Khóa luận: Các nhân tố tác động đến rủi ro thanh khoản ngân hàng TMCP Việt Nam giai đoạn 2011-2023

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản tại ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam và vai trò của sở hữu nhà nước.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Những Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Rủi Ro Thanh Khoản Tại Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Quy trình nghiên cứu
• 1.7. Tính đóng góp của đề tài
• 1.8. Kết cấu khóa luận
• 1.9. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. Khái niệm về thanh khoản
• 2.2. Khái niệm về rủi ro thanh khoản
• 2.3. Các lý thuyết về cấu trúc vốn
• 2.3.1. Lý thuyết ưa thích thanh khoản
• 2.3.2. Lý thuyết về khả năng thay đổi
• 2.3.3. Lý thuyết quá lớn để đổ vỡ
• 2.3.4. Lý thuyết cho vay thương mại và thanh khoản
• 2.4. Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm
• 2.4.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 2.4.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.1. Biến phụ thuộc
• 3.3.2. Biến độc lập
• 3.4. Quy trình nghiên cứu
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.2. Phân tích tương quan biến và đa cộng tuyến
• 4.2.1. Ma trận tương quan
• 4.2.2. Kiểm định đa cộng tuyến
• 4.3. Hồi quy dữ liệu bảng theo phương pháp Pooled OLS, FEM và REM
• 4.3.1. Lựa chọn mô hình hồi quy giữa Pool OLS, FEM, REM
• 4.3.2. Kiểm định giữa Mô hình Pooled OLS và FEM
• 4.3.3. Kiểm định giữa Mô hình FEM và REM
• 4.3.4. Kiểm định hiện tượng tương quan trong mô hình REM
• 4.3.5. Khắc phục các khuyết tật của mô hình lựa chọn
• 4.3.6. Biến nội sinh và phương pháp GMM
• 4.3.6.1. Biến nội sinh
• 4.3.6.2. Phương pháp GMM
• 4.4. Phân tích mức độ ảnh hưởng của các biến độc lập đến biến phụ thuộc dưới sự tương tác của sở hữu Nhà nước
• 4.4.1. Kết quả hồi quy tương tác giữa sở hữu Nhà nước và khả năng sinh lời bằng phương pháp GMM
• 4.4.2. Kết quả hồi quy tương tác giữa sở hữu Nhà nước và quy mô ngân hàng bằng phương pháp GMM
• 4.4.3. Kết quả hồi quy tương tác giữa sở hữu Nhà nước và tỷ lệ dự phòng rủi ro cho vay của Ngân hàng bằng phương pháp GMM
• 4.4.4. Kết quả hồi quy tương tác giữa sở hữu Nhà nước và tỷ lệ VCSH trên tổng tài sản bằng phương pháp GMM
• 4.4.5. Kết quả hồi quy tương tác giữa sở hữu Nhà nước và tỷ lệ vay các TCTD khác trên VCSH bằng phương pháp GMM
• 4.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.5.1. Khả năng sinh lời (ROE)
• 4.5.1.1. Tác động của khả năng sinh lời (ROE) đến RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.1.2. Tác động của nhân tố sở hữu Nhà nước (STATE) lên mối quan hệ của khả năng sinh lời (ROE) và RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.2. Quy mô ngân hàng (SIZE)
• 4.5.2.1. Tác động của quy mô ngân hàng (SIZE) đến RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.2.2. Tác động của nhân tố sở hữu Nhà nước (STATE) lên mối quan hệ của quy mô ngân hàng (SIZE) và RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.3. Tỷ lệ dự phòng rủi ro cho vay (LLP)
• 4.5.3.1. Tác động của tỷ lệ dự phòng rủi ro cho vay (LLP) đến RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.3.2. Tác động của nhân tố sở hữu Nhà nước (STATE) lên mối quan hệ của tỷ lệ dự phòng rủi ro cho vay (LLP) và RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.4. Tốc độ tăng trưởng (GDP)
• 4.5.5. Tỷ lệ lạm phát (INF)
• 4.5.6. Tỷ lệ VCSH trên tổng tài sản (CAP)
• 4.5.6.1. Tác động của tỷ lệ VCSH trên tổng tài sản (CAP) đến RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.6.2. Tác động của nhân tố sở hữu Nhà nước (STATE) lên mối quan hệ của tỷ lệ VCSH trên tổng tài sản (CAP) và RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.7. Tỷ lệ vay các TCTD khác trên VCSH (EFD)
• 4.5.7.1. Tác động của tỷ lệ vay các TCTD khác trên VCSH (EFD) đến RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5.7.2. Tác động của nhân tố sở hữu Nhà nước (STATE) lên mối quan hệ của tỷ lệ vay các TCTD khác trên VCSH (EFD) và RRTK của Ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.6. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Một số khuyến nghị
• 5.2. Hạn chế của khóa luận và định hướng các nghiên cứu tiếp theo
• 5.2.1. Hạn chế của khóa luận
• 5.2.2. Định hướng các nghiên cứu tiếp theo
• 5.3. Kết luận chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan các nhân tố ảnh hưởng rủi ro thanh khoản ngân hàng

