Chương 1: Giới thiệu đề tài. - Chương 2: Cơ sở lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm. - Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. - Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận.
- Chương 5: Kết luận và gợi ý chính sách. -5- CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2. Các lý thuyết liên quan 2. Phân cấp nguồn thu 2.
Nội dung cơ bản về phân cấp nguồn thu Theo Luật Ngân sách Nhà nước thì Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước (Quốc hội, 2015). Phân cấp quản lý ngân sách (hay phân cấp tài khóa) được hiểu là việc làm nhằm giải quyết mối quan hệ giữa các cấp chính quyền trong hệ thống Ngân sách Nhà nước Việt Nam bằng cách chuyển giao chuyển giao trách nhiệm và quyền hạn từ Trung ương đến các cấp chính quyền địa phương trong việc quyết định và quản lý ngân sách nhà nước, đảm bảo cho chính quyền địa phương có sự tự chủ nhất định về tài chính để thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình (Nguyễn Thị Huyền, 2013). Hay theo World Bank (2003) cho rằng phân cấp quản lý ngân sách là một trong những vấn đề rất quan trọng đối với quản lý tài chính và kinh tế vĩ mô, đây là vấn đề phức tạp và liên quan đến hàng loạt các mối quan hệ giữa các cấp quản lý trong việc hình thành, phân phối và sử dụng Ngân sách Nhà nước. Mặt khác, theo Fritzen (2006) thì phân cấp quản lý ngân sách là một sự cho phép chính quyền địa phương có thể nâng cao hoặc chia sẻ các khoản chi tiêu nhiều hơn trong Ngân sách Nhà nước.
Qua đó, mục tiêu cốt lõi của phân cấp quản lý ngân sách là nhằm đảm bảo các nguồn lực tài chính quốc gia được huy động và phân phối, sử dụng một cách hiệu quả nhất. Song song đó, việc phân cấp quản lý ngân sách còn để đảm bảo tính chủ động, sáng tạo của chính quyền địa phương trong hoạt động khai thác, sử dụng vốn Ngân -6- sách Nhà nước, cân bằng sự hài hòa về quyền lực trong quản lý kinh tế - xã hội và quản lý ngân sách của các cấp chính quyền. Để phân cấp quản lý ngân sách hợp lý phát huy tốt hiệu quả, đảm bảo cân đối giữa các nhiệm vụ thu - chi của chính quyền địa phương các cấp thì cần xây dựng một hệ thống Ngân sách Nhà nước với các cấp ngân sách sao cho thật sự phù hợp và gắn kết với hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước từ trung ương đến địa phương. Một hệ thống phân cấp ngân sách lý tưởng phải đảm bảo tính minh bạch và xác định rõ quyền hạn, trách nhiệm của các cấp chính quyền trong việc huy động, phân bổ, sử dụng các nguồn lực tài chính quốc gia.
Với mục tiêu này, hệ thống Ngân sách Nhà nước ở Việt Nam trong thời gian qua đã từng bước được xây dựng và hoàn thiện, phù hợp với từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội của đất nước hiện nay (Phạm Ngọc Dũng, 2019). Hệ thống Ngân sách Nhà nước của Việt Nam hiện nay Hệ thống Ngân sách Nhà nước Ngân sách Trung ương Ngân sách địa phương NS cấp Tỉnh NS cấp Huyện NS cấp Xã Nguồn: Nguyễn Thị Huyền (2013) Qua Hình 2.1, vấn đề phân cấp quản lý ngân sách của Việt Nam mang tính lồng ghép và tính thứ bậc rất cao, tạo nên một đặc điểm khác biệt so với nhiều nước trên thế giới (Vũ Sỹ Cường, 2012). Cụ thể, theo Tào Hữu Phùng (2008), Ngân sách Nhà nước sẽ bao gồm Ngân sách Trung ương và ngân sách các cấp chính quyền địa -7- phương. Ngân sách cấp dưới là bộ phận hợp thành của ngân sách cấp trên.
Ngân sách cấp trên không chỉ bao gồm ngân sách cấp mình mà còn gồm cả ngân sách cấp dưới. Do tính chất lồng ghép của hệ thống Ngân sách Nhà nước mà nhiều chỉ tiêu thu và chi của ngân sách cấp dưới do cấp trên ấn định. Cấp ngân sách bên dưới sẽ bị phụ thuộc vào cấp ngân sách bên trên. Tương ứng với việc lồng ghép, phụ thuộc lẫn nhau còn là vấn đề phụ thuộc về trách nhiệm.
Các vấn đề trên dẫn đến sự không rõ ràng, minh bạch trong quản lý ngân sách. Trên thực tế chính quyền địa phương chỉ mới được được quyền tổ chức thực thi ngân sách, còn thẩm quyền quyết định đa phần vẫn thuộc về Trung ương. Theo Nguyễn Thị Huyền (2013), nội dung chính của phân cấp quản lý ngân sách hiện nay gồm: phân cấp nguồn thu; phân cấp nhiệm vụ chi; các khoản trợ cấp, chuyển giao và vay nợ. Đối với phân cấp nguồn thu và phân cấp nhiệm vụ chi của từng cấp ngân sách luôn là vấn đề được quan tâm trong mọi thời kỳ; phân cấp nguồn thu ngân sách còn là một biện pháp để bảo đảm tính chủ động của chính quyền địa phương trong thực hiện những nhiệm vụ được giao.
