Những nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam, cung cấp góc nhìn chuyên sâu.

• Tác giả: Lê Bá Trực
• Chuyên ngành: Tài chính ngân hàng
• Đề tài: Nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng trong ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Rủi ro vĩ mô
• 1.1.2. Rủi ro đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Những đóng góp và hạn chế của luận án
• 1.5.1. Những hạn chế
• 1.6. Kết cấu luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Rủi ro và bản chất của rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.1.1. Các tiêu chí đo lường rủi ro tín dụng
• 2.1.1.1. Tỷ lệ Nợ xấu
• 2.1.1.2. Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng
• 2.1.1.3. Độ lệch chuẩn tỷ lệ lãi biên (NIM)
• 2.2. Nền tảng lý thuyết gắn liền với rủi ro tín dụng
• 2.2.1. Chu kỳ kinh tế và rủi ro tín dụng
• 2.2.2. Rủi ro tiền tệ và rủi ro tín dụng
• 2.2.3. Rủi ro thị trường bất động sản và rủi ro tín dụng
• 2.2.4. Tăng trưởng tín dụng và rủi ro tín dụng
• 2.2.5. Năng lực tài chính và rủi ro tín dụng
• 2.2.6. Năng lực quản trị và rủi ro tín dụng
• 2.2.7. Khuôn mẫu hạch toán dự phòng rủi ro tín dụng
• 2.3. Các nghiên cứu trước đây
• 2.3.1. Các nghiên cứu tác động của nhóm nhân tố vĩ mô
• 2.3.2. Các nghiên cứu tác động của nhóm nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 2.4. Tóm tắt chương
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ DỮ LIỆU
• 3.1. Xây dựng biến phụ thuộc
• 3.1.1. Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng
• 3.1.1.1. Công thức tính
• 3.1.1.2. Lý do chọn lựa
• 3.1.2. Độ lệch chuẩn của NIM
• 3.1.2.1. Công thức tính
• 3.1.2.2. Lý do chọn lựa
• 3.2. Xây dựng biến độc lập
• 3.2.1. Các nhân tố vĩ mô
• 3.2.1.1. Biến giải thích
• 3.2.1.2. Biến kiểm soát
• 3.2.2. Các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.2.2.1. Biến giải thích
• 3.2.2.2. Biến kiểm soát
• 3.3. Dữ liệu để xây dựng các biến độc lập và biến phụ thuộc LLR
• 3.4. Dữ liệu để xây dựng biến phụ thuộc SigNIM
• 3.5. Mô hình nghiên cứu
• 3.5.1. Kiểm định các nhân tố vĩ mô
• 3.5.1.1. Mô hình kiểm định với biến phụ thuộc là LLR (Mô hình LLR1)
• 3.5.1.2. Mô hình kiểm định với biến phụ thuộc là SigNIM (Mô hình SigNIM1)
• 3.5.2. Kiểm định các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.5.2.1. Mô hình kiểm định với biến phụ thuộc là LLR (Mô hình LLR2)
• 3.5.2.2. Mô hình kiểm định với biến phụ thuộc là SigNIM (Mô hình SigNIM2)
• 3.6. Mô tả dữ liệu
• 3.6.1. Thống kê mô tả
• 3.6.2. Tương quan giữa các biến phụ thuộc và các biến độc lập
• 3.7. Kiểm định tính vững của dữ liệu trong các mô hình
• 3.7.1. Kiểm định tính đồng thời của các biến
• 3.7.1.1. Kiểm định các nhân tố vĩ mô
• 3.7.1.2. Kiểm định các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.7.2. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến
• 3.7.2.1. Kiểm định đa cộng tuyến trong các mô hình kiểm định các nhân tố vĩ mô
• 3.7.2.2. Kiểm định đa cộng tuyến trong các mô hình kiểm định các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.7.3. Kiểm định phương sai thay đổi
• 3.7.3.1. Kiểm định phương sai sai số thay đổi trong các mô hình kiểm định nhân tố vĩ mô
• 3.7.3.2. Kiểm định phương sai sai số thay đổi trong các mô hình kiểm định nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.7.4. Kiểm định hiện tượng tự tương quan chuỗi
• 3.7.4.1. Kiểm định tự tương quan chuỗi trong các mô hình kiểm định các nhân tố vĩ mô
• 3.7.4.2. Kiểm định tự tương quan chuỗi trong các mô hình kiểm định các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.7.5. Kiểm định biến nội sinh
• 3.7.5.1. Kiểm định biến nội sinh trong các mô hình kiểm định các nhân tố vĩ mô
• 3.7.5.2. Kiểm định biến nội sinh trong các mô hình kiểm định các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.8. Lựa chọn phương pháp ước lượng
• 3.8.1. Kiểm định các nhân tố vĩ mô
• 3.8.1.1. Mô hình LLR1
• 3.8.1.2. Mô hình SigNIM1
• 3.8.2. Kiểm định các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng
• 3.8.2.1. Mô hình LLR2
• 3.8.2.2. Mô hình SigNim2
• 3.9. Tóm tắt chương
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả kiểm định
• 4.1.1. Kết quả kiểm định câu hỏi nghiên cứu thứ nhất
• 4.1.1.1. Kết quả kiểm định mô hình LLR1
• 4.1.1.2. Kết quả kiểm định mô hình SigNIM1
• 4.1.1.3. Kiểm định độ tin cậy của các mô hình LLR1 và SigNIM1
• 4.1.1.4. Tổng hợp kết quả ước lượng của 2 mô hình LLR1 và SigNIM1
• 4.1.1.5. Kết luận kiểm định câu hỏi nghiên cứu thứ nhất
• 4.1.2. Kết quả kiểm định câu hỏi nghiên cứu thứ hai và thứ ba
• 4.1.2.1. Kết quả kiểm định mô hình LLR2
• 4.1.2.2. Kết quả kiểm định mô hình SigNIM2
• 4.1.2.3. Kiểm định độ tin cậy của các mô hình LLR2 và SigNIM2
• 4.1.2.4. Tổng hợp kết quả ước lượng của mô hình LLR2 và SigNIM2
• 4.1.2.5. Kết luận kiểm định câu hỏi nghiên cứu thứ hai
• 4.1.2.6. Kết luận kiểm định câu hỏi nghiên cứu thứ ba
• 4.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.3. Tóm tắt chương
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, HÀM Ý VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP, HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN
• 5.3. Những hàm ý chính sách
• 5.3.1. Một số hàm ý đối với Chính phủ, NHNNVN
• 5.3.1.1. Tăng trưởng GDP bền vững
• 5.3.1.2. Phát triển thị trường bất động sản ổn định
• 5.3.1.3. Tăng cường giám sát chặt chẽ quy định tỷ lệ giới hạn cho vay so với tiền gửi
• 5.3.1.4. Áp dụng tỷ lệ trích lập dự phòng chung cho từng nhóm ngân hàng có mức độ rủi ro tín dụng khác nhau
• 5.3.1.5. Hạn chế mở rộng mạng lưới hoạt động của ngân hàng thương mại
• 5.3.2. Một số hàm ý đối với các ngân hàng thương mại
• 5.3.2.1. Xây dựng hệ thống dự báo và quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả
• 5.3.2.2. Nâng cao sức mạnh tài chính
• 5.3.2.3. Tăng trưởng tín dụng phù hợp với quy mô vốn
• 5.3.2.4. Đa dạng hóa hoạt động
• 5.3.2.5. Chính sách lãi suất cho vay linh hoạt
• 5.4. Những đóng góp của luận án
• 5.4.1. Đóng góp bổ sung vào khung lý thuyết
• 5.4.1.1. Đóng góp về phương pháp nghiên cứu
• 5.4.1.2. Đóng góp bổ sung một số nhân tố mới trong mô hình rủi ro tín dụng của các NHTMVN
• 5.4.2. Đóng góp về mặt thực tiễn của nghiên cứu
• 5.5. Những hạn chế của luận án
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Rủi ro tín dụng và ngân hàng thương mại