Rủi ro thanh khoản là một trong những thách thức cốt lõi mà các Ngân hàng Thương mại Cổ phần (NHTMCP) Việt Nam phải đối mặt hàng ngày. Việc hiểu rõ những nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản không chỉ giúp nhà quản trị hoạch định chiến lược phù hợp mà còn góp phần đảm bảo sự ổn định của toàn hệ thống tài chính. Bối cảnh kinh tế Việt Nam đang phát triển, cùng với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nhận diện và đo lường rủi ro thanh khoản. Nghiên cứu của Huỳnh Mỹ Hoa (2024) đã cung cấp một góc nhìn sâu sắc về thực trạng rủi ro thanh khoản tại 27 NHTMCP trong giai đoạn 2011-2023, nhấn mạnh vai trò của cả yếu tố nội tại và vĩ mô. Đặc biệt, nghiên cứu này làm nổi bật vai trò tương tác của sở hữu nhà nước, một đặc điểm riêng biệt của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Việc phân tích các yếu tố như quy mô, khả năng sinh lời, chính sách vĩ mô giúp ngân hàng xây dựng một cơ chế phòng ngừa hiệu quả, tránh rơi vào khủng hoảng thanh khoản. Một hệ thống quản trị rủi ro thanh khoản vững chắc phải dựa trên sự thấu hiểu các động lực chính điều khiển dòng tiền ra vào, từ đó duy trì đủ lượng tài sản có tính thanh khoản cao để đáp ứng nghĩa vụ. Bài viết này sẽ đi sâu vào việc phân tích các nhân tố này, dựa trên những phát hiện từ các mô hình nghiên cứu định lượng, nhằm đưa ra cái nhìn toàn diện và các khuyến nghị thực tiễn cho các nhà quản trị ngân hàng.

1.1. Định nghĩa rủi ro thanh khoản và vai trò trong hệ thống

Theo Ủy ban Basel về Giám sát ngân hàng (2010), thanh khoản là khả năng ngân hàng đáp ứng các nghĩa vụ khi đến hạn mà không phải chịu tổn thất. Từ đó, rủi ro thanh khoản (RRTK) được hiểu là rủi ro phát sinh khi ngân hàng không đủ khả năng đáp ứng các yêu cầu rút tiền của khách hàng hoặc các nghĩa vụ thanh toán khác. Rủi ro này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín và lợi nhuận của một ngân hàng riêng lẻ mà còn có thể gây ra hiệu ứng domino, dẫn đến bất ổn cho toàn hệ thống. Một khủng hoảng thanh khoản tại một ngân hàng lớn có thể làm suy giảm niềm tin của công chúng, gây ra hiện tượng rút tiền hàng loạt và thách thức sự ổn định của cả thị trường liên ngân hàng. Do đó, quản trị rủi ro thanh khoản được xem là nền tảng cho hoạt động an toàn và bền vững của mọi tổ chức tín dụng.

1.2. Bối cảnh và thực trạng rủi ro thanh khoản tại Việt Nam

Giai đoạn 2011-2023 chứng kiến nhiều biến động trong nền kinh tế Việt Nam, từ đó tác động mạnh mẽ đến khả năng thanh khoản của các NHTMCP. Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam liên tục được điều chỉnh để kiểm soát lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng tín dụng. Sự thay đổi về lãi suất và các quy định về dự trữ bắt buộc đã trực tiếp ảnh hưởng đến chi phí huy động vốn và chiến lược quản lý tài sản của các ngân hàng. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy các ngân hàng tại Việt Nam, đặc biệt là nhóm NHTMCP, phải đối mặt với áp lực duy trì sự cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và an toàn thanh khoản. Thực trạng rủi ro thanh khoản đòi hỏi các nhà quản trị phải liên tục cập nhật và áp dụng các công cụ đo lường rủi ro thanh khoản hiện đại, phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế như Basel II và Basel III.

