Luận án Tiến sĩ Luật học Pháp luật Việt Nam về Vệ sinh Dịch tễ đối với Hàng Nông sản Xuất khẩu

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu pháp luật Việt Nam về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu, phân tích quy định, đề xuất hoàn thiện.

• Người hướng dẫn: PGS. Dương Anh Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia TP. HCM
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Việt Nam Về Vệ Sinh Dịch Tễ Đối Với Hàng Nông Sản Xuất Khẩu
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu nghiên cứu
• 0.3.1. Phương pháp luận
• 0.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.3.3. Nguồn dữ liệu nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Bố cục của luận án
• 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ VỆ SINH DỊCH TỄ ĐỐI VỚI HÀNG NÔNG SẢN XUẤT KHẨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.2. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.2.1. Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh
• 1.2.1.1. Nội dung của Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh
• 1.2.1.2. Ứng dụng của Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh vào luận án
• 1.2.2. Lý thuyết Thương mại công bằng
• 1.2.2.1. Nội dung của Lý thuyết Thương mại công bằng
• 1.2.2.2. Ứng dụng của Lý thuyết Thương mại công bằng vào luận án
• 1.2.3. Lý thuyết Bảo vệ người tiêu dùng
• 1.2.3.1. Nội dung Lý thuyết Bảo vệ người tiêu dùng
• 1.2.3.2. Ứng dụng của Lý thuyết Bảo vệ người tiêu dùng vào luận án
• 1.2.4. Lý thuyết Phát triển bền vững
• 1.2.4.1. Nội dung Lý thuyết Phát triển bền vững
• 1.2.4.2. Ứng dụng của Lý thuyết Phát triển bền vững vào luận án
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUY ĐỊNH VỀ VỆ SINH DỊCH TỄ ĐỐI VỚI HÀNG NÔNG SẢN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Một số khái niệm liên quan đến biện pháp vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu
• 2.1.1. Khái niệm biện pháp vệ sinh dịch tễ
• 2.1.2. Khái niệm hàng nông sản
• 2.1.3. Khái niệm mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật
• 2.1.4. Khái niệm kiểm tra an toàn thực phẩm
• 2.1.5. Khái niệm kiểm dịch thực vật
• 2.2. Vai trò của việc áp dụng các quy định về mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật và kiểm tra an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật đối với hàng nông sản xuất khẩu
• 2.2.1. Vai trò của quy định về mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật
• 2.2.2. Vai trò của quy định về kiểm tra an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật đối với hàng nông sản xuất khẩu
• 2.3. Vai trò của hoạt động xuất khẩu hàng nông sản đối với Việt Nam và ý nghĩa của việc hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu
• 2.3.1. Vai trò của hoạt động xuất khẩu hàng nông sản đối với Việt Nam
• 2.3.2. Ý nghĩa của việc hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu
• 2.4. Tác động của các biện pháp vệ sinh dịch tễ đối với quốc gia xuất khẩu và nhập khẩu
• 2.4.1. Đối với quốc gia xuất khẩu
• 2.4.2. Đối với quốc gia nhập khẩu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ QUẢN LÝ THUỐC BẢO VỆ THỰC VẬT VÀ THIẾT LẬP MỨC DƯ LƯỢNG TỐI ĐA THUỐC BẢO VỆ THỰC VẬT
• 3.1. Yêu cầu đối với việc xác định mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật
• 3.2. Đăng ký áp dụng mức dư lượng tối đa
• 3.3. Áp dụng mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật tạm thời và mức dư lượng tối đa mặc định
• 3.4. Bất cập trong quy định pháp luật Việt Nam về mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật và kiến nghị hoàn thiện
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ KIỂM TRA AN TOÀN THỰC PHẨM VÀ KIỂM DỊCH THỰC VẬT XUẤT KHẨU
• 4.1. Quy định về kiểm tra an toàn thực phẩm đối với hàng hoá xuất khẩu có nguồn gốc thực vật
• 4.1.1. Quy định chung về kiểm tra an toàn thực phẩm đối với hàng hoá xuất khẩu có nguồn gốc thực vật
• 4.1.2. Quy định chi tiết về kiểm tra an toàn thực phẩm đối với hàng hoá xuất khẩu có nguồn gốc thực vật
• 4.2. Quy định về kiểm dịch thực vật xuất khẩu
• 4.2.1. Quy định chung về kiểm dịch thực vật xuất khẩu
• 4.2.2. Trình tự, thủ tục kiểm dịch thực vật xuất khẩu và cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật
• 4.3. Hạn chế trong quy định pháp luật Việt Nam về kiểm tra an toàn thực phẩm hàng hoá xuất khẩu có nguồn gốc thực vật, kiểm dịch thực vật xuất khẩu và kiến nghị hoàn thiện
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
• TÀI LIỆU TIẾNG ANH

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Đề tài nghiên cứu về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu tại Việt Nam có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh hiện nay. Việt Nam, với nền nông nghiệp phát triển và tiềm năng xuất khẩu lớn, đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ các thị trường quốc tế. Các tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm ngày càng khắt khe, đặc biệt là mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Theo số liệu thống kê, chỉ có khoảng 5% sản phẩm nông sản xuất khẩu của Việt Nam đạt tiêu chuẩn quốc tế, dẫn đến việc nhiều lô hàng bị trả về. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế mà còn tác động tiêu cực đến nền kinh tế quốc gia. Việc nghiên cứu và hoàn thiện quy định pháp luật về vệ sinh dịch tễ sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng và tăng cường khả năng cạnh tranh của hàng nông sản Việt Nam. Như vậy, đề tài không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có giá trị thực tiễn cao, góp phần vào việc phát triển bền vững ngành nông nghiệp Việt Nam.

II. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của luận án là phân tích và xây dựng các kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu. Để đạt được mục tiêu này, luận án xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể. Đầu tiên, cần xác định căn cứ lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện quy định pháp luật hiện hành. Thứ hai, phân tích quy định về mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật, so sánh với các quy định tương đương của Hoa Kỳ và EU để tìm ra những điểm chưa phù hợp. Thứ ba, nghiên cứu quy định về kiểm tra an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật xuất khẩu, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện. Cuối cùng, luận án cũng sẽ kiến nghị các giải pháp pháp lý để hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Những nhiệm vụ này không chỉ giúp làm rõ vấn đề mà còn tạo ra cơ sở vững chắc cho các kiến nghị cải cách.