Rủi ro tín dụng là một trong những vấn đề quan trọng nhất trong hoạt động của ngân hàng thương mại. Nó xảy ra khi người vay không thể hoàn trả khoản vay đúng hạn, gây tổn thất tài chính cho ngân hàng. Trong bối cảnh ngân hàng Việt Nam, rủi ro tín dụng đã trở thành mối quan tâm hàng đầu, đặc biệt sau giai đoạn khủng hoảng tài chính và sự gia tăng nợ xấu. Các yếu tố như tăng trưởng kinh tế, lạm phát, và biến động thị trường bất động sản đều có tác động đáng kể đến rủi ro này.

1.1. Đo lường rủi ro tín dụng

Để đo lường rủi ro tín dụng, các ngân hàng thường sử dụng các chỉ số như tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng, và độ lệch chuẩn tỷ lệ lãi biên (NIM). Những chỉ số này giúp đánh giá mức độ rủi ro và khả năng quản lý rủi ro của ngân hàng. Ví dụ, tỷ lệ nợ xấu cao cho thấy ngân hàng đang gặp khó khăn trong việc thu hồi các khoản vay, trong khi tỷ lệ dự phòng cao phản ánh sự thận trọng trong quản lý rủi ro.

1.2. Tác động của chu kỳ kinh tế

Chu kỳ kinh tế có ảnh hưởng mạnh mẽ đến rủi ro tín dụng. Khi nền kinh tế tăng trưởng, các doanh nghiệp và cá nhân có khả năng hoàn trả nợ tốt hơn, giảm rủi ro tín dụng. Tuy nhiên, trong giai đoạn suy thoái, rủi ro này tăng cao do thu nhập giảm và khả năng trả nợ yếu đi. Nghiên cứu của Pestova và Mamonov (2011) chỉ ra rằng tăng trưởng kinh tế có thể dẫn đến sự gia tăng rủi ro tín dụng do tâm lý chủ quan trong việc cấp tín dụng.

II. Yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng

Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng được chia thành hai nhóm chính: yếu tố vĩ mô và yếu tố đặc trưng hoạt động ngân hàng. Nhóm yếu tố vĩ mô bao gồm các biến động kinh tế như tăng trưởng GDP, lạm phát, và tỷ giá hối đoái. Nhóm yếu tố đặc trưng hoạt động ngân hàng liên quan đến tăng trưởng tín dụng, năng lực tài chính, và chính sách lãi suất.

2.1. Yếu tố vĩ mô

Các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng GDP, lạm phát, và tỷ giá hối đoái có tác động đáng kể đến rủi ro tín dụng. Ví dụ, nghiên cứu của Nkusu (2011) chỉ ra rằng tăng trưởng GDP có thể làm giảm rủi ro tín dụng do cải thiện thu nhập và khả năng trả nợ. Tuy nhiên, lạm phát cao có thể làm tăng rủi ro do chi phí vay tăng và khả năng trả nợ giảm. Tỷ giá hối đoái biến động cũng ảnh hưởng đến các khoản vay ngoại tệ, đặc biệt trong các nền kinh tế mới nổi như Việt Nam.

2.2. Yếu tố đặc trưng hoạt động ngân hàng

Các yếu tố đặc trưng hoạt động ngân hàng như tăng trưởng tín dụng, năng lực tài chính, và chính sách lãi suất cũng đóng vai trò quan trọng. Tăng trưởng tín dụng nhanh có thể dẫn đến rủi ro cao do việc mở rộng danh mục cho vay mà không đánh giá kỹ lưỡng khách hàng. Năng lực tài chính mạnh giúp ngân hàng đối phó tốt hơn với rủi ro, trong khi chính sách lãi suất linh hoạt có thể giảm thiểu rủi ro từ biến động thị trường.

III. Quản lý rủi ro tín dụng

Quản lý rủi ro tín dụng là một phần không thể thiếu trong hoạt động của ngân hàng thương mại. Các ngân hàng cần xây dựng hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả, bao gồm việc đánh giá khách hàng, theo dõi danh mục cho vay, và trích lập dự phòng rủi ro. Đặc biệt, việc áp dụng các công cụ như phân tích rủi ro và quản lý tín dụng giúp ngân hàng giảm thiểu tổn thất và duy trì sự ổn định tài chính.

3.1. Phân tích rủi ro

Phân tích rủi ro là quá trình đánh giá các yếu tố có thể gây ra rủi ro tín dụng, bao gồm cả yếu tố vĩ mô và yếu tố đặc trưng hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng sử dụng các mô hình định lượng để dự báo rủi ro và đưa ra các biện pháp phòng ngừa. Ví dụ, mô hình GMM được sử dụng để kiểm định mối quan hệ giữa các yếu tố vĩ mô và rủi ro tín dụng, giúp ngân hàng có cái nhìn toàn diện hơn về rủi ro.

