nghệ( Regtech), dữ liệu, blockchain, công nghệ lập trình ứng dụng (Application Programming Interface – API), kênh phân phối và công nghệ. Ngân hàng số là mô hình hoạt động dựa trên nền tảng công nghệ nhằm trao đổi thông tin và thực hiện các giao dịch giữa ngân hàng và khách hàng.
Quá trình này được thực hiện thông qua các thiết bị số được kết nối với phần mềm máy tính trên môi trường internet. Khách hàng không phải đến chi nhánh thực của ngân hàng để thực hiện giao dịch và ngược lại, ngân hàng cũng không phải gặp khách hàng để hoàn thành giao dịch (ví dụ: ký chứng từ, theo dõi hồ sơ) (Nguyen, 2020). Theo Đỗ Quang Trị (2021): “Digital Banking hay ngân hàng số là ngân hàng có thể thực hiện hầu hết các giao dịch sản phẩm, dịch vụ ngân hàng bằng hình thức trực tuyến thông qua internet trên các thiết bị di động và máy tính để bàn”. 11 Theo Ngân hàng Nhà nước (2017), khái niệm ngân hàng số được nêu trong Quyết định số 488/QĐ-NHNN về việc ban hành kế hoạch ứng dụng CNTT của các TCTD giai đoạn 2017-2020, cụ thể như sau: “Ngân hàng số là mô hình ngân hàng hoạt động dựa trên nền tảng quy trình công nghệ để cung cấp toàn bộ các dịch vụ cho khách hàng thông qua các thiết bị số kết nối trên môi trường mạng Internet, mạng viễn thông di động hoặc chi nhánh tự phục vụ”.
Như vậy, khái niệm ngân hàng số trong luận văn có thể được hiểu như sau: “Ngân hàng số là ngân hàng hoạt động dựa trên việc số hóa hầu hết các hoạt động ngân hàng từ số hóa các kênh phân phối truyền thống và phát triển các kênh phân phối hiện đại đến tự động hóa các quy trình hoạt động kinh doanh ứng dụng phân tích dữ liệu lớn phục vụ quá trình ra quyết định và kiến tạo các sản phẩm số ứng dụng các sản phẩm có tính sáng tạo”. Trong khi đó, đối với khía cạnh dịch vụ, Kotler và Armstrong (2004) cho rằng: “Dịch vụ là một hoạt động hay lợi ích cung ứng nhằm để trao đổi, chủ yếu là vô hình và không dẫn đến việc chuyển quyền sở hữu. Việc thực hiện dịch vụ có thể gắn liền hoặc không gắn liền với sản phẩm vật chất”. Đứng ở góc độ các dịch vụ mà ngân hàng số cung cấp, khách hàng được giới thiệu và sử dụng các dịch vụ đều thông qua công nghệ số, không còn sự tương tác trực tiếp với nhân viên hay tại các Chi nhánh, PGD của ngân hàng.
Theo Đỗ Thanh Hương (2021) dịch vụ ngân hàng số là những dịch vụ ngân hàng được cung cấp trên nền tảng công nghệ số. Các dịch vụ ngân hàng số được thực hiện chủ yếu thông qua điện thoại thông minh, máy tính bảng, máy tính cá nhân có kết nối internet. Trong luận văn này, khái niệm dịch vụ ngân hàng số có thể được hiểu như sau: “Dịch vụ ngân hàng số là các dịch vụ ngân hàng được ngân hàng cung ứng thông qua nền tảng ngân hàng số”. Sự khác biệt giữa ngân hàng số và ngân hàng điện tử Ngân hàng số và ngân hàng điện tử có những sự khác biệt với nhau rất rõ rệt.
Ngân hàng số là một hình thức ngân hàng số hóa tất cả những hoạt động và dịch vụ. Nói cách khác, tất cả những gì khách hàng có thể thực hiện ở các chi nhánh 12 ngân hàng bình thường được số hóa và tích hợp vào một ứng dụng ngân hàng số duy nhất, thông qua ứng dụng này, khách hàng không cần phải đến các chi nhánh NHTM mà vẫn có thể thực hiện được tất cả các giao dịch, đồng thời các hoạt động của NHTM như quản lý rủi ro, nguồn vốn, phát triển sản phẩm, marketing, quản lý bán hàng. cũng được số hóa. Ngân hàng số là loại hình ngân hàng đòi hỏi cao về công nghệ bao gồm sự đổi mới trong dịch vụ tài chính cho khách hàng bao gồm: Các chiến lược di động, kỹ thuật số, AI, thanh toán, RegTech, dữ liệu, blockchain, API, kênh phân phối và công nghệ.1: Sự khác nhau giữa ngân hàng số và ngân hàng điện tử Nội dung Ngân hàng số Ngân hàng điện tử Là giai đoạn phát triển cao hơn của NHĐT.