III. Phương pháp luận phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích các quy định pháp luật về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu. Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phân tích - tổng hợp và so sánh luật học. Phương pháp phân tích - tổng hợp giúp làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn, đồng thời đề xuất giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật. Phương pháp so sánh luật học được sử dụng để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa quy định của Việt Nam và các quốc gia khác như Hoa Kỳ và EU. Nguồn dữ liệu nghiên cứu chủ yếu là các quy định pháp luật hiện hành, tài liệu đã công bố liên quan đến lĩnh vực này, đảm bảo tính khách quan và chính xác. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu sẽ giúp luận án có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về vấn đề nghiên cứu.

IV. Những đóng góp mới của luận án

Luận án đã có những đóng góp mới đáng kể trong việc phân tích và đánh giá quy định pháp luật Việt Nam liên quan đến vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu. Đầu tiên, luận án chỉ ra những khoảng trống pháp lý và những điểm chưa tương thích giữa quy định của Việt Nam và tiêu chuẩn quốc tế. Thứ hai, các kiến nghị được đưa ra nhằm hoàn thiện tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về thuốc bảo vệ thực vật và kiểm tra an toàn thực phẩm. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng hàng nông sản mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc xuất khẩu. Cuối cùng, luận án cũng chỉ ra sự cần thiết phải triển khai đồng bộ các giải pháp để hoàn thiện khung pháp lý, từ đó góp phần thúc đẩy phát triển nông nghiệp chất lượng cao tại Việt Nam. Những đóng góp này có thể trở thành cơ sở cho các chính sách và quyết định quản lý trong tương lai.

V. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Về mặt lý luận, nghiên cứu đã phân tích các cơ sở lý luận và thực tiễn chứng minh sự cần thiết phải hoàn thiện quy định pháp luật về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu. Sự vận dụng các lý thuyết về lợi thế cạnh tranh, bảo vệ người tiêu dùng, thương mại công bằng và phát triển bền vững đã giúp làm rõ sự phù hợp của quy định pháp luật hiện hành. Về mặt thực tiễn, các kiến nghị của luận án sẽ giúp cải thiện quy định pháp luật, từ đó nâng cao chất lượng hàng nông sản xuất khẩu, đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế. Điều này không chỉ có lợi cho người sản xuất mà còn bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và đảm bảo an toàn thực phẩm. Như vậy, luận án có thể được coi là một tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, quản lý và các bên liên quan trong lĩnh vực nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hoạt động sản xuất và thương mại nông sản giữ vai trò xương sống trong cấu trúc kinh tế - xã hội của Việt Nam, một quốc gia có "diện tích đất nông nghiệp lớn hơn 27 triệu hecta" và lực lượng lao động trong khu vực nông - lâm - ngư nghiệp lên tới "khoảng 17,5 triệu lao động từ 15 tuổi trở lên". Tuy nhiên, trước xu thế tự do hóa thương mại toàn cầu, khi các rào cản thuế quan dần bị triệt tiêu theo các cam kết quốc tế, các quốc gia nhập khẩu phát triển đang gia tăng mạnh mẽ các biện pháp phi thuế quan. Theo Báo cáo của Cơ quan Rà soát Chính sách Thương mại WTO (2019), các biện pháp hạn chế nhập khẩu ước tính gây ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại toàn cầu lên tới "339,5 tỷ USD", trong đó các rào cản về Vệ sinh Dịch tễ (Sanitary and Phytosanitary Measures - SPS) chiếm tỷ trọng áp đảo và phức tạp nhất. Thực trạng xuất khẩu nông sản Việt Nam bộc lộ điểm nghẽn nghiêm trọng khi "chỉ có 5% nông sản xuất khẩu Việt Nam đạt tiêu chuẩn quốc tế và xuất khẩu chính ngạch vào thị trường các nước khó tính như Hoa Kỳ, Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu nằm ở sự thiếu vắng các công trình khoa học pháp lý phân tích chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về mức độ tương thích của hệ thống pháp luật SPS Việt Nam đối với các chuẩn mực quốc tế (Codex) và thị trường đích cao cấp (Hoa Kỳ, EU). Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận dưới góc độ kinh tế thương mại thuần túy hoặc kỹ thuật sinh học nông nghiệp, bỏ ngỏ cấu trúc thể chế pháp lý điều chỉnh Mức dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật (MRL) và thủ tục kiểm soát an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật xuất khẩu. Luận án tiến sĩ Luật học của tác giả Trần Vang Phủ với đề tài "Pháp luật Việt Nam về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu" (Chuyên ngành Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM, năm 2022, người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Dương Anh Sơn) đã tiên phong giải quyết khoảng trống này.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu tổng quát (RQ0): Pháp luật Việt Nam về vệ sinh dịch tễ cần phải được hoàn thiện như thế nào để bảo đảm cho hàng nông sản xuất khẩu thâm nhập bền vững vào thị trường Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu?
• Giả thuyết nghiên cứu tổng quát (H0): Việc hài hòa hóa và nội luật hóa các chuẩn mực SPS quốc tế vào pháp luật Việt Nam, kết hợp tinh gọn cấu trúc cơ quan quản lý và quy trình kiểm tra thực tế, sẽ loại bỏ các rào cản nội tại, nâng cao năng lực cạnh tranh pháp lý của nông sản Việt Nam tại Hoa Kỳ và EU.
• Câu hỏi nghiên cứu cụ thể 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và thực tiễn nào chi phối việc xây dựng và hoàn thiện quy định về biện pháp vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu?
  • Giả thuyết 1 (H1): Biện pháp SPS là sự dung hòa giữa chủ quyền bảo vệ sức khỏe cộng đồng và nguyên tắc không tạo ra rào cản thương mại trá hình; việc hoàn thiện pháp luật phải dựa trên cơ sở đánh giá rủi ro khoa học và các lý thuyết phát triển kinh tế bền vững.
• Câu hỏi nghiên cứu cụ thể 2 (RQ2): Pháp luật Việt Nam hiện hành về quản lý thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) và thiết lập MRL đã bảo đảm cho hàng hóa vượt qua các rào cản kỹ thuật của Hoa Kỳ và EU chưa?
  • Giả thuyết 2 (H2): Hệ thống MRL của Việt Nam còn khoảng trống pháp lý lớn (missing MRL), thiếu cơ chế dung sai mặc định (default MRL) và xung đột quy chuẩn với tiêu chuẩn quốc tế, làm suy giảm khả năng thâm nhập thị trường của nông sản xuất khẩu.
• Câu hỏi nghiên cứu cụ thể 3 (RQ3): Quy định pháp luật Việt Nam về kiểm tra an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật xuất khẩu có tương thích và đáp ứng được yêu cầu giám sát nhập khẩu của Hoa Kỳ và EU không?
  • Giả thuyết 3 (H3): Tình trạng phân tán thẩm quyền quản lý giữa nhiều bộ ngành và sự chia cắt thủ tục kiểm tra an toàn thực phẩm với kiểm dịch thực vật tại cửa khẩu tạo ra gánh nặng chi phí kép và rủi ro pháp lý cao cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên sự tích hợp của bốn lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh (Michael Porter), Lý thuyết Thương mại công bằng (Michael Barratt Brown, Joseph E. Stiglitz), Lý thuyết Bảo vệ người tiêu dùng (John F. Kennedy, Geraint Howells) và Lý thuyết Phát triển bền vững (WCED). Về phạm vi nghiên cứu, luận án giới hạn vào nhóm hàng nông sản xuất khẩu có nguồn gốc thực vật, tập trung phân tích thực chứng các quy định pháp luật thực định của Việt Nam trong tương quan đối sánh với pháp luật Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu trong giai đoạn từ khi gia nhập WTO đến bối cảnh thực thi các FTA thế hệ mới (EVFTA, CPTPP).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được phân tích qua hai luồng học thuật chủ đạo:

Nhóm nghiên cứu trong nước: Các nghiên cứu về rào cản thương mại của Đinh Văn Thành (2004), Đào Thị Thu Giang (2009), Hà Thị Thanh Bình (2010), Trần Thị Hà (2017) và Phạm Xuân Thu (2017) đã nhận diện diện mạo các biện pháp phi thuế quan nhưng chủ yếu phân tích dưới góc độ kinh tế đối ngoại hoặc luật thương mại quốc tế đại cương. Ở khía cạnh quản lý chuyên ngành, Bùi Thị Hồng Nương (2019) chỉ ra bất cập trong quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; Trần Thị Vân Trà (2019) phân tích kiểm dịch thực vật nội địa; Đỗ Thị Hương và Nguyễn Thị Thơ (2021) đối chiếu MRL trên chè xuất khẩu sang EU. Điểm chung của các công trình trong nước là chưa có nghiên cứu chuyên sâu nào ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học tích hợp đồng thời hai trụ cột: thiết lập MRL thuốc BVTV và thủ tục kiểm soát kép (an toàn thực phẩm - kiểm dịch thực vật) đối với hàng nông sản xuất khẩu sang các thị trường khắt khe nhất thế giới.

Nhóm nghiên cứu quốc tế: Binswanger và Lutz (2000 - UNCTAD), David Hanson (2010 - Edward Elgar) và Shawn, Mitchell & Beckman (USDA, 2015) đã chứng minh các nước phát triển thường lạm dụng các biện pháp SPS vượt quá mức cần thiết để bảo hộ sản xuất nội địa. Báo cáo của FAO (2020) và Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ - USITC (2020) nhấn mạnh tác động tiêu cực của tình trạng thiếu vắng MRL (missing MRL) và MRL mức thấp (low MRL) đối với dòng chảy nông sản toàn cầu. Đáng chú ý, các báo cáo đánh giá chính sách nông nghiệp Việt Nam của OECD (2015, 2020) khẳng định thể chế an toàn thực phẩm Việt Nam tồn tại "hơn 1.000 văn bản quy phạm pháp luật nhưng thiếu trọng tâm, chồng chéo", đồng thời "ngành nông nghiệp chiếm gần một phần ba lượng phát thải khí nhà kính của Việt Nam" do lạm dụng hóa chất đầu vào.

                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 LITERATURE DEBATE                      │
                  └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                             │
               ┌─────────────────────────────┴─────────────────────────────┐
               ▼                                                           ▼
┌───────────────────────────────┐                         ┌────────────────────────────────┐
│   Quan điểm 1: BẢO HỘ TINH VI  │                         │ Quan điểm 2: CHUẨN MỰC BẢO VỆ   │
│ (Disdier 2007, Binswanger 2000│                         │ (Hanson 2010, Will & Guenther  │
│  SPS là rào cản phi lý, gây    │                         │  2007): SPS là quyền chính đáng│
│  bất bình đẳng nước nghèo     │                         │  bảo vệ người tiêu dùng/y tế   │
└──────────────┬────────────────┘                         └────────────────┬───────────────┘
               │                                                           │
               └─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                             ▼
                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │          POSITIONING CỦA LUẬN ÁN TRẦN VANG PHỦ         │
                  │  Điểm giao thoa Luật Kinh tế quốc tế & Luật Nông nghiệp│
                  │  Nội luật hóa chuẩn mực SPS - Cải cách thể chế MRL &   │
                  │  Hợp nhất thủ tục kiểm soát nguồn gốc thực vật VN      │
                  └────────────────────────────────────────────────────────┘

Tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai trường phái: Một bên xem SPS là rào cản phi thuế quan bảo hộ tinh vi của các nước phát triển làm tổn hại các nền kinh tế đang phát triển (Disdier et al., 2007; Binswanger & Lutz, 2000); bên kia khẳng định SPS là chuẩn mực kỹ thuật tất yếu nhằm hiện thực hóa quyền được bảo vệ tính mạng và sức khỏe người tiêu dùng (Hanson, 2010; Margret Will & Doris Guenther, 2007). Luận án của Trần Vang Phủ định vị tại điểm cân bằng: Thừa nhận tính hợp pháp của các biện pháp SPS theo chuẩn mực Codex và Hiệp định SPS của WTO, nhưng chỉ ra sự bất cập xuất phát từ sự chậm trễ nội luật hóa và bất hợp lý trong tổ chức thực thi pháp luật của chính Việt Nam. Luận án tiến bước vượt trội khi so sánh lập pháp trực tiếp giữa Việt Nam với hai nền kinh tế có hệ thống kiểm soát SPS phát triển nhất: Hoa Kỳ (dưới sự điều phối của US EPA và USDA) và Liên minh Châu Âu (Quy định EC số 396/2005 và EFSA).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc làm sâu sắc và mở rộng các lý thuyết tùng phần trong bối cảnh luật kinh tế quốc tế:

• Mở rộng Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh (Michael Porter, 1985): Luận án chứng minh rằng trong thương mại nông sản thế kỷ XXI, lợi thế cạnh tranh quốc gia không thể duy trì đơn thuần dựa trên "yếu tố sản xuất cơ bản" (đất đai màu mỡ, khí hậu nhiệt đới, lao động giá rẻ). Thể chế pháp lý SPS tương thích và hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm minh bạch đóng vai trò là một "yếu tố sản xuất tiên tiến" (advanced factor). Việc hoàn thiện pháp luật SPS là công cụ pháp lý tối thượng giúp chuyển đổi từ chiến lược cạnh tranh chi phí thấp sang chiến lược khác biệt hóa chất lượng cao.
• Phát triển Lý thuyết Thương mại công bằng (Michael Barratt Brown, 1993; Joseph E. Stiglitz): Luận án luận giải rằng tính "công bằng" trong thương mại không chỉ là việc trợ giá cho người sản xuất yếu thế, mà đòi hỏi tính dự đoán được và minh bạch của các quy định pháp lý. Pháp luật SPS phải dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc (Scientific Evidence Rule theo Điều 2.2 Hiệp định SPS của WTO) nhằm ngăn chặn việc bóp méo tự do thương mại.
• Tái cấu trúc Lý thuyết Bảo vệ người tiêu dùng (John F. Kennedy, 1962; Geraint Howells et al., 2017): Khẳng định tính phổ quát của "quyền được an toàn" và "quyền được thông tin". Luận án lập luận rằng tiêu chuẩn bảo vệ người tiêu dùng nội địa của Việt Nam không được phép thấp hơn tiêu chuẩn dành cho người tiêu dùng quốc tế, bác bỏ tư duy phân biệt hai tầng chất lượng giữa nông sản tiêu dùng nội địa và nông sản xuất khẩu.
• Vận dụng Lý thuyết Phát triển bền vững (WCED, 1987): Đưa ra luận cứ pháp lý ràng buộc giữa việc kiểm soát dư lượng hóa chất nông nghiệp với nghĩa vụ bảo tồn tài nguyên đất, nước và sức khỏe hệ sinh thái, giảm thiểu phát thải khí nhà kính nông nghiệp theo các cam kết phát triển bền vững quốc tế.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích đa chiều (Multi-dimensional Legal Analysis Framework) kết hợp giữa luật học thực định và phân tích kinh tế của luật học (Economic Analysis of Law). Khung phân tích này tích hợp đồng thời bốn lý thuyết nền tảng vào ba tầng nấc kiểm soát chất lượng nông sản:

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   KHUNG PHÂN TÍCH ĐA TẦNG CỦA LUẬN ÁN                    │
├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ TẦNG 1: QUẢN TRỊ ĐẦU VÀO (INPUT CONTROL)                                 │
│ - Quản lý đăng ký thuốc BVTV & Hoạt chất cấm/hạn chế                     │
│ - Tích hợp: Lý thuyết Phát triển bền vững (WCED 1987)                    │
├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ TẦNG 2: THIẾT LẬP CHUẨN MỰC PHÁP LÝ (STANDARD FORMULATION)               │
│ - Thiết lập MRL, MRL mặc định (Default MRL), Dung sai nhập khẩu (IT)     │
│ - Tích hợp: Lý thuyết Bảo vệ người tiêu dùng (Kennedy 1962, Howells 2017)│
├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ TẦNG 3: THỦ TỤC THỰC THI TẠI CỬA KHẨU (ENFORCEMENT & COMPLIANCE)         │
│ - Hợp nhất Kiểm tra ATTP & Kiểm dịch thực vật xuất khẩu (Phytosanitary)  │
│ - Tích hợp: Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh (Porter) & Thương mại công bằng │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Điều kiện biên của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng đối với nông sản thực vật có hợp đồng xuất khẩu sang các thị trường áp dụng mức bảo vệ cao hơn tiêu chuẩn quốc tế (Hoa Kỳ, EU), hoạt động trong khuôn khổ các nguyên tắc đối xử quốc gia (NT), tối huệ quốc (MFN) và nguyên tắc tương đương (Equivalence) của WTO.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò kiến tạo và điều tiết của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Về phương diện luật học, nghiên cứu vận dụng chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism) và phương pháp luật học so sánh (Comparative Law) để đối chiếu quy phạm pháp lý giữa các hệ thống pháp luật khác nhau (Civil Law của Việt Nam, EU và Common Law của Hoa Kỳ). Thiết kế nghiên cứu mang tính đa tầng (Multi-level design), kết nối từ cấp độ quy chuẩn quốc tế đa phương (WTO SPS, Codex Alimentarius, IPPC), cấp độ khu vực/quốc gia nhập khẩu (EU Regulations, US Code of Federal Regulations) đến cấp độ lập pháp và thực thi quốc gia (Hệ thống luật thực định Việt Nam).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua chiến lược tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation):

                       ┌────────────────────────┐
                       │   DỮ LIỆU QUY PHẠM     │
                       │ 1000+ VBQPPL VN, WTO   │
                       │ SPS, CFR Hoa Kỳ, EC Reg│
                       └───────────┬────────────┘
                                   │
                    ┌──────────────┴──────────────┐
                    ▼                             ▼
       ┌────────────────────────┐    ┌────────────────────────┐
       │   DỮ LIỆU THỐNG KÊ     │    │   DỮ LIỆU CHUYÊN GIA   │
       │ WTO TPRB, Tổng cục     │◄──►│ Codex, US EPA, EFSA,   │
       │ Hải quan, OECD, VCCI   │    │ FAO, USITC Reports     │
       └────────────────────────┘    └────────────────────────┘

• Quy trình thu thập văn bản quy phạm: Luận án rà soát, hệ thống hóa hơn 1.000 văn bản pháp lý của Việt Nam liên quan đến an toàn thực phẩm và bảo vệ thực vật từ năm 2000 đến 2021; đối chiếu toàn văn Hiệp định SPS, Hiệp định TBT của WTO; hệ thống Luật Thực phẩm, Dược phẩm và Mỹ phẩm Liên bang Hoa Kỳ (FFDCA), Đạo luật Bảo vệ Chất lượng Thực phẩm Hoa Kỳ (FQPA); cùng các Quy định nền tảng của EU như Regulation (EC) No 178/2002, Regulation (EC) No 396/2005 và Regulation (EU) 2017/625.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị pháp lý: Mọi quy phạm so sánh đều được truy xuất trực tiếp từ các cổng thông tin pháp lý chính thức: US EPA Pesticide Chemical Search, CSDL Pháp luật Liên minh Châu Âu (EUR-Lex), Hệ thống Quản lý Thông tin SPS của WTO (SPS-IMS), CSDL Chuẩn mực Codex và Cơ sở dữ liệu văn bản pháp quy Việt Nam.