3.2. Quản lý tín dụng

Quản lý tín dụng bao gồm việc thiết lập các chính sách và quy trình để kiểm soát rủi ro tín dụng. Các ngân hàng cần đảm bảo rằng các khoản vay được cấp phải tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về đánh giá khách hàng và tài sản thế chấp. Ngoài ra, việc trích lập dự phòng rủi ro và theo dõi sát sao danh mục cho vay cũng là những biện pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro tín dụng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng thông qua việc gia nhập ASEAN (1995), APEC (1998) và WTO (2007) đã thúc đẩy làn sóng tự do hóa tài chính mạnh mẽ, làm thay đổi căn bản cấu trúc vận động của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Bên cạnh những bước phát triển vượt bậc về quy mô tài sản và mạng lưới cung ứng vốn, hệ thống ngân hàng phải đối mặt với những bất ổn mang tính hệ thống, đỉnh điểm là giai đoạn khủng hoảng nợ xấu 2011–2012 khi thanh khoản căng thẳng đe dọa trực tiếp đến an toàn tài chính quốc gia. Mặc dù đề án tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng giai đoạn 2011–2015 đã được triển khai quyết liệt, vấn đề kiểm soát và lượng hóa rủi ro tín dụng vẫn là thách thức then chốt đối với các nhà quản trị và cơ quan quản lý tiền tệ.

Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Lê Bá Trực tập trung giải quyết khoảng trống nghiên cứu (research gap) quan trọng: Sự thiếu vắng các mô hình thực nghiệm tích hợp đồng thời các cú sốc thị trường tài sản (đặc biệt là biến động giá bất động sản), sự mở rộng mạng lưới vật lý và khuôn khổ trích lập dự phòng chung trong việc giải thích rủi ro tín dụng tại các nền kinh tế chuyển đổi. Trước đây, phần lớn các nghiên cứu trong nước (như Trần Hoàng Ngân và cộng sự, 2014; Nguyễn Quốc Anh, 2016) chủ yếu sử dụng tỷ lệ nợ xấu kế toán truyền thống để đo lường rủi ro. Tuy nhiên, chỉ tiêu này bị sai lệch nghiêm trọng do tác động của các kỹ thuật cơ cấu nợ theo Quyết định 780/QĐ-NHNN ngày 23/04/2012 và cơ chế chuyển giao nợ xấu cho Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) từ cuối năm 2014. Tại thời điểm tháng 05/2012, tỷ lệ nợ xấu báo cáo của các ngân hàng thương mại chỉ ở mức 4,47%, trong khi số liệu giám sát của Cơ quan Thanh tra Ngân hàng Nhà nước xác định là 8,6% và tổ chức xếp hạng tín nhiệm Fitch Ratings ước tính lên tới 15,65%.

Để khắc phục sai lệch này và làm sáng tỏ cơ chế truyền dẫn rủi ro, luận án thiết lập ba câu hỏi nghiên cứu cùng hệ thống giả thuyết thực nghiệm:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Liệu sự biến động của giá cả thị trường bất động sản kết hợp với các biến số kinh tế vĩ mô có tác động đáng kể đến rủi ro tín dụng của các ngân hàng thương mại Việt Nam hay không? (Giả thuyết H1: Biến động tăng trưởng nóng của thị trường bất động sản tương quan cùng chiều với mức độ tích tụ rủi ro tín dụng).
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tốc độ mở rộng mạng lưới hoạt động liên quan đến năng lực quản trị chi phí có tác động làm gia tăng rủi ro tín dụng hay không? (Giả thuyết H2: Tăng trưởng mạng lưới điểm giao dịch quá nhanh làm suy giảm chất lượng thẩm định và gia tăng rủi ro tín dụng theo giả thuyết quản lý tồi).
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Tỷ lệ trích lập dự phòng chung có vai trò như thế nào đối với hành vi chấp nhận rủi ro tín dụng của các ngân hàng thương mại? (Giả thuyết H3: Tỷ lệ dự phòng chung cao đóng vai trò là công cụ hạn chế tâm lý mạo hiểm của các nhà quản trị ngân hàng).

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên nền tảng tích hợp giữa Thuyết Chu kỳ kinh tế thực (Real Business Cycle Theory), Thuyết Gia tốc tài chính (Bernanke, 1994), Thuyết Nợ - Giảm phát (Fisher, 1933), Thuyết Thông tin bất cân xứng (Akerlof, 1970) và Giả thuyết Quản lý tồi (Berger & DeYoung, 1997). Đóng góp đột phá của luận án thể hiện ở việc đưa vào hai thước đo rủi ro tín dụng mang tính chuẩn xác cao: Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng trên tổng dư nợ (Loan Loss Reserve - LLR) và Độ lệch chuẩn của tỷ lệ lãi biên (Standard Deviation of Net Interest Margin - SigNIM). Mẫu nghiên cứu bao quát dữ liệu bảng không cân bằng của 31 ngân hàng thương mại nội địa (bao gồm 05 ngân hàng thương mại nhà nước và 26 ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân) trong giai đoạn 2004–2015, loại trừ các ngân hàng yếu kém bị mua lại bắt buộc để đảm bảo tính khách quan của dữ liệu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về rủi ro tín dụng ngân hàng được chia thành hai nhánh nghiên cứu chính: Nhóm các nhân tố vĩ mô và nhóm các nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng.

Nhánh nghiên cứu vĩ mô ghi nhận cuộc tranh luận học thuật sâu sắc về tác động của chu kỳ kinh tế. Các nghiên cứu truyền thống của Nkusu (2011), Pestova và Mamonov (2011), Castro (2012), và Trần Hoàng Ngân và cộng sự (2014) đồng thuận rằng tăng trưởng GDP tỷ lệ nghịch với nợ xấu do năng lực tạo dòng tiền và khả năng trả nợ của doanh nghiệp gia tăng. Ngược lại, Schechman và Gaglianone (2011) khi nghiên cứu hệ thống ngân hàng Brazil lại phát hiện mối quan hệ cùng chiều giữa tăng trưởng kinh tế năm trước với rủi ro tín dụng. Tác giả chỉ ra rằng trong giai đoạn bùng nổ kinh tế, tâm lý lạc quan quá mức khiến ngân hàng hạ thấp chuẩn cấp tín dụng và nới lỏng khâu sàng lọc tài sản bảo đảm, tạo mầm mống cho sự suy giảm chất lượng tín dụng sau đó.