II. Top thách thức trong việc quản trị rủi ro thanh khoản hiện nay

Việc quản lý hiệu quả rủi ro thanh khoản đối mặt với nhiều thách thức, xuất phát từ cả yếu tố nội tại của ngân hàng và môi trường kinh tế vĩ mô. Những nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản thường có mối quan hệ phức tạp và phi tuyến tính, đòi hỏi các mô hình phân tích tinh vi. Một trong những thách thức lớn nhất là dự báo chính xác dòng tiền ra vào trong bối cảnh thị trường biến động. Các yếu tố vi mô như chất lượng tài sản, đặc biệt là tỷ lệ nợ xấu (NPL), có thể đột ngột làm suy giảm khả năng thanh khoản. Khi nợ xấu gia tăng, nguồn thu từ lãi vay bị ảnh hưởng và ngân hàng phải tăng trích lập dự phòng, làm giảm lượng tài sản sẵn sàng để đáp ứng các nghĩa vụ. Về phía vĩ mô, những thay đổi đột ngột trong chính sách tiền tệ hoặc niềm tin của thị trường có thể gây ra những cú sốc thanh khoản. Ví dụ, việc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tăng lãi suất điều hành có thể làm tăng chi phí vốn trên thị trường liên ngân hàng, gây khó khăn cho các ngân hàng phụ thuộc vào nguồn vốn này. Việc nhận diện và đo lường rủi ro thanh khoản một cách chính xác là bài toán không hề đơn giản, đòi hỏi sự kết hợp giữa phân tích định lượng và kinh nghiệm quản trị.

2.1. Sự tác động phức tạp của các nhân tố vi mô

Các yếu tố bên trong ngân hàng (vi mô) là nguồn gốc trực tiếp của rủi ro thanh khoản. Quy mô ngân hàng, khả năng sinh lời (ROE), và cơ cấu vốn là những biến số quan trọng. Một ngân hàng có tỷ lệ vốn chủ sở hữu cao thường được xem là an toàn hơn. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Huỳnh Mỹ Hoa (2024), quy mô ngân hàng (SIZE) lớn hơn lại có tác động làm tăng rủi ro thanh khoản, phù hợp với lý thuyết 'quá lớn để sụp đổ' (too big to fail), khi các ngân hàng lớn có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn. Bên cạnh đó, các chỉ số thanh khoản như tỷ lệ cho vay trên tiền gửi (LDR) cũng là một chỉ báo quan trọng. Tỷ lệ LDR quá cao cho thấy ngân hàng đang sử dụng phần lớn tiền gửi để cho vay, giảm dự trữ thanh khoản và tăng rủi ro.

2.2. Ảnh hưởng khó lường từ các biến động kinh tế vĩ mô

Môi trường kinh tế vĩ mô tạo ra một sân chơi đầy biến động cho các ngân hàng. Tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) và tỷ lệ lạm phát (INF) là hai trong số những nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản một cách mạnh mẽ. Khi GDP tăng trưởng cao, nhu cầu tín dụng thường tăng lên, gây áp lực lên nguồn vốn của ngân hàng. Ngược lại, lạm phát cao có thể buộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phải thắt chặt chính sách tiền tệ, làm tăng chi phí huy động vốn. Các cú sốc kinh tế từ bên ngoài hoặc sự thay đổi trong tâm lý nhà đầu tư cũng có thể gây ra hiện tượng rút vốn đột ngột, đẩy ngân hàng vào tình thế khó khăn. Việc dự báo và xây dựng các kịch bản ứng phó với biến động vĩ mô là một phần không thể thiếu trong quản trị rủi ro thanh khoản.

III. Phương pháp đo lường các nhân tố ảnh hưởng rủi ro thanh khoản

Để xác định và lượng hóa những nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản, các nghiên cứu học thuật hiện đại thường sử dụng phương pháp định lượng. Nghiên cứu của Huỳnh Mỹ Hoa (2024) là một ví dụ điển hình khi áp dụng mô hình kinh tế lượng trên dữ liệu bảng (panel data) của 27 NHTMCP Việt Nam trong giai đoạn dài 13 năm (2011-2023). Cách tiếp cận này cho phép phân tích tác động của các yếu tố theo cả chiều không gian (giữa các ngân hàng) và thời gian. Cụ thể, nghiên cứu đã sử dụng các mô hình hồi quy như Pooled OLS, FEM (Fixed Effects Model) và REM (Random Effects Model) để tìm ra mô hình phù hợp nhất. Sau đó, các khuyết tật của mô hình như tự tương quan và phương sai thay đổi được khắc phục bằng phương pháp FGLS (Feasible Generalized Least Squares). Đặc biệt, để giải quyết vấn đề nội sinh, phương pháp GMM (Generalized Method of Moments) đã được áp dụng, đảm bảo kết quả ước lượng vững chắc và đáng tin cậy. Cách tiếp cận khoa học này giúp đo lường rủi ro thanh khoản và các yếu tố tác động một cách khách quan, cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho các nhà hoạch định chính sách và quản trị ngân hàng.

3.1. Mô hình kinh tế lượng và dữ liệu nghiên cứu 2011 2023

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của 27 NHTMCP, tạo thành một bộ dữ liệu bảng với 351 quan sát. Dữ liệu vĩ mô như GDP và lạm phát được lấy từ các nguồn uy tín như World Bank. Việc sử dụng dữ liệu giai đoạn 2011-2023 có ý nghĩa quan trọng vì đây là giai đoạn nền kinh tế Việt Nam trải qua nhiều chu kỳ tăng trưởng và thách thức, giúp phản ánh đầy đủ hơn mối quan hệ giữa các biến. Mô hình kinh tế lượng được xây dựng để kiểm định giả thuyết về tác động của các biến độc lập lên rủi ro thanh khoản.

