CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HUY ĐỘNG VỐN DƯỚI HÌNH THỨC NHẬN TIỀN GỬI CỦA CÁ NHÂN VÀ PHÁP LUẬT VỀ HUY ĐỘNG VỐN DƯỚI HÌNH THỨC NHẬN TIỀN GỬI CỦA CÁ NHÂN 1. Một số vấn đề lý luận về huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân 1. Định nghĩa hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân Huy động vốn là một hoạt động mang tính chất thường xuyên, liên tục, gắn liền với kế hoạch kinh doanh của NHTM, nguồn vốn huy động này sẽ được NHTM tiến hành các hoạt động kinh doanh của mình như cấp tín dụng, cung cấp dịch vụ thanh toán…Về bản chất, hoạt động huy động vốn cũng chính là việc NHTM đi vay tiền của KH đi kèm theo đó là điều kiện hoàn trả về gốc lẫn lãi khi đến hạn hoặc khi KH có nhu cầu rút vốn khi có nhu cầu. Hoạt động huy động vốn của NHTM thì vô cùng đa dạng, trong đó, huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi được coi là hình thức huy động vốn cổ điển nhất và mang tính chất đặc thù của NHTM.
Về mặt khái niệm, các văn bản như Luật các TCTD năm 2010 sửa đổi bổ sung năm 2017 hay các văn bản có liên quan khác không có định nghĩa cụ thể thế nào là hoạt động huy động vốn mà chỉ liệt kê ra các hình thức huy động vốn mà TCTD được thực hiện tương ứng với từng loại hình TCTD. Đối với NHTM, theo Luật các TCTD năm 2010 sửa đổi bổ sung năm 2017, tại điều 98 thì NHTM được huy động vốn theo các hình thức như: Nhận tiền gửi, phát hành giấy tờ có giá, vay vốn trên thị trường liên ngân hàng, vay tái cấp vốn tại NHNN Việt Nam. Tuy không có quy định cụ thể nhưng có thể hiểu huy động vốn của NHTM là “nghiệp vụ tiếp nhận nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi từ các tổ chức và cá nhân bằng nhiều hình thức khác nhau để hình thành nên nguồn vốn hoạt động” (Học viện Ngân hàng (2023). Chương 4, Giáo trình Luật Ngân hàng Việt Nam, NXB Lao động, Hà Nội, tr188).
Như vậy có thể thấy, hoạt động huy động vốn sẽ giúp NH tăng nguồn vốn khả dụng để NH có thể thực hiện các hoạt động kinh doanh của mình. Đây cũng là hoạt động cung cấp cho NH nguồn vốn có tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn vốn hoạt động, do vậy, hoạt động này có ý 5 nghĩa vô cùng quan trọng đối với các NHTM dẫn đến cuộc cạnh tranh về vốn cô cùng khốc liệt giữa các NHTM, đặc biệt là đối với huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân và tổ chức. Đối với vốn tiền gửi, đây là nguồn vốn mà NHTM huy động từ các cá nhân, tổ chức dùng để làm vốn kinh doanh thông qua các nghiệp vụ như: nhận tiền gửi, thanh toán… và luôn đi kèm với điều kiện hoàn trả cả gốc và lãi. Các loại tiền gửi hiện nay mà NHTM được huy động, được quy định trong Luật các TCTD năm 2010 sửa đổi, bổ sung năm 2017 cụ thể: Tiền gửi không kỳ hạn: Đây là loại tiền gửi mà KH có thể rút bất cứ lúc nào, nhằm bảo đảm an toàn tài sản và thực hiện các khoản thanh toán qua NH.
Loại tiền gửi này thường có lãi suất thấp Tiền gửi tiết kiệm: Đây là loại tiền gửi nhằm mục đích tích lũy an toàn và hưởng lãi. Người gửi có thể gửi trực tiếp tại NHTM hoặc gửi thông qua hình thức online. Bản chất cũng như một khoản đầu tư và mong muốn nhận được khoản tiền lớn trong tương lai. Đối với tiền gửi tiết kiệm thì có mức lãi suất và kỳ hạn khá linh hoạt và đa dạng.
Tiền gửi có kỳ hạn: Là loại tiền gửi mà KH gửi vào NH trong một thời gian xác định với mục tiêu sinh lời. Như vậy, có thể rút ra định nghĩa hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân là việc nhận tiền gửi của cá nhân dưới hình thức nhận tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi không kỳ hạn và tiền gửi tiết kiệm và các hình thức khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ cả tiền gốc, lãi cho người gửi theo thỏa thuận. Cá nhân để có thể gửi tiền tại NH phải đáp ứng các điều kiện về chủ thể theo quy định của BLDS 2015 và các điều kiện khác theo quy định của pháp luật ngân hàng. Đặc điểm của hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân Hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân có các đặc điểm sau đây, cụ thể: 6 Thứ nhất, về chủ thể: Hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi luôn có sự tham gia của hai chủ thể đó là TCTD ở đây là các NHTM và người gửi tiền (KH).
Trong đó, NHTM đóng vai trò là bên đi vay, đây là hoạt động mang tính nghề nghiệp, thường xuyên và liên tục của NHTM. Còn người gửi tiền là những cá nhân có nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi có nhu cầu gửi tiền tại NHTM để hưởng lãi hoặc sử dụng dịch vụ thanh toán do NHTM cung ứng. Người gửi tiền trong quan hệ này đóng vai trò là bên cho vay, tức là chuyển tiền thuộc sở hữu của mình cho NH quản lý, sử dụng và được hưởng lãi. Thứ hai, về tính chất: Đây là một hoạt động thường xuyên, liên tục, mang tính nghề nghiệp, không bị giới hạn thời gian và không bị giới hạn ở mức tiền gửi tối đa mà NHTM được quyền huy động.