Về rủi ro tỷ giá và ngoại hối, Fofack (2005) và Castro (2012) xác định tỷ giá tăng làm tăng rủi ro tín dụng tại các nền kinh tế đang phát triển do gánh nặng nợ ngoại tệ gia tăng. Ngược lại, Pestova và Mamonov (2011) tại Nga lại tìm thấy mối tương quan nghịch, trong khi Nkusu (2011) tại 26 nền kinh tế phát triển kết luận tỷ giá không có tác động đáng kể. Đối với biến số bất động sản, sau khủng hoảng tài chính 2008, Soros (2008), Fainstein (2011), và Pestova và Mamonov (2011) đã nhấn mạnh vai trò của bong bóng tài sản địa ốc. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chưa lượng hóa được tương tác giữa giá nhà ở và rủi ro tín dụng trong các nền kinh tế chuyển đổi có mức độ tập trung tài sản thế chấp cao như Việt Nam, nơi dư nợ tín dụng trực tiếp và gián tiếp bảo đảm bằng bất động sản vượt ngưỡng 50% đến 55% tổng dư nợ toàn hệ thống.

Ở nhánh nghiên cứu đặc trưng hoạt động ngân hàng, các công trình tập trung vào mối quan hệ giữa quy mô, hiệu quả chi phí, thanh khoản và trích lập dự phòng. Về quy mô, Demsetz và Strahan (1997) lập luận ngân hàng lớn có khả năng đa dạng hóa danh mục tốt hơn nên giảm thiểu rủi ro. Trái lại, Das và Ghosh (2007) tại Ấn Độ và Louzis và cộng sự (2010) tại Hy Lạp chỉ ra quy mô lớn đi kèm tâm lý ỷ lại vào sự can thiệp của chính phủ ("too-big-to-fail"), dẫn đến mức độ chấp nhận rủi ro cao hơn. Về chi phí và quản trị, Berger và DeYoung (1997) thiết lập hai giả thuyết kinh điển: Giả thuyết Quản lý tồi (Bad Management) và Giả thuyết Cắt giảm chi phí (Skimping). Mặc dù vậy, việc lượng hóa năng lực quản trị thông qua sự mở rộng vật lý của mạng lưới chi nhánh vẫn là một khoảng trống lớn chưa được kiểm chứng tại thị trường Việt Nam.

Về cơ chế trích lập dự phòng, Boudriga và cộng sự (2009) cho rằng quỹ dự phòng lớn kích thích tâm lý mạo hiểm. Ngược lại, Gabriel và Saurina (2006) khi phân tích hệ thống ngân hàng Tây Ban Nha đã đề xuất mô hình dự phòng động (Dynamic Provisioning) nhằm san bằng chu kỳ tín dụng. Luận án định vị chính xác vào các tranh luận này bằng cách kiểm định đồng thời các biến số độc đáo tại một nền kinh tế có độ mở thương mại trên 160% GDP (giai đoạn 2008–2010), so sánh đối chiếu với các phát hiện của Louzis và cộng sự (2010) tại Hy Lạp và Park và Zhang (2012) tại Hoa Kỳ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và bổ sung sâu sắc vào các lý thuyết tài chính - ngân hàng hiện đại:

• Mở rộng Giả thuyết Quản lý tồi (Berger & DeYoung, 1997): Bổ sung biến số tốc độ tăng trưởng mạng lưới chi nhánh (TTML) vào hàm chi phí quản trị. Luận án chứng minh sự phình to mạng lưới vật lý (tăng 62% từ 3.249 điểm năm 2005 lên 5.252 điểm năm 2008 và vượt 7.000 điểm năm 2011) làm suy giảm hiệu quả chi phí hoạt động, gia tăng đội ngũ nhân sự non trẻ thiếu kinh nghiệm thẩm định, dẫn đến hành vi nới lỏng chuẩn cấp tín dụng và bùng phát rủi ro sau chu kỳ tăng trưởng.
• Phát triển Thuyết Gia tốc tài chính (Bernanke, 1994) và Thuyết Nợ - Giảm phát (Fisher, 1933): Làm rõ cơ chế khuếch đại rủi ro thông qua kênh tài sản bảo đảm là bất động sản. Khi thị trường bất động sản giảm giá từ 50% đến 70% trong giai đoạn 2008–2012, giá trị tài sản thế chấp bốc hơi làm đóng băng tính thanh khoản của bảng cân đối kế toán ngân hàng.
• Đóng góp vào Lý thuyết Dự phòng rủi ro tín dụng: Làm rõ tính chất hai mặt của khuôn khổ trích lập dự phòng theo hướng dẫn của IMF, Ngân hàng Thế giới (Greuning & Bratanovic, 2003) và Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN. Luận án chứng minh tỷ lệ dự phòng chung cố định 0,75% đóng vai trò như một cơ chế chi phí vốn đệm, hạn chế động cơ đầu cơ rủi ro của ban điều hành.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều giữa Thuyết Chu kỳ kinh tế, Thuyết Thông tin bất cân xứng và Giả thuyết Quản trị chi phí. Nghiên cứu đề xuất cách tiếp cận phân tích tách biệt thành hai hệ thống mô hình độc lập nhằm loại trừ hiện tượng thiên vị ước lượng (estimation bias) và đa cộng tuyến nghiêm trọng khi gộp chung các biến số vĩ mô và vi mô:

$$\text{Mô hình Vĩ mô: } RRTD_{it} = f(GDP_t, CPI_t, EXI_t, ESI_t, Control_{it})$$

$$\text{Mô hình Đặc trưng Ngân hàng: } RRTD_{it} = f(LOAN_{it}, SIZE_{it}, ETA_{it}, IIR_{it}, LDR_{it}, OEXPR_{it}, TTML_{it}, GPROV_{it})$$

Trong đó, biến phụ thuộc $RRTD_{it}$ được đo lường tuần tự bằng hai chỉ tiêu: $LLR_{it}$ (Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng trên tổng dư nợ) và $SigNIM_{it}$ (Độ lệch chuẩn của tỷ lệ lãi biên NIM trong chu kỳ tính toán). Khung phân tích xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng cho hệ thống ngân hàng định hướng tín dụng truyền thống, phụ thuộc lớn vào tài sản thế chấp nhà đất, tỷ lệ nhập siêu cao và khuôn khổ pháp lý về phân loại nợ đang trong quá trình chuyển đổi.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ chặt chẽ triết lý nghiên cứu thực chứng (Positivism) với thiết kế định lượng suy diễn. Quy trình xử lý dữ liệu được thiết kế đa cấp nhằm giải quyết triệt để các khuyết tật thường gặp trong dữ liệu bảng tài chính:

• Mẫu nghiên cứu: 31 ngân hàng thương mại Việt Nam qua 12 năm (2004–2015), tạo nên bộ dữ liệu bảng không cân bằng (unbalanced panel data) phản ánh toàn diện chu kỳ kinh tế từ giai đoạn tăng trưởng nóng, suy thoái đến tái cơ cấu.
• Thiết kế phân tách mô hình: Luận án thiết lập 4 phương trình hồi quy riêng biệt: Mô hình LLR1 và SigNIM1 (kiểm định biến vĩ mô); Mô hình LLR2 và SigNIM2 (kiểm định biến đặc trưng ngân hàng).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình kiểm định chẩn đoán được tiến hành qua các bước nghiêm ngặt:

• Kiểm định tính đồng thời (Simultaneity test): Kiểm tra tương quan nội sinh giữa các biến giải thích và biến phụ thuộc.
• Kiểm định đa cộng tuyến: Sử dụng ma trận hệ số tương quan Pearson và hệ số phóng đại phương sai (VIF), xác nhận không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa các biến độc lập.
• Kiểm định phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity): Kiểm định White và Breusch-Pagan cho thấy sự tồn tại của phương sai thay đổi ở mức ý nghĩa $p < 0,01$.
• Kiểm định tự tương quan chuỗi (Autocorrelation): Kiểm định Wooldridge xác nhận sự hiện diện của tự tương quan bậc nhất trong phần dư của các mô hình tĩnh (Pooled OLS, FEM, REM).
• Kiểm định biến nội sinh (Endogeneity): Kiểm định Hausman xác nhận tính nội sinh của biến trễ rủi ro tín dụng và các biến quy mô, thanh khoản.

Data và phân tích

Để khắc phục hoàn toàn hiện tượng nội sinh, tự tương quan và phương sai sai số thay đổi, luận án sử dụng phương pháp ước lượng Mô-men Tổng quát Hệ thống hai bước (Two-step System GMM) của Arellano và Bover (1995) cùng Blundell và Bond (1998):

• Kiểm định giá trị biến công cụ: Kiểm định Sargan/Hansen J-test về tính xác định quá mức của các biến công cụ (over-identifying restrictions), với giá trị $p > 0,10$ khẳng định các biến công cụ ngoại sinh hoàn toàn hợp lệ.
• Kiểm định tự tương quan phần dư: Kiểm định Arellano-Bond đối với sai số bậc 1 ($AR(1)$ có ý nghĩa thống kê $p < 0,05$) và bậc 2 ($AR(2)$ không có ý nghĩa thống kê với $p > 0,10$), chứng minh mô hình không còn hiện tượng tự tương quan chuỗi bậc hai.
• Phần mềm thực thi: Toàn bộ quy trình ước lượng và kiểm định độ vững được thực hiện trên phần mềm kinh tế lượng Stata và EViews chuyên sâu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng GMM mang lại 5 phát hiện thực nghiệm mang tính bước ngoặt:

1. Tác động tiêu cực của tăng trưởng kinh tế gắn liền bùng nổ bất động sản: Khác với quan điểm truyền thống, tăng trưởng GDP kết hợp với sự bùng nổ của chỉ số giá bất động sản (ESI) trong giai đoạn trước 2008 đã kích thích tâm lý cho vay dễ dãi. Khi thị trường địa ốc đóng băng (giá nhà đất giảm 50% đến 70% vào cuối năm 2008), tỷ lệ tổn thất tín dụng tăng vọt, xác nhận lý thuyết lựa chọn bất lợi và thuyết gia tốc tài chính tại Việt Nam ($p < 0,01$).
2. Mở rộng mạng lưới chi nhánh làm gia tăng rủi ro tín dụng: Tốc độ tăng trưởng mạng lưới (TTML) có mối tương quan dương có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) với cả LLR và SigNIM. Sự gia tăng 62% số điểm giao dịch trong giai đoạn 2005–2008 dẫn đến chi phí quản lý leo thang và suy giảm chất lượng nhân sự phê duyệt, xác nhận Giả thuyết Quản lý tồi của Berger và DeYoung (1997).
3. Quy mô tài sản và vốn chủ sở hữu tỷ lệ nghịch với hành vi chấp nhận rủi ro: Hệ số tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (ETA) và quy mô tài sản (Log(SIZE)) có tương quan âm có ý nghĩa thống kê với rủi ro tín dụng. Các ngân hàng thương mại quy mô nhỏ có xu hướng mạo hiểm tài trợ các dự án dưới chuẩn để bù đắp chi phí huy động vốn.
4. Hiệu ứng kìm hãm rủi ro của tỷ lệ dự phòng chung (GPROV): Tỷ lệ dự phòng chung cao tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đối với hành vi chấp nhận rủi ro của các nhà điều hành ngân hàng, đóng vai trò như một van an toàn ngăn ngừa việc nới lỏng điều kiện cấp tín dụng.
5. Căng thẳng thanh khoản và áp lực tỷ giá khuếch đại rủi ro tín dụng: Tỷ lệ cho vay trên tiền gửi (LDR) vượt ngưỡng an toàn buộc các ngân hàng tăng lãi suất huy động và cho vay, đẩy chi phí tài chính của bên vay lên cao và làm bùng phát nợ xấu. Đồng thời, biến động tăng tỷ giá hối đoái (EXI) làm suy kiệt dòng tiền của các doanh nghiệp trong bối cảnh nhập siêu kéo dài (tỷ lệ nhập siêu 29% giai đoạn 2007–2008).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung biến số biến động thị trường tài sản bảo đảm và chỉ số mở rộng mạng lưới vật lý vào các mô hình xác suất vỡ nợ tại các thị trường tài chính mới nổi.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của chỉ tiêu SigNIM trong việc đo lường rủi ro thu nhập lãi tiềm ẩn khi các số liệu nợ xấu kế toán bị che mờ bởi can thiệp hành chính.
• Về thực tiễn quản trị ngân hàng:
  • Tái cấu trúc chiến lược phân phối: Chấm dứt cuộc đua mở rộng phòng giao dịch vật lý, chuyển dịch sang ngân hàng số để tối ưu hóa tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR).
  • Nâng cao năng lực tài chính: Tăng cường tỷ lệ an toàn vốn (CAR) thực chất và kiểm soát nghiêm ngặt tỷ lệ LDR dưới 80%.
  • Quản trị rủi ro định giá tài sản: Thiết lập hệ số chiết khấu sâu đối với tài sản bảo đảm là bất động sản trong các giai đoạn sốt đất.
• Về hàm ý chính sách cho Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ:
  • Áp dụng cơ chế trích lập dự phòng chung linh hoạt theo chu kỳ kinh tế (Dynamic Provisioning) và phân nhóm rủi ro ngân hàng thay vì duy trì tỷ lệ cứng 0,75% suốt hơn một thập kỷ.
  • Tăng cường giám sát thận trọng vĩ mô đối với dòng vốn tín dụng chảy vào thị trường bất động sản (kiểm soát tỷ trọng dư nợ bất động sản trên tổng dư nợ).
  • Thắt chặt điều kiện cấp phép mở rộng chi nhánh dựa trên chất lượng quản trị rủi ro và tỷ lệ nợ xấu thực tế.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh dữ liệu:

1. Cấu trúc sở hữu chéo: Chưa đưa biến số sở hữu chéo và mối quan hệ giữa các tập đoàn sân sau vào mô hình do thiếu hụt dữ liệu công khai minh bạch trong giai đoạn 2004–2015.
2. Dữ liệu vi mô người vay: Nghiên cứu tập trung ở cấp độ ngân hàng (bank-level) và vĩ mô, chưa phân tích chi tiết hồ sơ tài chính và đặc tính hành vi của từng khách hàng vay vốn.
3. Độ tin cậy của biến thất nghiệp: Biến số tỷ lệ thất nghiệp chính thức tại Việt Nam giai đoạn nghiên cứu chưa phản ánh đầy đủ khu vực kinh tế phi chính thức nên không thể đưa vào kiểm định kinh tế lượng.
4. Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu dừng lại ở năm 2015, chưa phản ánh trọn vẹn tác động của Nghị quyết 42/2017/QH14 về thí điểm xử lý nợ xấu và chuẩn mực Basel II/IFRS 9.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda) đề xuất 4 hướng đi:

• Lượng hóa tác động của mạng lưới sở hữu chéo và ngân hàng ngầm (Shadow Banking) đến rủi ro tín dụng hệ thống.
• Ứng dụng các thuật toán Học máy (Machine Learning) và Trí tuệ nhân tạo để xây dựng mô hình cảnh báo sớm nguy cơ vỡ nợ dựa trên dữ liệu lớn (Big Data).
• Đánh giá tác động chuyển đổi từ chuẩn mực IAS 39 sang IFRS 9 với mô hình tổn thất tín dụng dự kiến (Expected Credit Loss - ECL).
• Nghiên cứu so sánh không gian (Spatial Econometrics) về tác động lan truyền của giá bất động sản liên vùng đến chất lượng tín dụng ngân hàng.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án đặt nền móng phương pháp luận cho việc sử dụng biến động tỷ lệ lãi biên (SigNIM) trong nghiên cứu ngân hàng tại Việt Nam, mở ra tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng tại khu vực Đông Nam Á.
• Tác động đến ngành ngân hàng: Kết quả nghiên cứu thúc đẩy các ngân hàng thương mại tái cấu trúc mô hình hoạt động, cắt giảm chi phí mạng lưới truyền thống, kiểm soát tỷ lệ cấp tín dụng trên nguồn vốn huy động và hoàn thiện hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ.
• Ảnh hưởng chính sách cấp quốc gia: Luận án cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ Ngân hàng Nhà nước trong việc sửa đổi Thông tư 02/2013/TT-NHNN, xây dựng Thông tư 41/2016/TT-NHNN (Basel II) và điều hành các chính sách kiểm soát thị trường bất động sản, góp phần ổn định an ninh tài chính tiền tệ quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung nghiên cứu mẫu mực về ứng dụng System GMM trên dữ liệu bảng tài chính, cách khắc phục sai lệch dữ liệu kế toán và phương pháp xây dựng biến số thị trường tài sản.
• Giám đốc Quản trị Rủi ro (CRO) và Ban Điều hành Ngân hàng: Sở hữu bộ bằng chứng thực nghiệm về tác hại của việc tăng trưởng nóng mạng lưới chi nhánh và bài học kiểm soát thanh khoản LDR, từ đó thiết lập khẩu vị rủi ro phù hợp.
• Ngân hàng Nhà nước và Cơ quan Quản lý: Có cơ sở định lượng để ban hành các quy định trích lập dự phòng phân hóa, kiểm soát trần tăng trưởng tín dụng và điều tiết tỷ lệ an toàn vốn theo từng nhóm tổ chức tín dụng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công biến số tốc độ mở rộng mạng lưới vật lý (TTML) vào việc mở rộng Giả thuyết Quản lý tồi của Berger và DeYoung (1997). Luận án chứng minh sự gia tăng điểm giao dịch quá nhanh tạo ra sự suy giảm chất lượng quản trị và năng lực thẩm định, biến mạng lưới từ một lợi thế quy mô thành tác nhân gia tăng rủi ro tín dụng.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? So với các nghiên cứu của Louzis và cộng sự (2010) và Trần Hoàng Ngân và cộng sự (2014) vốn chỉ dựa vào tỷ lệ nợ xấu kế toán, luận án tiên phong đưa vào chỉ tiêu Độ lệch chuẩn tỷ lệ lãi biên (SigNIM) kế thừa từ lý thuyết danh mục của Markowitz (1952) và Rose (1999). Phương pháp này giúp đo lường chính xác rủi ro bất ổn định thu nhập tín dụng mà không bị bóp méo bởi các quy định cơ cấu nợ hoặc bán nợ cho VAMC.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và lời giải thích lý thuyết là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là tăng trưởng GDP không thuần túy làm giảm rủi ro tín dụng mà khi kết hợp với sự bùng nổ của thị trường bất động sản lại tích tụ rủi ro hệ thống dài hạn. Điều này được giải thích bằng Thuyết Thông tin bất cân xứng và Tâm lý ỷ lại: Sự tăng giá tài sản thế chấp tạo ra ảo giác an toàn, khiến các ngân hàng hạ chuẩn cho vay và khi bong bóng địa ốc xì hơi, tổn thất tín dụng bộc phát trên diện rộng.