3.2. Cách xác định các biến đại diện cho rủi ro thanh khoản

Trong nghiên cứu, rủi ro thanh khoản (biến phụ thuộc) được đại diện bởi chỉ số Khe hở tài chính (FGAP), tính bằng (Tổng dư nợ tín dụng - Tổng vốn huy động) / Tổng tài sản. Chỉ số này phản ánh mức độ chênh lệch giữa tài sản kém thanh khoản (cho vay) và nguồn vốn ổn định (huy động). FGAP càng cao, rủi ro thanh khoản càng lớn. Các biến độc lập bao gồm cả yếu tố vi mô (ROE, SIZE, LLP, CAP, EFD) và vĩ mô (GDP, INF). Ngoài ra, một biến giả về sở hữu nhà nước (STATE) được đưa vào mô hình để phân tích vai trò tương tác, đây là một điểm mới và đóng góp quan trọng của nghiên cứu.

IV. Kết quả phân tích các nhân tố ảnh hưởng rủi ro thanh khoản

Kết quả từ mô hình hồi quy GMM trong nghiên cứu của Huỳnh Mỹ Hoa (2024) đã chỉ ra những nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản một cách rõ ràng. Cụ thể, có hai nhân tố tác động cùng chiều làm gia tăng rủi ro thanh khoản là Quy mô ngân hàng (SIZE) và Tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP). Điều này cho thấy khi ngân hàng càng lớn hoặc kinh tế tăng trưởng nóng, áp lực lên thanh khoản càng tăng. Ngược lại, hai nhân tố có tác động ngược chiều, giúp làm giảm rủi ro thanh khoản, là Khả năng sinh lời (ROE) và Tỷ lệ lạm phát (INF). Lợi nhuận cao giúp ngân hàng có bộ đệm vốn tốt hơn, trong khi lạm phát cao thường đi kèm với việc chính sách tiền tệ thắt chặt, làm giảm nhu cầu tín dụng và tăng sức hấp dẫn của tiền gửi. Một phát hiện đặc biệt quan trọng là vai trò của sở hữu nhà nước. Yếu tố này không chỉ tác động trực tiếp mà còn làm thay đổi ảnh hưởng của các biến khác. Sự tham gia của nhà nước có thể làm thay đổi chiều hướng tác động của quy mô ngân hàng và tăng trưởng GDP lên rủi ro thanh khoản, cho thấy sự can thiệp này có thể giúp ổn định và giảm thiểu rủi ro cho các ngân hàng có vốn nhà nước.

4.1. Tác động của quy mô ngân hàng SIZE và tăng trưởng GDP

Kết quả nghiên cứu cho thấy cả quy mô ngân hàng (SIZE) và tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) đều có mối quan hệ cùng chiều với rủi ro thanh khoản (FGAP) ở mức ý nghĩa thống kê cao. Cụ thể, khi quy mô tài sản của ngân hàng tăng lên, rủi ro thanh khoản cũng có xu hướng tăng theo. Tương tự, trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng mạnh, nhu cầu tăng trưởng tín dụng cao hơn, khiến các ngân hàng đẩy mạnh cho vay và có thể làm giảm tỷ lệ tài sản có tính thanh khoản cao, từ đó gia tăng rủi ro.

4.2. Tác động của khả năng sinh lời ROE và lạm phát INF

Ngược lại với hai yếu tố trên, khả năng sinh lời (ROE) và tỷ lệ lạm phát (INF) được phát hiện có tác động ngược chiều đến rủi ro thanh khoản. Một ngân hàng có ROE cao hơn thường có khả năng tích lũy lợi nhuận giữ lại, tạo ra một lớp đệm vốn vững chắc để đối phó với các cú sốc thanh khoản. Đối với lạm phát, kết quả cho thấy khi lạm phát tăng, rủi ro thanh khoản lại giảm. Điều này có thể được giải thích do phản ứng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thường là tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát, khiến việc gửi tiền trở nên hấp dẫn hơn và làm chậm lại nhu cầu vay vốn.

4.3. Vai trò tương tác đặc biệt của yếu tố sở hữu nhà nước

Một trong những đóng góp nổi bật nhất của nghiên cứu là phân tích vai trò tương tác của sở hữu nhà nước (STATE). Kết quả chỉ ra rằng sự hiện diện của vốn nhà nước làm thay đổi chiều hướng tác động của quy mô (SIZE) lên rủi ro thanh khoản. Cụ thể, trong khi các ngân hàng nói chung có quy mô càng lớn thì rủi ro càng cao, sự tham gia của nhà nước dường như giúp giảm thiểu tác động này. Điều này ngụ ý rằng các ngân hàng có vốn nhà nước thường nhận được sự hỗ trợ và có uy tín cao hơn, giúp họ duy trì khả năng thanh khoản tốt hơn ngay cả khi quy mô lớn. Tương tự, yếu tố nhà nước cũng làm tăng thêm tác động tích cực (giảm rủi ro) của ROE và lạm phát.