Khi chuyển sang mô hình ngân hàng số, ngân hàng Là một kênh cung cấp dịch vụ phải thay đổi toàn bộ cấu trúc từ ngân hàng, thông qua các dịch Khái niệm tổ chức đến quy trình sản xuất vụ như Internet Banking, SMS cũng như quá trình cung cấp sản Banking, Mobile Banking, phẩm, dịch vụ; vấn đề về pháp Home Banking,… lý, chứng từ và phương thức giao dịch với khách hàng Là một kênh cung cấp dịch vụ Là một mô hình kinh doanh, là ngân hàng; là một phần của ngân hình thức số hóa tất cả những hàng số, không làm ảnh hưởng Bản chất hoạt động và dịch vụ so với một đến toàn bộ cấu trúc của ngân ngân hàng truyền thống hàng mà chỉ mang tính bổ sung trên nền tảng hiện tại. Nguồn: Nguyễn Thế Anh (2020) Trong khi ngân hàng điện tử (NHĐT) là một kênh dịch vụ ngân hàng, bao gồm các dịch vụ như Internet Banking, SMS Banking, Mobile Banking, được tạo ra để bổ sung cho các dịch vụ trên nền tảng ngân hàng truyền thống, thì ngân hàng số 13 là một loại hình ngân hàng có ảnh hưởng đến toàn bộ cấu trúc hệ thống của một ngân hàng, từ cơ cấu tổ chức đến quy trình làm việc, sản phẩm dịch vụ, vấn đề pháp lý, chứng từ và phương thức giao dịch với khách hàng. Tuy hình thức hoạt động đều dựa trên internet, nhưng NHĐT là một dịch vụ phát triển thêm vào của ngân hàng, tập trung vào những tính năng chính như chuyển tiền, thanh toán và tra cứu số dư tài khoản. Còn đối với ngân hàng số sẽ có tất cả chức năng của một ngân hàng đích thực như đã kể trên, mọi giao dịch đều tiến hành trực tuyến và khách hàng có thể gửi yêu cầu, thắc mắc đến các ngân hàng chỉ từ những thiết bị di động (Nguyễn Thế Anh, 2020).
Như vây, có thể thấy ngân hàng số có phạm vi rộng hơn và toàn diện hơn so với ngân hàng điện tử. Ngân hàng số đề cập tới việc ngân hàng tích hợp số hóa đối với toàn bộ các lĩnh vực dịch vụ ngân hàng, ứng dụng số hóa trong hoạt động kinh doanh của tổ chức tài chính và trong cả các hoạt động tương tác với khách hàng. Trong khi đó, ngân hàng điện tử chỉ phản ánh một phần khía cạnh của việc áp dụng số hóa trong lĩnh vực ngân hàng, như chỉ ứng dụng vào một loại dịch vụ (chuyển khoản, thanh toán, tư vấn tài chính, quản lý tài khoản), chứ không đòi hỏi phải tích hợp số hóa đối với toàn bộ hoạt động của ngân hàng (Phạm Tiến Đại, 2019). Các giai đoạn phát triển của ngân hàng số Sự phát triển của dịch vụ ngân hàng trên nền tảng công nghệ số có thể giúp các ngân hàng đổi mới toàn diện từ quy trình cung cấp sản phẩm dịch vụ, đổi mới hệ thống kênh phân phối, mở rộng danh mục sản phẩm, cung cấp dịch vụ cho một phạm vi khách hàng rộng lớn hơn với chi phí thấp hơn.
Theo Lê Nhân Tâm (2018), có thể tóm lược các giai đoạn phát triển của ngân hàng số như sau: - Giai đoạn số hóa (Digitization) Đây là giai đoạn mà các ngân hàng cải thiện hiệu quả hoạt động bằng cách áp dụng công nghệ vào các dữ liệu, tài nguyên hoặc vào các quy trình riêng lẻ trong hoạt động. Ở giai đoạn này, các ngân hàng sẽ thay đổi các dịch vụ, quy trình thủ công, truyền thống sang các quy trình số, trực tuyến hoặc qua máy tính. 14 - Giai đoạn chuyển đổi kỹ thuật số (Digital transformation) Đây là giai đoạn các ngân hàng bắt đầu thực hiện số hóa toàn bộ hoạt động ngân hàng tạo nên trải nghiệm khách hàng, hỗ trợ nhu cầu khách hàng những gì họ mong muốn. Giai đoạn chuyển đổi kỹ thuật số ở các ngân hàng bao gồm việc tích hợp và kết nối các quy trình số ở giai đoạn 1 với nhau để mang đến trải nghiệm khách hàng có tính cá nhân.
Ví dụ các sáng kiến bán hàng đa kênh, hay xem các thông tin từ một nơi duy nhất. - Giai đoạn tái tạo số (Digital reinvention) Đây là giai đoạn các ngân hàng kết hợp công nghệ và nền tảng kỹ thuật số chưa từng có trước đây để tạo ra doanh thu và kết quả thông qua các chiến lược sản phẩm và trải nghiệm sáng tạo. Tái tạo số trong ngân hàng yêu cầu các ngân hàng xác định lại căn bản cách thức mà ngân hàng tương tác với khách hàng và các bên liên quan. Ví dụ: xây dựng các mối quan hệ tổng thể chuyên sâu với khách hàng để có thể quản lý toàn bộ các dịch vụ tài chính của khách hàng đi kèm với các dịch vụ khác nhằm đáp ứng yêu cầu và mong muốn của khách hàng.
Khái niệm và các tiêu chí đánh giá sự phát triển dịch vụ ngân hàng số 1. Khái niệm phát triển dịch vụ ngân hàng số Phát triển là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phúc tạp (Hoàng Phê, 2003). Phát triển theo nghĩa nào đó là sự biến đổi, chuyển sang những trạng thái mới, trạng thái trước đây chưa từng có và hiếm khi lặp lại hoàn toàn chính xác những trạng thái đã có bởi những trạng thái này không chỉ chịu tác động của những yếu tố bên trong và còn chịu sự tác động của các yếu tố bên ngoài.