Data và phân tích

Luận án khai thác dữ liệu so sánh cụ thể thông qua phương pháp phân tích quy chuẩn kỹ thuật đối sánh (Comparative Regulatory Analysis):

• Bảng 3.1: So sánh cơ chế xác lập MRL và danh mục hoạt chất cho phép giữa Việt Nam, Nhật Bản, Hoa Kỳ và EU.
• Bảng 3.2: Phân tích thực chứng MRL của hoạt chất Bifenthrin (loại thuốc trừ sâu phổ biến trên cây ăn trái và chè) cho thấy sự chênh lệch sâu sắc: MRL của Việt Nam quy định theo hướng tiệm cận Codex, nhưng chênh lệch đáng kể so với mức dung sai khắt khe của EU và ngưỡng dung sai do US EPA cấp phép.
• Bảng 3.3: Ma trận so sánh cấu trúc quy định về MRL mặc định, cơ chế tiếp nhận đơn yêu cầu mức dung sai (Tolerance Petition) và quy trình cấp phép dung sai nhập khẩu (Import Tolerance) giữa Hoa Kỳ, EU và Việt Nam.

Dữ liệu thứ cấp định lượng được tích hợp từ các nguồn có chỉ số uy tín cao: Số liệu thống kê đất đai theo Quyết định số 2311/QĐ-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường; Số liệu lao động việc làm của Tổng cục Thống kê (2021); Dữ liệu cảnh báo xuất khẩu từ Hệ thống Cảnh báo Nhanh về Thực phẩm và Thức ăn chăn nuôi của EU (RASFF); và các báo cáo điều tra kinh tế lượng của OECD (2015, 2020) và USITC (2020).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khủng hoảng phân tán thẩm quyền và xung đột quy chuẩn thể chế: Luận án phát hiện tình trạng "chia cắt quy trình" nghiêm trọng trong tổ chức bộ máy nhà nước. Bộ Y tế chịu trách nhiệm ban hành quy chuẩn kỹ thuật và danh mục MRL trong thực phẩm (Thông tư 50/2016/TT-BYT và Thông tư 24/2019/TT-BYT), nhưng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn lại là cơ quan cấp phép lưu hành thuốc BVTV và tổ chức kiểm tra kiểm dịch thực vật tại thực địa. Sự phân mảnh này dẫn đến tình trạng thuốc BVTV được Bộ NN&PTNT cấp phép khảo nghiệm và sử dụng nhưng Bộ Y tế chưa kịp thời thiết lập MRL tương ứng, tạo ra khoảng trống pháp lý vô hiệu hóa khả năng kiểm soát chất lượng.
2. Khoảng trống pháp lý về MRL mặc định (Missing MRL & Default MRL Gap): Trong khi EU áp dụng nguyên tắc MRL mặc định ở mức giới hạn định lượng thấp nhất 0.01 mg/kg đối với mọi hoạt chất chưa được cấp phép cụ thể (Regulation EC 396/2005), và Hoa Kỳ áp dụng cơ chế không dung sai (Zero-tolerance / No tolerance) trừ khi có văn bản chấp thuận của US EPA, thì Việt Nam hoàn toàn thiếu vắng cơ chế MRL mặc định tổng quát. Khi phát sinh hoạt chất mới chưa có trong danh mục của Bộ Y tế, cơ quan chức năng rơi vào thế bị động, không có căn cứ pháp lý để xử lý hoặc cấp chứng nhận đáp ứng điều kiện xuất khẩu.
3. Bất cập trong nội luật hóa tiêu chuẩn quốc tế và xung đột quy định: Luận án chứng minh sự thiếu nhất quán trong việc áp dụng chuẩn Codex. Điển hình như trường hợp chất tăng nạc Ractopamine, trong khi Codex Alimentarius khuyến nghị MRL từ 0,01 - 0,09 mg/kg đối với từng loại thực phẩm (mức phơi nhiễm an toàn 0-0,001 mg/kg thể trọng), thì Việt Nam (theo Công văn số 1525/BNN-QLCL) lại cấm tuyệt đối. Sự thiếu linh hoạt này phản ánh phương pháp đánh giá rủi ro của Việt Nam chưa hoàn toàn đồng bộ với nguyên tắc khoa học của Hiệp định SPS.
4. Sự trùng lặp và gánh nặng chi phí của quy trình "kiểm tra kép" xuất khẩu: Hàng nông sản thực vật xuất khẩu của Việt Nam đang phải chịu hai thủ tục hành chính độc lập: Thủ tục cấp Giấy chứng nhận an toàn thực phẩm xuất khẩu (theo Luật An toàn thực phẩm 2010) và Thủ tục cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật (theo Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013). Hai thủ tục này do các đơn vị khác nhau thực hiện, gây lãng phí thời gian, tăng chi phí logistics và làm suy giảm độ tươi sống của nông sản.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│              SO SÁNH CƠ CHẾ KIỂM SOÁT SPS VÀ MRL NÔNG SẢN               │
├──────────────────┬──────────────────┬─────────────────┬─────────────────┤
│ Tiêu chí pháp lý │    Việt Nam      │     Hoa Kỳ      │  Liên minh EU   │
├──────────────────┼──────────────────┼─────────────────┼─────────────────┤
│ Cơ quan đầu mối  │ Phân tán: Bộ Y tế│ Tập trung:      │ Tập trung:      │
│ quản lý MRL      │ & Bộ NN&PTNT     │ US EPA & USDA   │ EC & EFSA       │
├──────────────────┼──────────────────┼─────────────────┼─────────────────┤
│ MRL mặc định     │ KHÔNG CÓ quy định│ Cơ chế Tolerance│ Áp dụng cố định │
│ (Default MRL)    │ mặc định chung   │ Petition (EPA)  │ 0.01 mg/kg      │
├──────────────────┼──────────────────┼─────────────────┼─────────────────┤
│ Thủ tục kiểm tra │ Tách rời: ATTP và│ Hợp nhất kiểm tra│ Kiểm soát thống │
│ tại cửa khẩu     │ Kiểm dịch riêng  │ USDA-APHIS/FDA  │ nhất theo Reg EU│
└──────────────────┴──────────────────┴─────────────────┴─────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận học thuật: Luận án đóng góp một mô hình lý luận toàn diện về thể chế kiểm soát SPS cho các quốc gia đang phát triển trong quá trình hội nhập. Mô hình này chứng minh rằng cải cách thể chế pháp lý theo hướng minh bạch, tương thích quốc tế là phương thức hữu hiệu nhất để biến rào cản phi thuế quan thành động lực nâng cấp chuỗi giá trị nông nghiệp.
• Đổi mới phương pháp luận lập pháp: Xác lập quy trình lập pháp dựa trên bằng chứng khoa học và đánh giá rủi ro (Risk-based Legislation), thay thế cho phương thức quản lý hành chính cảm tính hoặc tiếp cận sự vụ.
• Kiến nghị chính sách và hoàn thiện thể chế:
  1. Thành lập Cơ quan An toàn Thực phẩm Quốc gia (National Food Safety Authority): Tái cấu trúc bộ máy quản lý theo mô hình tập trung một đầu mối trực thuộc Chính phủ, tiếp nhận toàn bộ thẩm quyền quản lý an toàn thực phẩm từ Bộ Y tế, Bộ NN&PTNT và Bộ Công Thương.
  2. Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm và Luật Bảo vệ & Kiểm dịch thực vật: Bổ sung quy định về mức MRL mặc định (đề xuất áp dụng ngưỡng 0.01 mg/kg tương đồng với EU đối với các hoạt chất chưa ban hành quy chuẩn riêng); bổ sung thủ tục đăng ký mức dung sai nhập khẩu (Import Tolerance).
  3. Hợp nhất thủ tục một cửa kiểm tra an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật xuất khẩu: Ban hành một bộ quy chuẩn kỹ thuật thống nhất và tích hợp hai mẫu giấy chứng nhận thành một chứng thư điện tử duy nhất, cắt giảm tối thiểu 50% thời gian thông quan cho hàng nông sản tươi sống.