V. Bí quyết hạn chế rủi ro thanh khoản cho ngân hàng Việt Nam

Từ những phân tích thực nghiệm về những nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản, có thể rút ra nhiều hàm ý chính sách và giải pháp quản trị quan trọng cho các NHTMCP Việt Nam. Đầu tiên, các ngân hàng cần tăng cường hệ thống quản trị rủi ro thanh khoản nội bộ, không chỉ dựa vào các chỉ số thanh khoản truyền thống mà còn phải xây dựng các mô hình dự báo và kiểm tra sức chịu đựng (stress testing) tinh vi. Việc đa dạng hóa nguồn huy động vốn, giảm sự phụ thuộc vào thị trường liên ngân hàng là rất cần thiết. Các nhà quản trị cần chú trọng vào việc nâng cao khả năng sinh lời (ROE) một cách bền vững, vì đây là yếu tố nội tại giúp tạo ra bộ đệm chống lại rủi ro. Đối với các ngân hàng quy mô lớn, cần đặc biệt cẩn trọng với rủi ro đến từ tâm lý 'quá lớn để sụp đổ', và phải có cơ chế giám sát chặt chẽ hơn. Về phía cơ quan quản lý, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về an toàn thanh khoản theo chuẩn mực quốc tế như Basel III, đồng thời có những chính sách tiền tệ linh hoạt nhưng phải minh bạch và dễ dự đoán để giúp các ngân hàng chủ động trong việc hoạch định chiến lược.

5.1. Hàm ý chính sách từ kết quả nghiên cứu thực nghiệm

Kết quả nghiên cứu cho thấy nhà quản trị cần đặc biệt chú ý đến quản lý tăng trưởng tín dụng trong các thời kỳ GDP tăng trưởng nóng. Thay vì chạy theo quy mô, ngân hàng nên tập trung vào chất lượng tài sản, kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ nợ xấu (NPL) và duy trì một cơ cấu tài sản hợp lý với đủ lượng tài sản có tính thanh khoản cao. Đồng thời, việc cải thiện hiệu quả hoạt động để tăng ROE là một chiến lược dài hạn giúp giảm rủi ro thanh khoản một cách tự nhiên. Các ngân hàng cũng cần xây dựng kế hoạch dự phòng thanh khoản chi tiết để ứng phó với các kịch bản bất lợi.

5.2. Định hướng nghiên cứu tương lai về khả năng thanh khoản

Nghiên cứu hiện tại đã mở ra nhiều hướng đi mới. Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi mẫu, bao gồm cả các loại hình tổ chức tín dụng khác nhau. Ngoài ra, việc phân tích tác động của các yếu tố khác như cấu trúc quản trị, công nghệ số (Fintech) đến khả năng thanh khoản cũng là một chủ đề hứa hẹn. Việc sử dụng các phương pháp đo lường rủi ro thanh khoản khác nhau, bên cạnh chỉ số FGAP, cũng sẽ cung cấp một bức tranh toàn diện hơn, giúp hệ thống ngân hàng Việt Nam ngày càng vững mạnh và an toàn trước những biến động của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2023 đã trải qua nhiều biến động lớn gắn liền với các đợt tái cơ cấu quy mô toàn diện. Dữ liệu từ 27 ngân hàng thương mại cổ phần cho thấy chỉ số khe hở tài trợ trung bình duy trì ở mức 61,88%, với biên độ dao động rộng từ 24,28% đến 79,98%, phản ánh mức độ phân hóa sâu sắc trong cấu trúc nguồn vốn và sử dụng vốn. Rủi ro thanh khoản không chỉ đe dọa sự an toàn của từng định chế đơn lẻ mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây đổ vỡ mang tính dây chuyền cho toàn hệ thống tiền tệ quốc gia. Trước yêu cầu cấp thiết về việc tuân thủ các chuẩn mực an toàn vốn Basel II và nâng cao bộ đệm thanh khoản theo Basel III, việc lượng hóa chính xác các động lực chi phối thanh khoản trở thành ưu tiên chiến lược.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xác định và đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố nội tại và kinh tế vĩ mô đến rủi ro thanh khoản tại 27 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong suốt chu kỳ 13 năm từ năm 2011 đến năm 2023. Đặc biệt, nghiên cứu đi sâu làm rõ vai trò điều tiết mang tính quyết định của yếu tố sở hữu Nhà nước đối với các mối quan hệ tác động tài chính này. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học giúp nhà quản trị kiểm soát hiệu quả hệ số khe hở tài chính, tối ưu hóa chi phí huy động vốn và thiết lập ngưỡng dự trữ an toàn nhằm hạn chế tổn thất tài chính khi thị trường đối mặt với các cú sốc rút tiền bất ngờ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của các lý thuyết kinh điển trong lĩnh vực ngân hàng nhằm giải thích cơ chế hình thành và biến động của rủi ro thanh khoản. Đầu tiên, lý thuyết ưa thích thanh khoản của Keynes chỉ ra sự đánh đổi tất yếu giữa mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận và việc duy trì năng lực thanh khoản, khi việc nắm giữ nhiều tài sản có tính thanh khoản cao giúp giảm thiểu rủi ro nhưng làm giảm lợi suất đầu tư sinh lời. Thứ hai, lý thuyết khả năng thay đổi của Moulton nhấn mạnh rằng ngân hàng có thể chủ động phòng ngừa rủi ro chi trả bằng cách nắm giữ các danh mục tài sản có khả năng chuyển đổi nhanh thành tiền mặt trên thị trường thứ cấp.

