CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ L ẬN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUA NGÂN HÀNG 1. Tổng quan về ngân hàng thương mại 1. Khái niệm và đặc điểm hoạt động của ngân hàng thương mại - Theo PGS. Lê Văn Tề (2004): Ngân hàng là một trong các tổ chức tài chính quan trọng nhất đối với nền kinh tế.
Các ngân hàng có thể được định nghĩa qua chức năng, các dịch vụ hoặc vai trò mà chúng thực hiện trong nền kinh tế. Tuy nhiên, các yếu tố trên không ngừng thay đổi. Thực tế, có rất nhiều tổ chức tài chính bao gồm có cả các công ty kinh doanh chứng khoán, công ty môi giới chứng khoán, quỹ hỗ trợ và công ty bảo hiểm hàng đầu đều đang cố gắng cung cấp các dịch vụ của ngân hàng. Ngược lại, ngân hàng cũng đang mở rộng phạm vi cung cấp dịch vụ liên quan đến một số dịch vụ như bất động sản, môi giới chứng khoán, tham gia hoạt động bảo hiểm và thực hiện nhiều dịch vụ mới khác.
Do vậy, để đưa ra định nghĩa chính xác về ngân hàng thương mại không phải là dễ dàng. - Theo Giáo sư Peter S.Rose trong cuốn Quản trị ngân hàng thương mại thì Ngân hàng là tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán – và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. Còn theo Ngân hàng Thế giới định nghĩa: Ngân hàng là tổ chức tài chính nhận tiền gửi chủ yếu ở dưới dạng không kỳ hạn hoặc tiền gửi được rút ra với một thông báo ngắn hạn (tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn và các khoản tiết kiệm). - Tại ngân hàng nhà nước Việt Nam có ghi:“N ân hàn thươn mại là loại hình Tổ hứ tín d n đượ thự hiện toàn bộ hoạt độn n ân hàn và á hoạt độn kinh doanh ó li n q an”, trong đó “Hoạt độn n ân hàn là hoạt độn kinh doanh tiền tệ và dị h v n ân hàn với nội d n thườn x y n là nhận tiền ửi, sử d n tiền này đ n ấp tín d n và n ấp á dị h v thanh toán” (Luật các tổ chức tín dụng theo điều 4, số 47/ 2016/QH12 ngày 16/6/ 2016).
6 Như vậy, có thể đưa ra khái niệm: NHTM là đơn vị kinh doanh tiền tệ bằng hoạt động chủ yếu là nhận tiền gửi và cho vay, với mục tiêu lợi nhuận. NHTM là một trong những định chế tài chính mà đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thỏa mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. Các hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại 1.
Hoạt độn h y động vốn Huy động vốn là một trong những nghiệp vụ hoạt động tạo vốn quan trọng hàng đầu của các ngân hàng thương mại. Với chức năng và nhiệm vụ của mình, các ngân hàng thương mại đã thu hút, tập trung các nguồn vốn tiền tệ tạm thời chưa sử dụng của các doanh nghiệp, các tầng lớp dân cư vào ngân hàng. Mặt khác, trên cơ sở nguồn vốn huy động được, ngân hàng s tiến hành hoạt động cho vay phục vụ cho nhu cầu phát triển sản xuất, các mục tiêu phát triển kinh tế vùng, ngành, thành phần kinh tế, đáp ứng nhu cầu vốn của xã hội nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Với hoạt động huy động vốn, các ngân hàng thương mại đã thực sự huy động được sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế vào quá trình sản xuất, lưu thông hàng hóa.
Nếu không có ngân hàng thương mại, việc huy động của cải xã hội vào quá trình sản xuất kinh doanh, tiêu dùng s chậm đi rất nhiều. Nhờ hoạt động huy động vốn của ngân hàng, tiền tiết kiệm của cá nhân, đoàn thể, các tổ chức kinh tế được huy động vào quá trình vận động của nền kinh tế. Nó chuyển của cải, tài nguyên xã hội từ nơi chưa sử dụng, còn tiềm tàng vào quá trình sử dụng phục vụ cho sản xuất kinh doanh nâng cao mức sống xã hội. Hoạt động sử d ng vốn Đây là hoạt động trực tiếp đưa lại lợi nhuận cho ngân hàng.
Đối tượng kinh doanh của ngân hàng thương mại là tiền tệ và quyền sử dụng tiền tệ, vì thế lợi tức của ngân hàng có được chủ yếu từ việc đầu tư và cho vay. Nếu một ngân hàng huy động được nguồn vốn dồi dào nhưng không có kế hoạch sử dụng vốn hợp lý, hiệu quả thì không những không đem lại lợi nhuận cho ngân hàng, ngược lại còn không có nguồn bù đắp chi phí từ việc huy động. Do vậy, có thể nói sử dụng vốn là hoạt 7 động hết sức quan trọng của mỗi ngân hàng. Hoạt động sử dụng vốn bao gồm các hoạt động ngân quỹ, cho vay, đầu tư tài chính… Một ngân hàng có hoạt động sử dụng vốn với hiệu quả cao s nâng cao vai trò, uy tín của ngân hàng, tăng cường sức cạnh tranh trên thị trường, từ đó thu hút được nhiều khách hàng đến giao dịch với mình, tạo điều kiện thuận lợi để mở rộng hoạt động huy động vốn.