Limitations và Future Research

Luận án thể hiện tính khách quan khoa học khi thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi đối tượng: Luận án tập trung chủ yếu vào nhóm nông sản có nguồn gốc thực vật, chưa mở rộng phân tích sâu nhóm nông sản có nguồn gốc động vật và thủy hải sản xuất khẩu.
• Giới hạn dữ liệu thực chứng vi mô: Do tính bảo mật thương mại và sự phân tán của các cơ quan quản lý cửa khẩu, nghiên cứu chủ yếu dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp đã công bố và dữ liệu quy phạm so sánh, chưa thực hiện được các khảo sát định lượng diện rộng về chi phí tuân thủ SPS của từng hợp tác xã/doanh nghiệp cụ thể.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu kinh tế lượng pháp lý (Empirical Legal Studies) đánh giá tác động định lượng của từng quy định MRL cụ thể đối với giá trị kim ngạch xuất khẩu từng mặt hàng trái cây chủ lực (thanh long, xoài, sầu riêng).
2. Xây dựng khung pháp lý điều chỉnh việc ứng dụng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong truy xuất nguồn gốc xuất xứ và kiểm soát SPS xuyên biên giới.
3. Nghiên cứu mở rộng so sánh pháp luật SPS của Việt Nam với các thị trường mới nổi như Trung Đông (chuẩn Halal), RCEP và thị trường Trung Quốc theo Lệnh 248, 249 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ tiến sĩ luật học về rào cản SPS đối với nông sản xuất khẩu, cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Thương mại Quốc tế và Kinh doanh Nông nghiệp.
• Tác động ngành và chuỗi giá trị: Cung cấp giải pháp tháo gỡ rào cản kỹ thuật cho mục tiêu xuất khẩu nông sản của Việt Nam đạt trên 43-50 tỷ USD, tạo hành lang pháp lý an toàn để chuyển dịch 95% tỷ trọng nông sản chưa đạt chuẩn sang xuất khẩu chính ngạch vào Hoa Kỳ và EU.
• Tác động chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ trực tiếp cho lộ trình sửa đổi Luật An toàn thực phẩm năm 2010 và rà soát hiệu lực thực thi Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật năm 2013 của Quốc hội.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Thụ hưởng khung phân tích lý thuyết đa tầng, hệ thống dữ liệu so sánh MRL quốc tế và phương pháp luận tiếp cận pháp luật SPS.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ NN&PTNT, Bộ Y tế): Sử dụng các dự thảo kiến nghị lập pháp cụ thể về mô hình Cơ quan An toàn Thực phẩm Quốc gia và cơ chế MRL mặc định để hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật.
• Cộng đồng Doanh nghiệp Xuất khẩu và Hiệp hội Ngành hàng (VCCI, VASEP, VINAFRUIT): Nắm bắt bản chất các quy định MRL của US EPA và EU EFSA, từ đó chủ động xây dựng vùng trồng, quy trình canh tác GAP và đàm phán hợp đồng thương mại quốc tế an toàn.
• Hộ nông dân và Hợp tác xã: Gián tiếp hưởng lợi từ chính sách quản lý phân bón, thuốc BVTV minh bạch, bảo vệ sức khỏe người sản xuất và nâng cao giá trị thương phẩm của nông sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh của Michael Porter bằng cách xác lập "thể chế kiểm soát SPS tương thích và minh bạch" như một yếu tố sản xuất tiên tiến (advanced factor) then chốt. Luận án bác bỏ quan điểm truyền thống cho rằng lợi thế nông sản phụ thuộc vào tài nguyên tự nhiên, chứng minh rằng chất lượng thể chế SPS quyết định năng lực khác biệt hóa và giá trị gia tăng của nông sản xuất khẩu.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? Trả lời: Thay vì tiếp cận đơn ngành (kinh tế học thuần túy như Đào Thị Thu Giang 2009, hoặc quản lý hành chính sự vụ như Bùi Thị Hồng Nương 2019), luận án sử dụng phương pháp luật học so sánh đối chứng trực tiếp quy phạm thực định (Doctrinal Comparative Legal Analysis) kết hợp tam giác hóa dữ liệu giữa ba hệ thống pháp luật (Việt Nam - Hoa Kỳ - EU) và hệ thống dữ liệu MRL thực tế (Codex, EPA, EFSA).