Bên cạnh đó, lý thuyết quá lớn để đổ vỡ của Greg và lý thuyết tín hiệu của Spence cung cấp góc nhìn đa chiều về tác động của quy mô tài sản và cấu trúc sở hữu tới khẩu vị rủi ro của ngân hàng. Các khái niệm then chốt trong mô hình được định nghĩa chặt chẽ bao gồm: khe hở tài trợ đại diện cho rủi ro thanh khoản được tính bằng chênh lệch giữa dư nợ tín dụng và huy động vốn chia cho tổng tài sản, biến điều tiết sở hữu Nhà nước nhận giá trị nhị phân, tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu, quy mô ngân hàng đo bằng logarit tự nhiên của tổng tài sản và tỷ lệ an toàn vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ đối với 27 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam có đầy đủ dữ liệu báo cáo tài chính kiểm toán liên tục trong giai đoạn 2011 - 2023, tạo ra bộ dữ liệu bảng cân bằng gồm 351 quan sát. Dữ liệu tài chính vi mô được tổng hợp từ nguồn VietstockFinance kết hợp cùng các chỉ số kinh tế vĩ mô từ Ngân hàng Thế giới bao gồm tốc độ tăng trưởng kinh tế với giá trị trung bình 5,79% và tỷ lệ lạm phát với mức trung bình 4,85%.

Quy trình phân tích định lượng được thực hiện thông qua các mô hình hồi quy dữ liệu bảng truyền thống: Pooled OLS, mô hình tác động cố định FEM và mô hình tác động ngẫu nhiên REM. Các kiểm định F-test và Hausman được áp dụng nghiêm ngặt để lựa chọn dạng mô hình phù hợp nhất. Kiểm định hệ số phóng đại phương sai cho thấy giá trị VIF trung bình là 1,38 và hệ số VIF cao nhất chỉ đạt 2,22 ở biến quy mô tài sản, xác nhận mô hình hoàn toàn không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến. Để giải quyết các khuyết tật về phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, tác giả sử dụng phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi FGLS. Cuối cùng, phương pháp tổng quát khoảnh khắc hệ thống GMM được lựa chọn làm công cụ then chốt nhằm kiểm soát triệt để hiện tượng nội sinh tiềm ẩn giữa các biến tài chính và ước lượng chính xác mức độ tác động của các biến tương tác có sự tham gia của sở hữu Nhà nước.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô ngân hàng với giá trị logarit tổng tài sản trung bình đạt 18,70 và tốc độ tăng trưởng kinh tế GDP có tác động cùng chiều rất mạnh đến khe hở tài chính ở mức ý nghĩa thống kê 1%. Khi ngân hàng mở rộng quy mô tài sản hoặc khi nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng trưởng cao với mức đỉnh đạt 8,02%, hoạt động giải ngân tín dụng có xu hướng tăng tốc nhanh hơn huy động vốn, trực tiếp nới rộng khe hở thanh khoản.

Thứ hai, khả năng sinh lời ROE với mức bình quân 9,69% và tỷ lệ lạm phát tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến rủi ro thanh khoản. Ngân hàng có năng lực sinh lời cao sẽ tích lũy được nguồn vốn tự có vững chắc, nâng cao tính tự chủ và giảm bớt áp lực thiếu hụt thanh khoản.

Thứ ba, sự tham gia của biến tương tác sở hữu Nhà nước đã tạo ra sự biến đổi sâu sắc khi làm đảo ngược chiều hướng tác động của quy mô tài sản và tăng trưởng kinh tế lên khe hở tài trợ. Đồng thời, yếu tố sở hữu Nhà nước còn khuếch đại mạnh mẽ hơn tác động ngược chiều của tỷ suất sinh lời ROE và lạm phát lên rủi ro thanh khoản.