Hệ thống phân cấp quản lý ngân sách hiện nay giữa Trung ương và chính quyền địa phương Phân cấp quản lý ngân sách Phân cấp nguồn thu (Phân cấp tài khóa) Phân cấp nhiệm vụ chi Các khoản trợ cấp và chuyển giao Vay nợ Nguồn: Nguyễn Thị Huyền (2013) -8- Việc phân cấp nguồn thu đúng đắn và hợp lý không chỉ đảm bảo phương tiện tài chính cho việc duy trì, phát triển hoạt động của các cấp chính quyền nhà nước từ trung ương đến địa phương, mà còn tạo điều kiện phát huy được các lợi thế nhiều mặt của từng vùng, từng địa phương trong cả nước. Đồng thời, nó cho phép quản lý và kế hoạch hóa ngân sách nhà nước được tốt hơn, điều chỉnh hợp lý mối quan hệ giữa các cấp chính quyền cũng như mối quan hệ giữa các cấp ngân sách. Từ đó, Luận văn nhận định được rằng “phân cấp nguồn thu” là việc Trung ương phân chia lại một khoản ngân sách từ tổng thu ngân sách Nhà nước cho các chính quyền địa phương để cân đối theo yêu cầu nhiệm vụ chi của từng địa phương. Việc phân cấp nguồn thu sẽ góp phần hạn chế việc phải cấp bổ sung ngân sách từ cấp trên cho ngân sách cấp dưới để đảm bảo cân đối ngân sách.
Hiện nay, phân cấp nguồn thu giữa Trung ương và chính quyền địa phương bao gồm 02 nội dung, gồm: phân cấp thu ngân sách địa phương được hưởng 100% và phân cấp thu ngân sách địa phương hưởng từ các khoản thu phân chia. Trong đó: * Phân cấp thu ngân sách địa phương được hưởng 100%, gồm: Thuế tài nguyên, trừ thuế tài nguyên thu từ hoạt động thăm dò, khai thác dầu, khí; Thuế môn bài; Thuế sử dụng đất nông nghiệp; Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp; Tiền sử dụng đất, trừ thu tiền sử dụng đất tại điểm k khoản 1 Điều 35 của Luật này; Tiền cho thuê đất, thuê mặt nước; Tiền cho thuê và tiền bán nhà ở thuộc sở hữu nhà nước; Lệ phí trước bạ; Thu từ hoạt động xổ số kiến thiết; Các khoản thu hồi vốn của ngân sách địa phương đầu tư tại các tổ chức kinh tế; thu cổ tức, lợi nhuận được chia tại công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có vốn góp của Nhà nước do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đại diện chủ sở hữu; thu phần lợi nhuận sau thuế còn lại sau khi trích lập các quỹ của doanh nghiệp nhà nước do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đại diện chủ sở hữu; Thu từ quỹ dự trữ tài chính địa phương; Thu từ bán tài sản nhà nước, kể cả thu tiền sử dụng đất gắn với tài sản trên đất do các cơ quan, -9- tổ chức, đơn vị thuộc địa phương quản lý; Viện trợ không hoàn lại của các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân ở nước ngoài trực tiếp cho địa phương; Phí thu từ các hoạt động dịch vụ do các cơ quan nhà nước địa phương thực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt động thì được khấu trừ; các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đại diện chủ sở hữu thì được phép trích lại một phần hoặc toàn bộ, phần còn lại thực hiện nộp ngân sách theo quy định của pháp luật về phí, lệ phí và quy định khác của pháp luật có liên quan; Lệ phí do các cơ quan nhà nước địa phương thực hiện thu; Tiền thu từ xử phạt vi phạm hành chính, phạt, tịch thu khác theo quy định của pháp luật do các cơ quan nhà nước địa phương thực hiện; Thu từ tài sản được xác lập quyền sở hữu của Nhà nước do các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc địa phương xử lý; Thu từ quỹ đất công ích và thu hoa lợi công sản khác; Huy động đóng góp từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật; Thu kết dư ngân sách địa phương và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. * Phân cấp thu ngân sách địa phương hưởng từ các khoản thu phân chia, gồm: Thuế giá trị gia tăng, trừ thuế giá trị gia tăng thu từ hàng hóa nhập khẩu; Thuế thu nhập doanh nghiệp, trừ thuế thu nhập doanh nghiệp thuộc khoản thu ngân sách trung ương hưởng 100%; Thuế thu nhập cá nhân; Thuế tiêu thụ đặc biệt, trừ thuế tiêu thụ đặc biệt từ hàng hóa nhập khẩu; Thuế bảo vệ môi trường, trừ thuế bảo vệ môi trường thu từ hàng hóa nhập khẩu. Một số nguyên tắc phân cấp nguồn thu giữa các cấp ngân sách Theo Luật Ngân sách Nhà nước khi tiến hành phân cấp nguồn thu cần đảm bảo các nguyên tắc sau (Quốc hội, 2015): - Ngân sách trung ương, ngân sách mỗi cấp chính quyền địa phương được phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể.
- 10 - - Ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chi quốc gia, hỗ trợ địa phương chưa cân đối được ngân sách và hỗ trợ các địa phương theo quy định tại khoản 3 Điều 40 của Luật này. - Ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu bảo đảm chủ động thực hiện những nhiệm vụ chi được giao. - Trường hợp cơ quan quản lý nhà nước thuộc ngân sách cấp trên ủy quyền cho cơ quan quản lý nhà nước thuộc ngân sách cấp dưới thực hiện nhiệm vụ chi của mình thì phải phân bổ và giao dự toán cho cơ quan cấp dưới được ủy quyền để thực hiện nhiệm vụ chi đó.