3. Phát hiện thực chứng bất ngờ nhất từ việc đối chiếu dữ liệu MRL là gì? Trả lời: Phát hiện về sự thiếu hụt hoàn toàn quy định MRL mặc định (default MRL) trong pháp luật Việt Nam. Điều này tạo ra nghịch lý: Khi phát sinh hoạt chất mới mà Bộ Y tế chưa kịp cập nhật, pháp luật Việt Nam không có căn cứ xác định vi phạm, trong khi cùng trường hợp đó tại EU hàng hóa sẽ bị chặn ngay lập tức theo ngưỡng mặc định 0.01 mg/kg.

4. Luận án có cung cấp giao thức lặp lại (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án cung cấp bảng ma trận quy chuẩn so sánh MRL chi tiết (Bảng 3.1, 3.2, 3.3) cùng hệ thống danh mục văn bản quy phạm pháp luật, liên kết trực tiếp tới các cơ sở dữ liệu mở của WTO SPS-IMS, US EPA và EUR-Lex, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và lặp lại quy trình so sánh quy phạm.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Trả lời: Trọng tâm 10 năm tới là nghiên cứu hoàn thiện thể chế SPS số (Digital SPS), cơ chế công nhận lẫn nhau (Mutual Recognition Agreements - MRA) về chứng nhận kiểm dịch điện tử (e-Phyto), và tích hợp các chuẩn mực phát triển bền vững (ESG, giảm thiểu carbon nông nghiệp) vào các biện pháp SPS thế hệ mới.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết thành công cơ sở lý luận và thực tiễn của việc áp dụng các biện pháp SPS đối với hàng nông sản xuất khẩu, tích hợp xuất sắc bốn lý thuyết kinh tế - luật học nền tảng.
2. Nhận diện chính xác 4 điểm nghẽn thể chế cốt lõi của Việt Nam: phân tán thẩm quyền quản lý, thiếu hụt quy định MRL mặc định, xung đột quy chuẩn với tiêu chuẩn Codex và sự trùng lặp của quy trình kiểm tra kép tại cửa khẩu.
3. Đề xuất giải pháp mang tính đột phá về cấu trúc: thành lập Cơ quan An toàn Thực phẩm Quốc gia thống nhất đầu mối quản lý chất lượng nông sản.
4. Kiến nghị lộ trình lập pháp hoàn thiện Luật An toàn thực phẩm và Luật Bảo vệ & Kiểm dịch thực vật theo hướng tích hợp cơ chế dung sai mặc định 0.01 mg/kg và một cửa kiểm soát xuất khẩu.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế lượng pháp lý trong nông nghiệp, pháp luật truy xuất nguồn gốc số và cơ chế giải quyết tranh chấp SPS trong các FTA thế hệ mới.
6. Đóng góp công trình khoa học có giá trị lý luận sâu sắc và tính ứng dụng thực tiễn cao, đóng vai trò đòn bẩy pháp lý thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam vươn tầm chuẩn mực toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 là làm rõ các vấn đề sau: (i) lược khảo các công trình nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước có liên quan đến luận án, chỉ ra những vấn đề liên quan đến luận án đã được giải quyết và các nội dung mà luận án tiếp tục nghiên cứu; (ii) các lý thuyết được sử dụng để làm nền tảng lý luận cho việc nghiên cứu luận án; (iii) câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu của luận án. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Nông nghiệp là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, vì vậy lĩnh vực này được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Một là, các công trình nghiên cứu liên quan đến vệ sinh dịch tễ và các rào cản phi thuế quan khác trong thương mại quốc tế. (i) “Nghiên cứu các rào cản trong thương mại quốc tế và đề xuất các giải pháp đối với Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ do PGS.

Đinh Văn Thành làm chủ nhiệm đề tài, năm 2004. Trong đề tài này, nhóm nghiên cứu đã làm rõ những nội dung sau: (i) lịch sử hình thành các loại rào cản trong thương mại quốc tế; (ii) phân loại các loại rào cản thương mại; (iii) kinh nghiệm của một số nước trên thế giới trong việc sử dụng các rào cản trong thương mại để bảo vệ ngành sản xuất trong nước (Trung Quốc, Thái Lan, Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ); (iv) phân tích rào cản trong thương mại của một số quốc gia có liên quan đến hoạt động xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam (Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Nhật Bản…); (v) kiến nghị một số giải pháp để hàng hoá Việt Nam có thể vượt các rào cản thương mại của các nước phát triển. Luận án tiến sĩ Luật học 11 Mặc dù đề tài này được thực hiện năm 2003 – 2004, các số liệu phân tích đã cũ, cũng như chưa tập trung phân tích riêng những rào cản trong thương mại ảnh hưởng đến chất lượng của hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam, nhưng tác giả sẽ sử dụng lại một số số liệu và giải pháp của đề tài nghiên cứu này, từ đó, xây dựng các kiến nghị phù hợp cho hàng nông sản xuất khẩu Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. (ii) “Các biện pháp vượt rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam” của tác giả Đào Thị Thu Giang, luận án tiến sĩ kinh tế, Trường Đại học Ngoại thương, năm 2009.

Trong luận án này, tác giả Đào Thị Thu Giang đã phân tích toàn diện các rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế và đề xuất giải pháp vượt qua những hàng rào phi thuế quan đó, tuy nhiên, những phát hiện của luận án này được phân tích dưới góc độ thuần kinh tế và đa phần đã không phù hợp với tình hình hiện tại, ngoài ra, tác giả Đào Thị Thu Giang chưa đề cập nhiều đến các vấn đề vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản khi xuất khẩu. Dựa vào những phân tích ở góc độ kinh tế của tác giả Đào Thị Thu Giang, tác giả tiếp thu để xem xét yếu tố kinh tế, chi phí trong việc xây dựng các giải pháp hoàn thiện quy định về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam. (iii) “Khía cạnh pháp lý của vấn đề hạn chế thương mại ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập”, luận án tiến sĩ luật học của tác giả Hà Thị Thanh Bình, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010. Có thể nhận xét đây là luận án tiến sĩ luật đầu tiên ở Việt Nam tập trung nghiên cứu và giải quyết các khía cạnh pháp lý của vấn đề hạn chế thương mại ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sau khi Việt Nam đã trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO).