Thứ tư, kết quả kiểm định cho thấy biến sở hữu Nhà nước không thể hiện mối quan hệ tương tác có ý nghĩa thống kê đối với tác động của tỷ lệ dự phòng rủi ro cho vay với mức bình quân 1,34%, tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản với mức trung bình 9,21% và tỷ lệ vay mượn liên ngân hàng với mức trung bình 63,09%.

Thảo luận kết quả

Hiện tượng đảo chiều tác động của quy mô và tăng trưởng kinh tế dưới sự điều tiết của sở hữu Nhà nước phản ánh rõ nét lợi thế tín nhiệm thể chế của các ngân hàng thương mại có vốn Nhà nước như Vietcombank, BIDV và VietinBank. Nhờ danh tiếng thương hiệu lâu năm và sự bảo trợ ngầm từ Chính phủ, nhóm ngân hàng này duy trì được nguồn tiền gửi dân cư ổn định với chi phí thấp ngay cả trong các giai đoạn kinh tế mở rộng tín dụng nhanh, qua đó vô hiệu hóa tác động gia tăng rủi ro thanh khoản từ quy mô lớn.

Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các kết luận của Ahamed (2021) tại Bangladesh và Chen và cộng sự (2018) trên 12 nền kinh tế tiên tiến, đồng thời mở rộng thêm các luận điểm trong nước của Đặng Văn Dân (2015) và Bùi Đan Thanh và cộng sự (2022). Về mặt trình bày trực quan, các tương tác phức hợp này có thể được thể hiện thông qua bảng so sánh hệ số hồi quy GMM đa biến phân tách rõ hai nhóm ngân hàng có và không có sở hữu Nhà nước, kết hợp biểu đồ phân tán hồi quy minh họa sự dịch chuyển chiều hướng của khe hở tài chính theo biến thiên quy mô tài sản.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, thiết lập hệ thống hạn mức cảnh báo sớm và kiểm soát khe hở tài trợ. Ban Điều hành và Hội đồng Quản lý Tài sản Nợ - Có (ALCO) tại các ngân hàng thương mại cổ phần cần duy trì chỉ số khe hở tài chính dưới ngưỡng an toàn 65% trong giai đoạn 2025 - 2030, chủ động tái cân đối kỳ hạn giữa dòng tiền huy động và cho vay nhằm triệt tiêu các điểm nghẽn thanh khoản tức thời.

Hai là, nâng cao năng lực sinh lời gắn với mục tiêu củng cố nguồn vốn đệm thanh khoản nội bộ. Khối Nguồn vốn và Kinh doanh tiền tệ cần tối ưu hóa cơ cấu doanh thu nhằm đưa tỷ suất sinh lời ROE đạt mục tiêu từ 12% đến 15%/năm, đồng thời cắt giảm tỷ lệ vay mượn từ các tổ chức tín dụng khác xuống dưới mức 50% vốn chủ sở hữu trong vòng 12 đến 24 tháng tới nhằm hạ thấp mức độ phụ thuộc vào thị trường liên ngân hàng nhiều rủi ro.

Ba là, tái cấu trúc quản trị rủi ro thanh khoản theo chuẩn mực quản trị của khối ngân hàng có vốn Nhà nước. Các ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân cần tập trung xây dựng uy tín thương hiệu và nâng cao tỷ lệ an toàn vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản đạt tối thiểu 10% theo lộ trình áp dụng chuẩn mực Basel III hoàn tất trước năm 2026.

Bốn là, thực hiện định kỳ các kịch bản kiểm tra sức chịu đựng thanh khoản trước các cú sốc vĩ mô. Khối Quản trị Rủi ro cần phối hợp cùng Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng Nhà nước tổ chức đánh giá định kỳ 6 tháng một lần, xây dựng các kịch bản mô phỏng áp lực thanh khoản với biên độ lạm phát giả định từ 4% đến 8% và tăng trưởng kinh tế biến động quanh mức 3% để sẵn sàng các phương án thanh lý tài sản có tính thanh khoản cao khi khẩn cấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Luận văn cung cấp bằng chứng định lượng sắc bén về vai trò điều tiết của sở hữu Nhà nước, giúp cơ quan quản lý hoàn thiện khung pháp lý và ban hành các quy định về an toàn thanh khoản phù hợp với từng phân nhóm ngân hàng thương mại.

Nhóm thứ hai, Hội đồng Quản trị, Tổng Giám đốc và Giám đốc Quản lý Rủi ro tại 27 ngân hàng thương mại cổ phần. Kết quả thực nghiệm là cẩm nang hữu ích để các nhà lãnh đạo ngân hàng xây dựng hạn mức rủi ro, cân đối nguồn vốn và nâng cao năng lực cạnh tranh giữa khối ngân hàng tư nhân và ngân hàng quốc doanh.