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản (Replication Protocol) hay không? Có. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu bảng từ báo cáo kiểm toán của 31 ngân hàng, nguồn Tổng cục Thống kê, công thức tính toán biến số (LLR, SigNIM, TTML, GPROV) cùng các kiểm định chẩn đoán đa cộng tuyến, phương sai thay đổi, tự tương quan và kiểm định GMM (Hansen J-test, AR(1), AR(2)) được trình bày chi tiết trong phần phụ lục 101 trang.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Lộ trình nghiên cứu hướng tới việc xây dựng mô hình cảnh báo sớm đa tầng: Kết hợp dữ liệu lớn từ mạng xã hội và giao dịch thời gian thực với các thuật toán học máy phi tuyến tính, tích hợp khuôn khổ Basel III và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến rủi ro tín dụng ngành nông nghiệp và bất động sản ven biển.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết toàn diện bài toán xác định các nhân tố vĩ mô và vi mô tác động đến rủi ro tín dụng của 31 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2004–2015.
2. Tiên phong chứng minh thực nghiệm mối liên hệ mật thiết giữa biến động thị trường bất động sản và sự tích tụ rủi ro tín dụng ngân hàng tại Việt Nam.
3. Xác nhận tác động tiêu cực của việc mở rộng mạng lưới giao dịch ồ ạt đến năng lực quản trị và chất lượng tín dụng theo Giả thuyết Quản lý tồi.
4. Đóng góp chỉ tiêu đo lường rủi ro mới (SigNIM) và chứng minh vai trò đệm kiểm soát rủi ro của tỷ lệ dự phòng chung.
5. Cung cấp hệ thống hàm ý chính sách chuẩn xác cho Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại nhằm thiết lập hệ thống tài chính an toàn, ổn định và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Giới thiệu Luận án này điều tra thực nghiệm tác động của hai nhóm nhân tố: Vĩ mô và đặc trưng hoạt động ngân hàng, đối với rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại Việt Nam. Đối với nhóm nhân tố vĩ mô, luận án muốn kiểm định sự tác động của các nhân tố liên quan đến đặc trưng kinh tế vĩ mô như tăng trưởng kinh tế, lạm phát, tỷ giá và yếu tố biến động thị trường bất động sản. Đối với nhóm nhân tố đặc trưng hoạt động ngân hàng, luận án muốn kiểm định sự tác động của việc tăng trưởng tín dụng, năng lực tài chính, năng lực quản trị, chính sách lãi suất và tuân thủ (bao gồm thanh khoản và dự phòng chung).

Qua điều tra thực nghiệm, nghiên cứu này lần đầu kiểm định mối tương quan giữa giá cả bất động sản, tăng trưởng mạng lưới và tỷ lệ dự phòng chung với rủi ro tín dụng trong trường hợp tại Việt Nam. Ngoài phần giới thiệu, chương này được cấu trúc như sau: Phần 1. thảo luận về các vấn đề nghiên cứu, Phần 1. trình bày các mục tiêu nghiên cứu, Phần 1.

trình bày đối tượng và phạm vi nghiên cứu, Phần 1. tóm tắt dữ liệu, phương pháp và kết quả nghiên cứu. thảo luận các đóng góp và hạn chế của luận án. trình bày kết cấu của luận án.

Vấn đề nghiên cứu Việt nam sau khi trở thành thành viên của một số tổ chức quốc tế như ASEAN năm 1995, APEC năm 1998 và WTO vào đầu năm 2007, xu hướng tự do hóa thương mại, tự do hóa tài chính ngày càng mở rộng, mạnh mẽ đã và đang chi phối khuynh hướng, cấu trúc vận động của hệ thống tài chính, ngân hàng thương mại Việt Nam. Điều này cũng có nghĩa Việt Nam tiếp cận nhiều rủi ro hơn so với thời kỳ nền kinh tế kế hoạch tập trung. Qua hơn 25 năm đổi mới, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng góp phần thúc đẩy tiến trình đổi mới và phát triển của nền kinh tế thị 3 trường. Tuy nhiên trong những năm gần đây hệ thống ngân hàng Việt Nam đã có nhiều khó khăn khi nợ xấu ngày càng tăng và đỉnh điểm của nó vào những năm 2011 – 2012 tạo cho hệ thống ngân hàng mất an toàn khi tình hình thanh khoản vô cùng căng thẳng.

Mặc dù đã trải qua 5 năm thực hiện đề án tái cơ cấu hệ thống ngân hàng Việt Nam, kinh tế đã có sự hồi phục và tăng trưởng, thị trường bất động sản đã ấm lên nhưng đến nay nợ xấu vẫn chưa xử lý hiệu quả và bóng ma “nợ xấu” vẫn ám ảnh hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Có thể nói rủi ro tín dụng trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam hiện nay đang được Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam rất quan tâm. Và vì vậy một câu hỏi đáng được xem xét là đâu là cách kiểm soát rủi ro tín dụng phù hợp? Xét trên phương diện học thuật, việc tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng trong bối cảnh bất ổn tài chính đặc trưng của từng quốc giasẽ giúp cho các nhà quản lý, nhà điều hành ngân hàng có “phương thuốc hữu hiệu” hạn chế những rủi ro trong hoạt động ngân hàng. Về mặt lý thuyết,rủi ro tín dụng xảy ra khi tính hoàn trả trong quan hệ tín dụng bị vi phạm.

Khả năng hoàn trả của người vay phụ thuộc vào môi trườngvà ý muốn của bản thân khách hàng. Rủi ro môi trường ở đây gồm có hai khía cạnh. Thứ nhất: Rủi ro môi trường kinh tế vĩ mô là những rủi ro xuất phát từ những nguyên nhân như suy thoái kinh tế, lạm phát, thay đổi năng lực thị trường, thay đổi chính sách của chính phủ. Thứ hai: Là những rủi ro xuất phát từ các yếu tố mang tính riêng biệt của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành kinh tế.

Còn rủi ro từ ý muốn hoàn trả của người vay thường xuất phát từ việc khách hàng sử dụng tiền vay không đúng mục đích và nghiêm trọng hơn là có những hành vi gian lận, lừa đảo. Mặc khác rủi ro tín dụng có thể xuất phát từ những chọn lựa của bản thân mỗi ngân hàng thông qua các nghiệp vụ giao dịch và lựa chọn danh mục cho vay của mình (Hồ Diệu, 2002). Hay nói cách khác rủi ro tín dụng có thể xuất phát từ những rủi ro đặc trưng hoạt động của mỗi ngân hàng. 4 Trong phạm vi luận án chỉ tập trung kiểm định tác động của 2 nhóm nhân tố: Rủi ro vĩ mô và rủi ro từ đặc trưng hoạt động của các ngân hàng thương mại – đây là những nhân tố quan trọng quyết định rủi ro tín dụng trên phạm vi rộng lớn.