Nội dung của luận án nghiên cứu các biện pháp hạn chế thương mại hợp pháp và đang được sử dụng phổ biến theo quy định của WTO trong thương mại hàng hoá và thương mại dịch vụ. Kết quả nghiên cứu của luận án đã đưa ra những luận giải cho việc duy trì và áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại trong thương mại quốc tế hiện nay. Đồng thời Luận án tiến sĩ Luật học 12 phân tích những điểm chưa tương thích trong pháp luật Việt Nam với các quy định của WTO và kiến nghị các giải pháp để Việt Nam có thể nội luật hoá các cam kết quốc tế nhằm tận dụng các biện pháp hạn chế thương mại ở mức độ phù hợp, qua đó bảo hộ và thúc đẩy hoạt động thương mại hàng hoá và dịch vụ trong bối cảnh hội nhập nền kinh tế thế giới. Luận án của tác giả Hà Thị Thanh Bình sẽ là một trong những nguồn tài liệu quan trọng để tác giả kế thừa và cập nhật các quy định mới, từ đó, phân tích các biện pháp hạn chế trong thương mại nói chung, phân tích các biện pháp hạn chế thương mại đối với hàng nông sản nói riêng ở góc độ pháp lý.

Nghiên cứu này đã đưa ra cách phân loại các biện pháp phi thuế quan phổ biến hiện nay trên thế giới và tác động của những biện pháp này đối với hoạt động thương mại quốc tế. Nội dung chính của Báo cáo là phân tích thực trạng xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam tại các thị trường như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc… Từ các số liệu phân tích và so sánh các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật của Việt Nam liên quan đến các biện pháp vệ sinh dịch tễ và hàng rào kỹ thuật trong thương mại; tình trạng hàng xuất khẩu của Việt Nam bị từ chối nhập khẩu trong giai đoạn 2011-2013, Báo cáo đã đưa ra những khuyến nghị định hướng để Chính phủ, các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất khẩu các mặt hàng cụ thể có thể điều chỉnh lại chiến lược xuất khẩu, nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh của hàng hoá Việt Nam khi xuất khẩu vào các thị trường chủ yếu. Dựa trên các số liệu và kiến nghị của Báo cáo này, tác giả kế thừa một cách có chọn lọc để đánh giá những tác động tích cực cũng như tiêu cực của các biện pháp về vệ sinh dịch tế đối với hàng nông sản xuất khẩu và trong việc nghiên cứu xây dựng kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật có liên quan. Luận án tiến sĩ Luật học 13 (v) “FTA Việt Nam – EU: những cơ hội và thách thức từ hàng rào phi thuế quan” của Trần Thị Hà, Viện Chiến lược và Chính sách tài chính, năm 2017.

Với công trình nghiên cứu này, tác giả Trần Thị Hà đã đánh giá tình hình xuất khẩu nói chung giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu trong thời gian qua, qua đó phân tích những mặt hàng nào có nhiều tiềm năng với Việt Nam (nhưng không phân tích hàng nông sản). Từ đó, đề xuất giải pháp để vượt qua các rào cản phi thuế quan từ thị trường Liên minh Châu Âu. Tuy nhiên, như đã đề cập, tác giả Trần Thị Hà vẫn chưa có sự phân tích chuyên sâu đối với hàng nông sản, mà chỉ đưa nhận xét chung chung cho các loại hàng hóa và chưa phân tích đến những thách thức đối với sản phẩm nông nghiệp của Việt Nam trên thị trường Châu Âu cũng như tại các thị trường khác16. Mặc dù vậy, tác giả kế thừa những phát hiện của tác giả Trần Thị Hà để đánh giá các điều kiện nhập khẩu hàng nông sản của Liên minh Châu Âu, trên cơ sở cập nhật các thoả thuận cụ thể trong Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu.

(vi) “Nghiên cứu đề xuất giải pháp vượt rào cản kỹ thuật đối với mặt hàng trái cây của vùng Đồng bằng sông Cửu Long sang thị trường Mỹ”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ do Tiến sĩ Phạm Xuân Thu làm chủ nhiệm, năm 2017. Nội dung nghiên cứu của đề tài này là cơ sở lý lý luận về rào cản kỹ thuật đối với mặt hàng trái cây của thị trường Hoa Kỳ; thực trạng hoạt động xuất khẩu trái cây của vùng đồng bằng sông Cửu Long sang thị trường Hoa Kỳ; và đưa ra các kiến nghị (ở góc độ kinh tế) để giúp mặt hàng trái cây này có thể vượt qua các rào cản của thị trường Hoa Kỳ. Mặc dù đề tài nghiên cứu này không tập trung vào việc phân tích ở góc độ pháp lý các quy định điều chỉnh chất lượng hàng nông sản của các nước phát triển khác (ngoài Hoa Kỳ) cũng như chưa phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam, tuy nhiên, tác giả sẽ kế thừa một số kết quả nghiên cứu của 16 Trần Thị Hà (2017). FTA Việt Nam – EU: những cơ hội và thách thức từ hàng rào phi thuế quan.vn/webcenter/portal/vclvcstc/r/m/ncvtd/ncvtd_chitiet?dDocName=MOFUCM 105275&dID=109397&_afrLoop=47619076084896089#!%40%40%3FdID%3D109397%26_afrL oop%3D47619076084896089%26dDocName%3DMOFUCM105275%26_adf.ctrl- state%3Dykw1w030d_4, truy cập ngày 21/9/2018.

Luận án tiến sĩ Luật học 14 nghiên cứu này, để từ đó phân tích và xây dựng các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng hàng nông sản của Việt Nam ở khía cạnh vệ sinh dịch tễ. (vii) “Thực trạng và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam” của tác giả Nguyễn Trọng Khương và Trương Thị Thu Trang, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 14(342)-tháng 7/2017, tr. Bài viết đã tổng hợp và đánh giá tình hình xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong năm 2016, phân tích những ưu và nhược điểm trong hoạt động sản xuất – xuất khẩu hàng nông sản Việt Nam đối với ba nhóm chủ thể: người sản xuất nông sản, doanh nghiệp xuất khẩu nông sản và chính sách hỗ trợ của nhà nước. Qua những phân tích đó, nhóm tác giả kiến nghị các nhóm giải pháp chung để thúc đẩy hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong giai đoạn sắp tới.

Một số nội dung trong bài viết này dựa trên các số liệu năm 2016-2017, nhưng tác giả sẽ tham khảo mang tính chọn lọc để xây dựng kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam nói chung, pháp luật về các biện pháp vệ sinh dịch tễ nói riêng cho hàng nông sản xuất khẩu trong giai đoạn hiện nay. (viii) “Quản lý nhà nước đối với xuất khẩu nông sản ở Việt Nam trong hội nhập quốc tế”, luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Phong Lan, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, năm 2017.