Nhóm thứ ba, chuyên viên phân tích tài chính vĩ mô, chuyên gia định giá và các quỹ đầu tư chứng khoán. Bộ dữ liệu 351 quan sát trải dài 13 năm là nguồn tài liệu tin cậy để đánh giá mức độ lành mạnh tài chính và lượng hóa rủi ro thanh khoản của các cổ phiếu ngân hàng đang niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Nhóm thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Tài chính - Ngân hàng. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về quy trình nghiên cứu định lượng hiện đại, minh họa cụ thể cách xử lý biến nội sinh và biến tương tác bằng phương pháp hồi quy GMM hệ thống trên phần mềm phân tích kinh tế lượng.

Câu hỏi thường gặp

Khe hở tài trợ phản ánh rủi ro thanh khoản của ngân hàng thương mại như thế nào? Khe hở tài trợ đo lường mức chênh lệch giữa tổng dư nợ cho vay và tổng vốn huy động trên tổng tài sản. Với mức trung bình 61,88% trong mẫu nghiên cứu, chỉ số này càng cao cho thấy ngân hàng đang dùng nhiều vốn ngắn hạn để tài trợ tài sản dài hạn, làm tăng nguy cơ mất khả năng chi trả khi người gửi tiền rút vốn hàng loạt.

Vì sao quy mô ngân hàng lớn lại có xu hướng làm gia tăng rủi ro thanh khoản trong mô hình tổng thể? Dựa theo lý thuyết quá lớn để đổ vỡ, các ngân hàng có quy mô tài sản lớn với mức logarit tài sản trung bình 18,70 thường có xu hướng nới lỏng tiêu chuẩn tín dụng do kỳ vọng vào sự hỗ trợ của Nhà nước, dẫn đến tốc độ mở rộng cho vay vượt xa tốc độ tích lũy vốn ổn định.

Sở hữu Nhà nước tác động điều tiết như thế nào đến hành vi quản trị thanh khoản? Sở hữu Nhà nước tạo dựng niềm tin công chúng vững chắc, giúp ngân hàng thu hút dòng tiền gửi ổn định. Sự hiện diện của vốn Nhà nước làm triệt tiêu tác động tiêu cực của quy mô lớn và tăng trưởng GDP lên khe hở tài trợ, đồng thời củng cố khả năng phòng vệ thanh khoản từ nguồn lợi nhuận giữ lại.

Tại sao nghiên cứu cần áp dụng mô hình hồi quy GMM thay vì chỉ dùng Pooled OLS hoặc FEM? Các mô hình OLS hay FEM thường bị sai lệch nghiêm trọng do hiện tượng tự tương quan, phương sai thay đổi và hiện tượng nội sinh giữa khả năng sinh lời và thanh khoản. Ước lượng GMM hệ thống giúp loại bỏ hoàn toàn tác động của biến nội sinh, mang lại kết quả hồi quy chuẩn xác và đáng tin cậy.

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu và dự phòng rủi ro cho vay có ý nghĩa gì đối với thanh khoản? Tỷ lệ vốn chủ sở hữu bình quân 9,21% đóng vai trò là tấm đệm hấp thụ các cú sốc tài chính, còn tỷ lệ dự phòng rủi ro cho vay trung bình 1,34% phản ánh chất lượng danh mục tín dụng, quyết định trực tiếp khả năng thu hồi vốn và chuyển đổi tài sản thành tiền mặt của ngân hàng.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công khung phân tích định lượng toàn diện về các nhân tố tác động đến rủi ro thanh khoản tại 27 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong chu kỳ 13 năm (2011 - 2023).
• Xác định rõ tác động cùng chiều của quy mô ngân hàng và tốc độ tăng trưởng kinh tế GDP, cùng với tác động ngược chiều của tỷ suất sinh lời ROE và lạm phát lên khe hở tài chính.
• Khám phá vai trò điều tiết mang tính then chốt của sở hữu Nhà nước trong việc đảo chiều tác động của quy mô tài sản và gia tăng hiệu lực phòng vệ thanh khoản của lợi nhuận ngân hàng.
• Ứng dụng thành công kỹ thuật hồi quy FGLS và phương pháp tổng quát khoảnh khắc GMM để giải quyết triệt để các khuyết tật mô hình và hiện tượng nội sinh.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược giúp ngân hàng kiểm soát khe hở tài chính dưới 65% và hoàn thiện năng lực quản trị rủi ro theo chuẩn Basel III trong giai đoạn 2025 - 2027.

Các ngân hàng thương mại cổ phần cần nhanh chóng chuẩn hóa quy trình đo lường khe hở tài chính và tích hợp các mô hình định lượng vào công tác quản trị rủi ro ngay từ hôm nay để đảm bảo an toàn thanh khoản và duy trì tăng trưởng bền vững.