Khác với các hình thức khác như vay tái cấp vốn của NHNN, phát hành giấy tờ có giá thì có những điều kiện nhất định. NHTM được tiến hành huy động vốn khi có nhu cầu về vốn lớn hoặc thiếu vốn, ổn định trong một khoảng thời gian nhất định. Thứ ba, về thủ tục: Hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân được tiến hành một cách nhanh chóng, đơn giản và không nhất thiết phải trải qua quá trình thương lượng, thẩm định. Khác với các hoạt động nghiệp vụ khác của NH, ví dụ như hoạt động cho vay, trước khi ra quyết định cho vay đối với KH phải trải qua 6 bước phân tích, kiểm tra và thẩm định.
Rõ ràng đối với nhận tiền gửi, cá nhân nào có nhu cầu gửi tiền đều có thể tới TCTD được pháp luật cho phép để gửi tiền nhằm thỏa mãn mục đích của mình. Thứ tư, về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ: Đối với hoạt động huy động vốn bằng nhận tiền gửi của cá nhân thì sẽ không xuất hiện các hình thức bảo đảm thực hiện nghĩa vụ như cầm cố, thế chấp hay bảo lãnh giống như hoạt động cấp tín dụng giữa NHTM và KH. Mà thay vào đó, KH sẽ được lựa chọn dựa trên mức độ uy tín, tín nhiệm của một NHTM nào đó để quyết định gửi tiền và tin tưởng về khả năng được nhận lại số tiền gốc và lãi kèm theo. Phân loại hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân Nắm bắt được nhu cầu của KH, việc các TCTD nói chung và NHTM nói riêng đa dạng hóa các sản phẩm, dịch vụ của mình là vô cùng cần thiết.
Khi đời sống, kinh tế. xã hội phát triển nhu cầu của con người càng cao.Có thể phân loại hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của cá nhân theo các tiêu chí như sau: Phân loại theo kỳ hạn gồm: hoạt động nhận tiền gửi có kỳ hạn và hoạt động nhận tiền gửi không kỳ hạn. Hoạt động nhận tiền gửi có kỳ hạn: KH được rút sau một thời gian nhất định theo kỳ hạn đã thỏa thuận khi gửi tiền với mục tiêu chủ yếu là để hưởng lãi. Lãi suất của tiền gửi có kỳ hạn thường cao hơn lãi suất tiền gửi không kỳ hạn.
Hoạt động nhận tiền gửi không kỳ hạn: KH khi gửi tiền tại NHTM được rút tiền ở bất kỳ thời điểm nào mà NHTM đều phải đáp ứng. Mục tiêu của loại tiền gửi này là để đảm bảo an toàn và thanh toán. Thông qua hình thức này KH có thể dễ dàng tiếp cận với những sản phẩm của NH như là dịch vụ thanh toán qua NH, ủy nhiệm chi. Tiền gửi không kỳ hạn có lãi suất thấp.
Đối với hình thức này NH khó có thể dự báo được quy mô tiền gửi không kỳ hạn, bởi nguồn vốn này biến động thường xuyên. Do vậy, quản lý tiền gửi không kỳ hạn là một phần vô cùng quan trọng của quản lý dự trữ của NHTM. Phân loại theo mục đích gửi tiền: Tiền gửi không kỳ hạn và tiền gửi tiết kiệm. Tiền gửi không kỳ hạn: mục đích chủ yếu là để thanh toán.
KH có thể dễ dàng thanh toán các hóa đơn mà không cần đến tận nơi để nộp, thanh toán cho các khoản chi phí phát sinh bằng cách chuyển khoản mà không cần sử dụng tiền mặt khi đã gửi tiền tại NHTM. Hình thức này hiện nay đã trở nên vô cùng phổ biến. Tiền gửi tiết kiệm: mục đích chính là tích lũy, an toàn và hưởng lãi. KH có nhu cầu có thể gửi tiết kiệm tại quầy hoặc gửi tiết kiệm online với nhiều kỳ hạn và mức lãi suất khác nhau.
Đối với tiền gửi tiết kiệm cũng được chia làm tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn (người gửi tiền sẽ được rút tiền sau một kỳ hạn gửi tiền nhất định mà hai bên đã thỏa thuận. Tuy nhiên, KH vẫn có thể rút trước hạn nhưng sẽ chỉ được 8 hưởng lãi như tiền gửi không kỳ hạn) và tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn. Cũng giống như tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn cũng có tính không ổn định, NHTM huy động từ KH nhưng KH đó chưa có dự định rõ ràng trong tương lai hoặc không thực sự an tâm về việc gửi tiền mà chỉ muốn được hưởng một khoản lãi từ số tiền tạm thời nhàn rỗi đó. Phân loại theo đồng tiền KH gửi: Tiền gửi bằng đồng Việt Nam và tiền gửi bằng ngoại tệ.
Tiền gửi bằng đồng Việt Nam: NHTM huy động vốn tiền gửi bằng đồng Việt Nam và người nhận được hưởng lãi theo đồng Việt Nam. Tiền gửi bằng đồng Việt Nam chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn vốn huy động của các NHTM tại Việt Nam Tiền gửi bằng ngoại tệ: NHTM nhận tiền gửi của cá nhân nhưng không phải bằng đồng Việt Nam mà bằng đồng ngoại tệ khác như USD, EURO…KH sẽ được hưởng lãi suất theo đồng ngoại tệ mà KH gửi tại NHTM. Phân loại theo đối tượng huy động: Đối tượng là cá nhân và đối tượng là tổ chức.