Rủi ro vĩ mô Rủi ro vĩ mô là những rủi ro từ môi trường tổng quát có bao gồm ba nhóm rủi ro. Thứ nhất, biến động các nhân tố đặc trưng của kinh tế quốc gia như tăng trưởng kinh tế, lạm phát, thất nghiệp. Đây là những nhân tố cơ bản trong các mô hình lý thuyết chu kỳ sống (Lawrence, 1995), thứ hai, biến động tỷ giá hối đoái và thứ ba là biến động ngành kinh tế. Lược khảo các nghiên cứu về nhân tố tăng trưởng kinh tế, lạm phát, thất nghiệp tại quốc gia, khu vực, thời gian khác nhau cho thấy sự tác động của các nhân tố này đến rủi ro tín dụng cũng khác nhau.

Ví dụ như: − Về nhân tố tăng trưởng kinh tế, nghiên cứu của Pestova và Mamonov (2011), Nkusu (2011), Trần Hoàng Ngân và các cộng sự (2014) minh chứng rằng một khi nền kinh tế tăng trưởng, các doanh nghiệp bán hàng tốt hơn và sẵn sàng đầu tư mở rộng sản xuất, nhu cầu cấp tín dụng gia tăng, doanh số bán hàng, lợi tức của doanh nghiệp và thu nhập cá nhân gia tăng góp phần làm tăng khả năng hoàn trả nợ vay. Trong khi đó nghiên cứu của Schechman và Gaglianone (2011) tìm thấy sự tác động cùng chiều của tăng trưởng kinh tế năm trước đối với rủi ro tín dụng. Điều đó chứng minh một khi nền kinh tế bùng nổ, xu hướng tâm lý phát sinh là các ngân hàng sẽ dễ dàng cấp tín dụng, kể cả trong việc sàng lọc khách hàng và tài sản thế chấp. Lúc đó ngân hàng dễ bị tổn thương bởi lựa chọn bất lợi về khách hàng vay.

− Nhân tố lạm phát cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm điều tra lại mối liên hệ với rủi ro tín dụng. Tuy nhiên qua lược khảo các tài liệu nghiên cứu trước đây cho thấy sự tương quan của lạm phát với rủi ro tín dụng không giống nhau. Nghiên cứu của Nkusu (2011), Schechman và Gaglianone (2011), Poudel (2013), Trần Hoàng Ngân và các cộng sự (2014), Nguyễn Quốc Anh (2016) kiểm định tác động cùng chiều của tỷ lệ lạm phát với rủi ro tín dụng. Nghiên cứu của Pestova và Mamonov (2011), Vogiazas và 5 Nikolaidou (2011), Washington (2014) cho rằng trong ngắn hạn lạm phát không có ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng vì khi ngân hàng dự báo chính xác lạm phát, các nhà điều hành ngân hàng có thể điều chỉnh lãi suất thích hợp để tăng doanh thu của họ nhanh hơn so với chi phí mà xem nhẹ các tác động tiêu cực của lạm phát (Poudel, 2013) − Cũng như tăng trưởng kinh tế, yếu tố thất nghiệp liên quan trực tiếp đến khả năng tạo dòng tiền trả nợ của cá nhân và doanh nghiệp.

Do đó tỷ lệ thất nghiệp cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm điều tra về mối liên hệ với rủi ro tín dụng. Tuy nhiên kết quả nghiên cứu cho thấy sự tương quan giữa tỷ lệ thất nghiệp với rủi ro tín dụng không giống nhau. Ở một số nước có nền kinh tế mới nổi như Hy Lạp (Louzis , 2010), Brazil (Schechman và Gaglianone, 2011), Nga (Pestova và Mamonov, 2011), tỷ lệ thất nghiệp tương quan cùng chiều với rủi ro tín dụng. Trong khi đó tại nước Mỹ (Park và Zhang, 2012) và Romania (Vogiazas và Nikolaidou, 2011) tỷ lệ thất nghiệp tương quan ngược chiều với nợ xấu.

Nhân tố tỷ giá hối đoái được nhấn mạnh trong các công trình nghiên cứu tại các nước nền kinh tế mới nổi, bởi vì tại đó ngoại tệ được xem trọng và có khối lượng vay ngoại tệ gia tăng. Chất lượng các khoản vay này phụ thuộc vào sự biến động của tỷ giá. Tuy nhiên nghiên cứu của Poudel (2013), Washington (2014) lại cho kết quả tương quan âm giữa tỷ giá và rủi ro tín dụng. Liên quan đến rủi ro tập trung, thì có lẽ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, các nhà nghiên cứu đã có cái nhìn đặc biệt đến rủi ro từ thị trường bất động sản là một nhân tố mới và rất quan trọng liên quan đến rủi ro tín dụng trên phạm vi rộng lớn như nghiên cứu của Soros (2008),Nkusu (2011), Fainstein (2011) và Pestova và Mamonov (2011).

Tuy nhiên tại Việt Nam đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào tiếp cận yếu tố của “Bong bóng” địa ốc để phân tích đánh giá mức độ ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, trong khi đó thực tế hoạt động ngân hàng Việt Nam trong những năm gần đây dư nợ cho vay đầu tư, kinh doanh bất động sản khá cao (bình quân khoảng 8%/tổng dư nợ, có những năm lớn hơn 10%/tổng dư nợ). Bên 6 cạnh đó các khoản vay ngân hàng phần lớn đều được đảm bảo bằng bất động sản. Nếu kể cả khoản tín dụng kinh doanh, đầu tư bất động sản và khoản tín dụng thế chấp bằng bất động sản thì dư nợ đối với bất động sản lớn hơn 50% tổng dư nợ (1). Khi giá cả thị trường bất động sản trầm lắng đã làm nhiều doanh nghiệp bất động sản phá sản, tài sản thế chấp sụt giá, ngân hàng không thể phát mãi thu hồi nợ từ đó gây nên nợ xấu lớn.

Chính vì thế theo báo cáo về thực trạng nợ xấu của NHTMVN tại phiên họp Quốc hội ngày 07/07/2017, Thống đốc NHNNVN Lê Minh Hưng đã nhận định rằng một trong những nguyên nhân gây nên nợ xấu tại hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam là sự trầm lắng của thị trường bất động sản (Ngọc Quang, 2017). Tóm lại: Qua lược khảo các nghiên cứu tiếp cận các nhân tố đặc trưng kinh tế vĩ mô, tỷ giá và biến động thị trường bất động sản cho thấy: Thứ nhất: Mỗi quốc gia, khu vực có đặc thù chính sách kinh tế khác nhau và trong thời gian khác nhau thì kết quả ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến rủi ro tín dụng cũng khác nhau.