Vì vậy, nhiệm vụ của mỗi ngân hàng là phải thường xuyên bám sát mục tiêu phát triển kinh tế vùng, ngành, đất nước… để có các hình thức đầu tư đúng đắn, có hiệu quả cao. Các hoạt động trung gian Bên cạnh nghiệp vụ cơ bản của ngân hàng thương mại là cho vay và nhận tiền gửi nhằm đem lại nguồn thu nhập cho ngân hàng từ chênh lệch lãi suất giữa lãi suất cho vay thu được và lãi suất đầu vào phải trả thì các ngân hàng còn thực hiện nhiều hoạt động dịch vụ khác. Đó là các công việc trung gian về tiền tệ nhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng về sinh lời, đầu tư, giữ hộ hay đảm bảo an toàn tài sản…nhằm đem lại nguồn thu cho ngân hàng thông qua phí dịch vụ. Các dịch vụ ở đây bao gồm các dịch vụ truyền thống nhu thu đổi ngoại tệ, dịch vụ thanh toán trong nước và thanh toán quốc tế, dịch vụ bảo quản vật có giá, cung cấp các tài khoản giao dịch, dịch vụ uỷ thác…Các dịch vụ mới phát triển theo xu hướng ngân hàng hiện đại như tư vấn tài chính, quản lý ngân quỹ, bảo lãnh…Các loại dịch vụ mới như giao dịch qua internet banking và SMS Banking, dịch vụ bảo hiểm và kinh doanh chứng khoán cũng đang được mở rộng.
Nhìn chung, danh mục các dịch vụ do ngân hàng cung cấp tạo ra một sự thuận lợi rất lớn cho khách hàng. Khách hàng có thể hoàn toàn thoả mãn tất cả các nhu cầu dịch vụ tài chính của mình thông qua một ngân hàng và tại một địa điểm. Hiện nay xu hướng nguồn thu về dịch vụ ngày càng tăng và chiếm tỷ trọng lớn trong tổng doanh thu về hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Đồng thời với các hoạt động trung gian, ngân hàng thương mại góp phần làm tăng khả năng chu chuyển của đồng vốn, giảm lượng tiền mặt trong lưu thông, tiết kiệm được chi phí lưu thông trong xã hội.
Lý luận về hoạt động thanh toán qua ngân hàng thương mại Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động thanh toán là một yêu cầu khách quan, là điều kiện cần thiết phục vụ cho quá trình tái sản xuất xã hội. Hoạt động thanh toán được thực hiện dưới hai hình thức là thanh toán bằng tiền mặt và hoạt động thanh toán qua ngân hàng. Thanh toán bằng tiền mặt là việc chi trả trực tiếp bằng tiền mặt trong các quan hệ thanh toán thu chi giữa các thành phần kinh tế trong xã hội. Khi đó tiền tệ đóng vai trò là vật môi giới trong quá trình lưu thông.
Tuy nhiên, khi sản xuất và trao đổi hàng hóa phát triển đến một trình độ cao hơn, thì việc thanh toán trực tiếp bằng tiền mặt tỏ ra không còn ưu việt nữa, đòi hỏi một phương thức hiện đại hơn, phù hợp hơn ra đời. Chính vì vậy, hoạt động thanh toán qua ngân hàng xuất hiện đã dần thay thế cho phương thức thanh toán bằng tiền mặt, giờ đây, hoạt động hoạt động thanh toán qua ngân hàng đã dần trở thành một trong những hoạt động dịch vụ quan trọng của các Ngân hàng. Khái niệm hoạt động thanh toán qua ngân hàng Trên thực tế, thanh toán vẫn còn khá mới mẻ đối với một số nước trên Thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển. Vì vậy, khó có thể có một cái nhìn chính xác và đồng nhất về loại hình dịch vụ thanh toán này giữa các quốc gia.
Hiện nay, vẫn còn rất nhiều những định nghĩa khác nhau về hoạt động thanh toán qua NH: Thanh toán trong nền kinh tế quốc dân là tổng hợp các khoản thanh toán được thực hiện bằng cách trích tài khoản hoặc bù trừ giữa các đơn vị thông qua trung gian là Ngân hàng hoặc các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán. Thanh toán là hình thức dịch chuyển số tiền nhất định từ tài khoản của đơn vị này sang tài khoản của đơn vị khác bằng các thể thức thanh toán của Ngân hàng như: Ủy nhiệm thu, Ủy nhiệm chi, Séc… trong cùng địa phương hoặc khác địa phương. Tuy nhiên có thể rút ra một khái niệm chung nhất, khái quát nhất như sau: “Họat độn thanh toán là việ hi trả tiền hàn hóa, dị h v iữa á hủ th đượ thự hiện bằn á h trí h h y n khoản hoặ bù trừ ôn nợ lẫn nha thôn q a hệ thốn tài khoản ở N ân hàn mà khôn phải dùn đến tiền mặt. Các hình thức họat động thanh toán 1.
Séc thanh toán Séc là lệnh trả tiền của chủ tài khoản, được lập trên mẫu do Ngân hàng nhà nước quy định, yêu cầu ngân hàng phục vụ mình trích tiền từ tài khoản tiền gửi của mình để trả cho người thụ hưởng có tên trên séc hay người cầm tờ séc đó. Như vậy, chủ thể tham gia thanh toán Séc gồm: người ký phát, người thụ hưởng và Ngân hàng. Trong đó, mỗi bên có quyền lợi và nghĩa vụ nhất định trong thanh toán Séc.